การคุมกำเนิดมีความสำคัญในการวางแผนการใช้ชีวิต ให้ตั้งครรภ์ในช่วงเวลาที่แต่ละครอบครัวมีความพร้อมในการดูแลเด็กให้มีคุณภาพแก่สังคมในช่วงการระบาดของไวรัสโควิด-19 การคุมกำเนิดมีความสำคัญมากกว่าในช่วงปกติ เนื่องจากมีประเด็นหลายเรื่องที่เปลี่ยนไป เช่น การดำเนินชีวิตที่เปลี่ยนแปลงไป ทำให้สตรีเข้าถึงการบริการด้านการวางแผนครอบครัวได้ยากขึ้นและหากตั้งครรภ์ก็มีข้อจำกัดในการดูแลสตรีตั้งครรภ์ ความเสี่ยงและผลกระทบต่อทารกในครรภ์ รวมถึงเรื่องการวางแผนฉีดวัคซีนที่มีความปลอดภัย แต่แนะนำให้ฉีดวัคซีนขณะตั้งครรภ์และมีอายุครรภ์เกิน 3 เดือน

การคุมกำเนิดในประเทศไทยมีวิธีอะไรบ้าง

ยาเม็ดคุมกำเนิดชนิดฮอร์โมนรวม และชนิดโปรเจสตินอย่างเดียวยาฉีด แผ่นแปะ ยาฝังห่วงอนามัย ถุงยางอนามัย และการคุมกำเนิดด้วยวิธีธรรมชาติซึ่งมีประสิทธิภาพน้อย ซึ่งแต่ละครอบครัวเลือกใช้ตามความเหมาะสม

การระบาดของโควิด และการใช้ชีวิตที่เปลี่ยนไปมีผลต่อการคุมกำเนิดอย่างไร

ผู้หญิงส่วนใหญ่มีความเครียดและไม่ต้องการตั้งครรภ์ในช่วงที่มีโรคระบาด เพราะเข้าถึงการบริการทางด้านสุขภาพไม่สะดวกแต่การเว้นระยะทางสังคมที่มีการควบคุมมากอาจทำให้ การไปร้านยาหรือโรงพยาบาลเพื่อเข้าถึงบริการด้านการคุมกำเนิดลำบากมากขึ้นซึ่งหลายประเทศพบมีการตั้งครรภ์โดยไม่ตั้งใจมากขึ้นในช่วงที่มีการระบาด สถานพยาบาลหลายแห่งมีช่องทางการให้บริการให้คำปรึกษาผ่านทางสื่ออิเล็กทรอนิกส์และโทรคมนาคมเพื่อลดการเดินทางและการสัมผัสกับบุคคลทั่วไป และมีบริการส่งยาทางไปรษณีย์ด้วย

การคุมกำเนิดที่จะลดการเดินทางได้มากคือการคุมกำเนิดชนิดไหน

การคุมกำเนิดระยะยาวประกอบด้วยยาฉีดคุมกำเนิด ยาฝังคุมกำเนิด และห่วงอนามัย เป็นการคุมกำเนิดที่มีประสิทธิภาพสูง ผลข้างเคียงน้อย และลดการเดินทางเข้ามาที่สถานพยาบาล สำหรับการฉีดคุมกำเนิดชนิดทุก 3 เดือน สามารถลดการเดินทางออกจากบ้าน แต่ยังน้อยกว่ายาฝังและห่วงอนามัย ที่มีอายุการใช้งานนาน 3-5 ปี

ยาฝังคุมกำเนิด หรือ ห่วงอนามัย สามารถใช้ในวัยรุ่น หรือคนที่ไม่เคยมีลูกหรือไม่

ยาฝังคุมกำเนิดและห่วงอนามัย เป็นวิธีที่มีประสิทธิภาพสูง คุ้มค่า และผลข้างเคียงต่อร่างกายน้อย แต่เสียค่าใช้จ่ายในวันแรกที่ใช้สูง จึงทำให้สำนักงานหลักประกันสุขภาพแห่งชาติ (สปสช.) สนับสนุนค่าใช้จ่ายในการฝังยาและห่วงอนามัยที่สถานบริการของรัฐสำหรับวัยรุ่นอายุน้อยกว่า 20 ปีเพื่อป้องกันปัญหาการตั้งครรภ์ในวัยรุ่นตั้งแต่ปี 2557 ซึ่งหลังจากมีโครงการนี้ มีวัยรุ่นเข้ามารับบริการด้านนี้มากขึ้นถึง 5 เท่า และส่วนใหญ่มีความพึงพอใจต่อการฝังยา

ในกรณีที่ไม่สามารถเข้าไปพบคุณหมอ-พยาบาล หรือร้านยาได้ จะแนะนำให้คุมกำเนิดอย่างไร

ถ้าเข้าถึงไม่ได้ แม้แต่ร้านยา นี่คือสถานการณ์รุนแรง จนต้องควบคุมการเดินทางอย่างมากการคุมกำเนิดด้วยวิธีธรรมชาติ เช่น นับวันไข่ตก หรือหลั่งภายนอก เป็นวิธีที่มีประสิทธิภาพน้อยขึ้นอยู่กับแต่ละบุคคล ไม่เหมือนการรับประทานยาคุมกำเนิดที่มีอัตราการตั้งครรภ์เพียง 0.5-7% ส่วนห่วงอนามัยและยาฝังคุมกำเนิดอยู่ที่ 0.5- 0.2%ซึ่งต่ำมาก

การติดเชื้อโควิด-19 มีข้อระวังในการคุมกำเนิดอย่างไรบ้าง

ผู้ป่วยที่ติดเชื้อโควิดอย่างน้อย 1 ใน 4 คนมีการอักเสบที่ผนังหลอดเลือดและมีการกระตุ้นการเกาะตัวของเกล็ดเลือด ทำให้บางประเทศมีความกังวลต่อการใช้ยาฮอร์โมนที่มีเอสโตรเจน เพราะทำให้เลือดข้นได้มากกว่าการคุมกำเนิดชนิดอื่น ซึ่งหลักๆเลยก็คือยาเม็ดคุมกำเนิดชนิดฮอร์โมนรวมที่มีขายทั่วไป แผ่นแปะ และยาฉีดคุมกำเนิดชนิด 1 เดือน ที่มีในประเทศไทย แต่ก็ยังไม่เห็นรายงานที่ชัดเจนต่อผลเสียของการใช้ยาเม็ดคุมกำเนิดขณะติดเชื้อโควิด โดยผู้ป่วยที่มีอาการหนักอาจจะมีการเปลี่ยนยาเม็ดคุมกำเนิดชนิดฮอร์โมนรวมเป็นชนิดที่มีโปรเจสตินอย่างเดียว เช่นยาเม็ดชนิดพิเศษ หรือยาฉีด โดยเฉพาะอย่างยิ่งผู้มีโรคประจำตัว หรือมีภาวะอ้วนที่มีความเสี่ยงของลิ่มเลือดอุดตัน และมีโอกาสที่จะมีการติดเชื้อที่รุนแรงได้ ควรปรึกษาแพทย์ถึงการคุมกำเนิดที่เหมาะสมที่สุด

สำหรับการฉีดวัคซีน มีข้อพึงระวังเกี่ยวกับการคุมกำเนิดไหม

โดยทั่วไปแล้ว การฉีดวัคซีนใดๆ ย่อมมีผลข้างเคียงเล็กน้อยในแต่ละบุคคล แต่สำหรับคนที่มีอาการแพ้ หรือมีปฏิกิริยารุนแรง ก็มีจำนวนน้อยมากเมื่อเทียบกับผลประโยชน์ที่เราจะได้รับจากวัคซีน
ในการป้องกันโรค หากเราต้องการลดโอกาสของการมีผลข้างเคียง ก็ควรทำร่างกายให้แข็งแรงก่อนไปฉีดวัคซีน เช่น นอนหลับให้เพียงพอ ดื่มน้ำให้มากโดยเฉพาะวันที่อากาศร้อน และควบคุมโรคประจำตัวให้ดี สำหรับผู้หญิงที่มีอาการปวดประจำเดือน อาจทำให้ร่างกายอ่อนเพลีย ก็สามารถรับประทานยาบรรเทาอาการปวดก่อนฉีดวัคซีน

ผู้หญิงที่วางแผนจะตั้งครรภ์ ก็ควรฉีดวัคซีนก่อนตั้งครรภ์ เพื่อให้เราท้องได้อย่างสบายใจขึ้นว่าจะไม่ติดเชื้อขณะตั้งครรภ์ เพราะหญิงตั้งครรภ์จะมีการดูแลที่ลำบากและมีข้อคำนึงถึงทารกร่วมด้วย

ประเด็นเรื่องการใช้ยาเม็ดคุมกำเนิดที่อาจเพิ่มโอกาสมีลิ่มเลือดเพิ่มขึ้น เป็นปฏิกิริยาพิเศษในคนบางกลุ่ม โดยเฉพาะอย่างยิ่ง คนผิวขาว แต่พบได้น้อยมากในคนเอเชีย ที่ผ่านมาเราจึงไม่ได้ออกคำแนะนำให้งดการใช้ยาคุมกำเนิดก่อนการฉีดยา นอกจากนี้การฉีดวัคซีนก็มีอย่างแพร่หลายทั่วโลก แต่จนถึงวันนี้ยังไม่พบรายงานความสัมพันธ์ที่ชัดเจนของการมีผลข้างเคียงที่เพิ่มขึ้นในผู้หญิงที่ใช้ยาคุมกำเนิดแล้วไปฉีดวัคซีนป้องกันไวรัสโควิด

แต่หากผู้หญิงท่านใดมีความกังวลอย่างสูงต่อการคุมกำเนิดหรือการใช้ยาใดๆ ว่าจะมีปฏิกิริยาต่อการฉีดวัคซีน สามารถปรึกษาแพทย์ได้ค่ะ ทั้งนี้หากจะถามว่า การคุมกำเนิดชนิดใดที่มีประสิทธิภาพและมีลิ่มเลือดอุดตันน้อยที่สุด แม้ในคนที่มีความเสี่ยงก็คือ การคุมกำเนิดโดยไม่ใช้ฮอร์โมน เช่น การใช้ห่วงอนามัย รองลงมาก็คือการคุมกำเนิดโดยใช้ฮอร์โมนชนิดเดียวคือโปรเจสติน เช่น ยาฝังยาฉีดชนิด 3 เดือน และยาเม็ดชนิดที่มีฮอร์โมนชนิดเดียว หากต้องการเปลี่ยนจากยาเม็ดคุมกำเนิดชนิดฮอร์โมนรวมก็สามารถเปลี่ยนได้เลย 1-2 เดือนก่อนจะไปรับวัคซีน แต่ข้อเสียของยาที่มีฮอร์โมนชนิดเดียวที่พบบ่อยคือ การมีเลือดออกกระปริดกระปรอย ทำให้เกิดความรำคาญ ซึ่งก็สามารถแก้ไขได้

รองศาสตราจารย์ แพทย์หญิง ทวิวัน พันธศรี

รองหัวหน้าหน่วยเวชศาสตร์การเจริญพันธุ์ ภาควิชาสูติศาสตร์และนรีเวชวิทยา คณะแพทยศาสตร์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่

อนุกรรมการเวชศาสตร์การเจริญพันธุ์ ราชวิทยาลัยสูตินรีแพทย์ แห่งประเทศไทย