“One Size Fits All” แปลเป็นไทยได้ว่า “เสื้อเหมาโหล”เป็นการนำรูปแบบการผลิตเสื้อผ้ามาเปรียบเทียบกับนโยบายการบริหารจัดการ นโยบายแบบเสื้อเหมาโหลเป็นสิ่งที่ทำได้ง่ายเพียงเขียนโครงการกับตั้งงบประมาณเท่านั้นแล้วก็จัดการ “ปูพรม” ส่งงบส่งปัจจัยต่างๆ ลงไปในทุกพื้นที่เหมือนๆ กัน ทว่าในความง่ายนี้เองระยะหลังๆ เสียงวิพากษ์วิจารณ์ก็ดังขึ้นเรื่อยๆ ว่านโยบายแบบนี้หลายครั้งไม่ต่างอะไรกับการ“ตำน้ำพริกละลายแม่น้ำ” เป็นการใช้ทรัพยากรที่สูญเปล่าไม่คุ้มค่าเมื่อเทียบกับผลที่ได้รับ

ทำให้มีการพูดถึงศัพท์ในวงการเสื้อผ้าอีกคำคือ“Tailor Made” หรือแปลว่า “เสื้อสั่งตัด” เป็นการออกแบบนโยบายให้เหมาะสมกับกลุ่มเป้าหมายแต่ละกลุ่มหรือแม้แต่บุคคลแต่ละคน ดังที่ฮือฮากันมากกับกรณีของ ประเทศจีน ที่รัฐบาลส่งเจ้าหน้าที่ไปเก็บข้อมูลคนจนแบบทีละคนๆ จนมีฐานข้อมูลอย่างละเอียดถึง 80 ล้านครัวเรือน เพื่อนำไปออกแบบนโยบายที่สอดคล้องกับครัวเรือนหรือชุมชนดังกล่าว นโยบายแบบเสื้อสั่งตัดนี้แม้การดำเนินการจะยุ่งยากกว่า หรืออาจใช้งบประมาณมากกว่าแบบเสื้อเหมาโหล แต่ผลที่ได้มักจะคุ้มค่ากว่าเพราะทำตรงจุด

“การศึกษา” ก็เป็นเรื่องหนึ่งที่ได้รับผลกระทบจากนโยบายปูพรมหรือเสื้อเหมาโหลเช่นกัน ศ.ดร.สมพงษ์ จิตระดับ ผู้อำนวยการศูนย์วิชาการและเครือข่ายวิชาการด้านเด็ก เยาวชนและครอบครัว คณะครุศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย กล่าวว่า ที่ผ่านมานโยบายด้านการศึกษาของไทย “ฟังเสียงจากข้างบนตลอด” โครงสร้างระบบและกฎหมายที่การออกแบบจากบนลงล่างเป็นการสกัดกั้นนวัตกรรมที่จะเกิดขึ้น และหากยังดำเนินไปแบบเดิมจะไม่เกิดประโยชน์อะไรกับประเทศ โดยสิ่งที่ต้องทำในการปฏิรูปการศึกษาของไทย คือ

1.โรงเรียนล่างสู่บน 80:20 ยกเลิกการจัดการศึกษาจากบนลงล่าง ให้โรงเรียนเป็นฐานร้อยละ 80 ผู้กำหนดนโยบายจากข้างบนร้อยละ 20 เนื่องจากโรงเรียนเป็นฐานคิดสามารถสร้างนวัตกรรมเชิงพื้นที่ได้เหมาะสมกับเด็ก 2.ยึดผู้เรียน ชีวิตเด็ก ความต้องการ ความสนใจ ทำให้เด็กเป็นวิถีพลเมืองที่ดีตื่นตัวแก้ปัญหาได้ คิดอย่างเป็นระบบมีเหตุผล ให้เด็กรักผูกพันกับท้องถิ่น โดยครูต้องมีกลอุบายให้เด็กมาเรียนรู้ด้วยกัน ลดช่องว่างระหว่างเด็กกับผู้ใหญ่ทำให้คนสองวัยอยู่ด้วยกันได้เป็นการส่งต่อระหว่างคนรุ่นต่อรุ่นที่สำคัญมาก

3.กองทุนลดความเหลื่อมล้ำ จะเกิดประโยชน์กับเด็กยากจนด้อยโอกาส ประมาณ 3.17 ล้านคน ทำให้เด็กยากจนได้รับโอกาส หลุดพ้นจากวงจรโง่ จน เจ็บ 4.หลักสูตรเน้นสมรรถนะทักษะมากกว่าความรู้ ออกแบบสมรรถนะในเรื่องเนื้อหาให้น้อยลง และเพิ่มหลักสูตรภูมิสังคม 60:40 เน้นเด็กลงมือปฏิบัติ ซึ่งเหมาะสมกับยุคไทยแลนด์ 4.0 การจัดการศึกษาในศตวรรษที่ 21 และ 5.กลุ่มโรงเรียนแบบอำเภอจัดการตนเอง ให้อำนาจการตัดสินใจส่วนใหญ่อยู่ที่อำเภอ บริหารจัดการได้ด้วยตนเองเป็นเขตการศึกษาพิเศษ มีอิสระ อำนาจ เสรีภาพมากขึ้น

“จากการที่ลงทำงานกับพื้นที่ 3-4 ปี พบคนในพื้นที่ที่มีความคิดนอกกรอบมีความกล้าหาญทางการศึกษา ซึ่งสามารถค้นพบนวัตกรรมในการแก้ปัญหาได้ แต่การผลักดันนวัตกรรมไปสู่ระดับประเทศมันกลับทำได้ยากมาก” อาจารย์สมพงษ์ กล่าว

ตัวอย่างที่น่าสนใจ โรงเรียนบ้านคูเมือง (อ่อนอนุเคราะห์) อ.วารินชำราบ จ.อุบลราชธานี ที่นี่พัฒนานักเรียนโดยจัดการศึกษาแบบองค์รวม (Holistic Education) มีส่วนร่วมจากองค์กรในชุมชน และพัฒนาระบบการวัดและประเมินผลทางการศึกษาตามสภาพจริง ซึ่งมีการจัดเสวนา “โครงการจัดการศึกษาที่เอาชีวิตเป็นตัวตั้ง สร้างสุขภาวะสู่ความยั่งยืน” ภายใต้การสนับสนุนของสำนักงานกองทุนสนับสนุนการสร้างเสริมสุขภาพ (สสส.) ไปเมื่อเร็วๆ นี้

โกวิท บุญเฉลียว ผู้อำนวยการโรงเรียนบ้านคูเมือง (อ่อนอนุเคราะห์) เล่าว่า จุดเริ่มต้นคือความคิดที่ว่า “โรงเรียนเป็นองค์กรทางสังคมที่จำเป็นจะต้องมีการพัฒนาให้เกิดการเปลี่ยนแปลง” และไม่ใช่การเปลี่ยนแปลงเฉพาะตัวผู้บริหารกับครูเท่านั้น ยังรวมไปถึงการเปลี่ยนแปลงความสัมพันธ์ระหว่างผู้บริหาร ครู นักเรียนและครอบครัว ด้วยโรงเรียนแตกต่างจากองค์กรบริการอื่นๆ ตรงที่เป้าหมายในการทำงานหรือผลผลิตของโรงเรียนคือการพัฒนานักเรียนให้มีคุณภาพตามจุดประสงค์ของหลักสูตร สะท้อนความคาดหวังของครอบครัวและสังคม

โดยครูคือกุญแจสำคัญเพราะเป็นผู้มีบทบาทสำคัญในการทำงานตามความต้องการของหลักสูตรและโรงเรียน รวมทั้งต้องปฏิบัติและเชื่อมโยงความคิดรวบยอดจากหลักสูตรเพื่อถ่ายทอดในการจัดการเรียนรู้ ดังนั้น “การปรับปรุงเปลี่ยนแปลงในโรงเรียนจึงต้องอาศัยพลังจากทุกภาคส่วนมาร่วมกัน ทั้งครอบครัว ชุมชนและสังคม” ซึ่งการจัดการศึกษาที่เอาชีวิตเป็นตัวตั้ง สร้างสุขภาวะสู่ความยั่งยืน เป็นจุดเริ่มต้นในการแก้ไขสารพัดปัญหาที่กระทบต่อความตั้งใจเรียนของเด็กและเยาวชน

“พ่อแม่หย่าร้าง ยาเสพติด ท้องในวัยเรียน การเปลี่ยนแปลงของสังคมยุคปัจจุบันซึ่งเกิดจากสื่อออนไลน์ ปัจจัยเหล่านี้ส่งผลต่อนักเรียนทำให้เกิดปัญหาไม่สามารถเรียนในระบบได้ เชื่อว่าหลายโรงเรียนประสบปัญหาดังที่กล่าวมาจึงเกิดการรวมตัวกันขึ้นเพื่อคิดหาแนวทางการแก้ปัญหาเพื่อจัดการเรียนการสอนให้เหมาะสมกับผู้เรียนให้มากที่สุด การดำเนินโครงการใช้เวลา 1 ปี แก้ปัญหานักเรียนเป็นรายบุคคล ส่งผลให้เด็กมีความสุข มีทักษะในการใช้ชีวิตประจำวันได้ สิ่งที่เห็นเป็นที่ประจักษ์คือนักเรียนเรียนรู้อย่างมีความสุข ครอบครัวก็เป็นสุขด้วย” ผอ.โกวิท ระบุ

เช่นเดียวกับ เพ็ญพรรณ จิตตะเสนีย์ ผู้เชี่ยวชาญพิเศษด้านเด็ก เยาวชนและครอบครัว สสส. กล่าวเพิ่มเติมว่า ทุกโครงการที่ลงมาที่โรงเรียนมีลักษณะเป็นโครงการ ซึ่งมาจากกระทรวง องค์กร หน่วยงานต่างๆ เพราะทุกคนมองว่าโรงเรียนคือฐานการเปลี่ยนแปลงพฤติกรรมของเยาวชนซึ่งแม้ไม่ผิดแต่ก็ไม่ยั่งยืน ต้องทำให้โรงเรียนที่มีศักยภาพอยู่แล้ว ได้มีโอกาสในการทำงานด้วยวิธีคิดของตนเองโดยมุ่งที่เป้าหมายเดียวกัน สสส. เองก็รณรงค์ร่วมกับโรงเรียนมาหลายเรื่องทั้งเหล้า บุหรี่ อาหาร ออกกำลังกาย อุบัติเหตุ ฯลฯ แต่ก็คิดแบบเป็นเรื่องๆ และได้ผลเพียงระยะสั้น

“หลักการของโรงเรียนสุขภาวะในระยะหลังจะไม่เป็นการทำงานเชิงประเด็นกับโรงเรียน แต่จะให้โรงเรียนใช้กระบวนการทั้งระบบในการพัฒนาโรงเรียน ทั้งการเรียนการสอน กิจกรรมนักเรียนและการออกแบบการพัฒนา โดยโครงการนี้ เป็นโมเดลการพัฒนาโรงเรียนโดยตัวโรงเรียนกับเครือข่าย ดังนั้น วิธีคิดของ สสส. ขณะนี้ จะพยายามไม่ทำให้เรื่องสุขภาพเป็นงานเชิงประเด็น แต่ต้องการให้โรงเรียนได้มีโอกาสจัดกระบวนการพัฒนาโรงเรียนเอง แต่วัดผลการเปลี่ยนแปลงที่ตัวเด็กและเยาวชน” เพ็ญพรรณ กล่าวทิ้งท้าย