มะพูด ชื่อวิทยาศาสตร์ Garcinia dulcis เป็นไม้ท้องถิ่นในอินโดนีเซียและหมู่เกาะอันดามัน โดยภาษาอินโดนีเซียจะเรียกว่า มุนดู ภาษาเขมรเรียก ประโฮด ภาคอีสานของไทยเราเรียก มะหูด เป็นไม้ยืนต้นเกิดในป่าดงดิบแล้งและป่าโปร่ง ใบหนาเป็นมัน ดอกสีเหลืองอมเขียว ผลดิบสีเขียว ผลแก่สีเหลือง เนื้อสีเหลือง มีรสอมเปรี้ยวอมหวาน

ลักษณะทางพฤกษศาสตร์ เป็นพันธุ์ไม้ที่มีถิ่นกำเนิดในเอเชียเขตร้อน จัดเป็นไม้ยืนต้นขนาดกลาง มีความสูงของต้นประมาณ 7-10 เมตร (หรือบางถิ่นมีความสูงประมาณ 15 เมตร) เรือนยอดเป็นทรงกลมหรือเป็นรูปไข่ เป็นไม้ทรงพุ่มแน่นทึบ ลำต้นตั้งตรงและอาจมีร่องรอยของแผลเป็น มีลักษณะเป็นปุ่มปมตะปุ่มตะป่ำ ซึ่งเกิดจากการหลุดร่วงของกิ่งก้านทั่วไป โดยจะแตกกิ่งก้านต่ำเป็นพุ่มโปร่ง ก้านจะแตกออกจากลำต้นค่อนข้างถี่ เปลือกลำต้นเป็นสีน้ำตาลเข้ม เรียบ และแตกเป็นร่องตื้นๆ ตามยาวของลำต้น เมื่อเปลือกต้นเกิดบาดแผลจะมียางสีขาวแล้วเปลี่ยนเป็นสีเหลืองไหลซึมออกมา

ผล มีลักษณะเป็นรูปทรงกลมหรือเป็นรูปไข่ มีขนาดเส้นผ่านศูนย์กลางประมาณ 5-6 เซนติเมตร ผิวผลเรียบและเป็นมัน ผลอ่อนสีเขียว เมื่อสุกจะเป็นสีเหลืองสดอมสีส้ม เนื้อในผลเป็นสีเหลือง มีรสเปรี้ยวอมหวาน ภายในผลมีเมล็ดประมาณ 2-5 เมล็ด ลักษณะของเมล็ดเป็นรูปรี สีน้ำตาล โดยจะติดผลในช่วงประมาณเดือน พฤษภาคมถึงเดือน มิถุนายน

มะพูดออกดอกเป็นช่อ ช่อละประมาณ 3-5 ดอก โดยจะออกดอกตามซอกใบหรือตามแผลใบและตามกิ่งก้าน ดอกเป็นสีขาวอมเหลือง ดอกเป็นแบบแยกเพศอยู่ในต้นเดียวกัน ดอกมีกลีบดอก 5 กลีบซ้อนกัน ดอกมีลักษณะตูมเป็นรูปทรงกลม ส่วนกลีบดอกมีลักษณะเป็นรูปทรงกลม หนาและเป็นสีเหลืองอ่อน เมื่อดอกบานเต็มที่จะกว้างประมาณ 1-1.5 เซนติเมตร บานเป็นรูปถ้วยโถ โดยจะออกดอกในช่วงเดือนเมษายนถึงเดือนพฤษภาคม

ต้นมะพูดเป็นไม้ยืนต้นที่มีทรงพุ่มสวยงาม ใบและผลเด่นจึงนิยมใช้ปลูกเป็นไม้ประดับและปลูกเพื่อให้ร่มเงาได้ เช่น ปลูกในบริเวณศาลา ใกล้ทางเดิน ริมน้ำ ในสวนผลไม้ เป็นต้น คนไทยโบราณเชื่อว่า หากปลูกต้นมะพูดไว้ในบริเวณบ้านจะช่วยส่งเสริมให้ลูกหลานเป็นคนช่างพูดช่างเจรจา พูดในสิ่งที่ดีงาม พูดจาไพเราะเป็นที่ชื่นชอบของผู้คน แก้เด็กปากหนักไม่ยอมพูดกับใคร โดยจะนิยมปลูกไว้ทางทิศตะวันตกเฉียงเหนือของบ้าน

สรรพคุณทางยา 1.น้ำคั้นจากผลมีรสเปรี้ยวอมหวาน ช่วยรักษาโรคเลือดออกตามไรฟัน แก้อาการไอ อาการเจ็บคอ ขับเสมหะ กัดเสมหะ ช่วยแก้อาการช้ำใน ช่วยขับถ่ายโลหิตเสียและมีฤทธิ์เป็นยาระบายอ่อนๆ 2.รากมีรสจืด เป็นยาแก้ไข้ ช่วยแก้อาการร้อนใน ช่วยถอนพิษผิดสำแดง 3.เปลือกต้นมีรสฝาด นำไปต้มกรองเอาแต่น้ำใช้ชำระล้างบาดแผล ช่วยแก้อาการช้ำใน และ 4.เมล็ดนำมาบดผสมกับน้ำส้มหรือเกลือใช้ทาแก้อาการบวม

การขยายพันธุ์ ด้วยวิธีการใช้เมล็ดและการใช้กล้าปักชำมีเขตการกระจายพันธุ์ในป่าดิบชื้น และตามชายห้วยหรือพื้นที่ริมน้ำในป่าเบญจพรรณ โดยจะพบมากทางภาคตะวันออกเฉียงใต้ของประเทศ และในพื้นที่แถบชายแดนจังหวัดสุรินทร์และศรีสะเกษ ในต่างประเทศสามารถพบได้ที่ประเทศฟิลิปปินส์ ชวา ลาว กัมพูชา และบอร์เนียว

คุณค่าของโภชนาการของผลมะพูดใน 1000 กรัม ให้พลังงาน 49 Unit โปรตีน 0.4 กรัม คาร์โบไฮเดรต 12.2 กรัม เส้นใยอาหาร 1.0 มิลลิกรัม ไขมัน 0.5 กรัม ธาตุแคลเซียม 5 มิลลิกรัม ธาตุเหล็ก 0.4 มิลลิกรัม ธาตุฟอสฟอรัส 13 มิลลิกรัม วิตามินเอ 42 I.U.วิตามินบี 1 0.06 มิลลิกรัม วิตามินบี 2 0.04 มิลลิกรัม วิตามินบี 3 0.3 มิลลิกรัม และวิตามินซี 5 มิลลิกรัม

เอกสารอ้างอิง

1.ผักพื้นบ้านในประเทศไทย กรมส่งเสริมการเกษตร

2.หนังสือสมุนไพรไทย เล่ม 1. (ดร.นิจศิริ เรืองรังษี, ธวัชชัย มังคละคุปต์). “มะพูด (Mapud)”. หน้าที่ 229

3.ข้อมูลพรรณไม้ สวนพฤกษศาสตร์คลองไผ่ สำนักงานโครงการอนุรักษ์พันธุกรรมพืชอันเนื่องมาจากพระราชดำริ สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี. “มะพูด”. [ออนไลน์]. เข้าถึงได้จาก: www.rspg.or.th. [12 ม.ค. 2014]

4.งานสวนพฤกษศาสตร์โรงเรียน โรงเรียนสาธิตแห่งมหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ ศูนย์วิจัยและพัฒนาการศึกษา. “มะพูด”.  (รศ.ชนะ วันหนุน). [ออนไลน์]. เข้าถึงได้จาก: 158.108.70.5/botanic/. [12 ม.ค. 2014]

5.อุทยานธรรมชาติวิทยาสิรีรุกขชาติ มหาวิทยาลัยมหิดล. “มะพูด”. [ออนไลน์]. เข้าถึงได้จาก : www.pharmacy.mahidol.ac.th. [12 ม.ค. 2014]

6.๑๐๘ พรรณไม้ไทย. “มะพูด”. [ออนไลน์]. เข้าถึงได้จาก: www.panmai.com. [12 ม.ค. 2014]

7.พันธุ์ไม้ย้อมสีธรรมชาติ กรมหม่อนไหม. “มะพูด”.  [ออนไลน์]. เข้าถึงได้จาก : qsds.go.th. [12 ม.ค. 2014]

8.สำนักงานสวนสาธารณะ สำนักสิ่งแวดล้อม กรุงเทพมหานคร.“มะพูด”. [ออนไลน์]. เข้าถึงได้จาก: 203.155.220.217/office/ppdd/publicpark/thai/2011/. [12 ม.ค. 2014]

9.สถาบันวิจัยและพัฒนา มหาวิทยาลัยราชภัฏลำปาง,ผักพื้นบ้านในประเทศไทย กรมส่งเสริมการเกษตร. “มะพูด”. อ้างอิงใน: หนังสือไม้อเนกประสงค์กินได้ (คณะอนุกรรมการประสานงานวิจัยและพัฒนาทรัพยากรป่าไม้และไม้โตเร็วอเนกประสงค์). [ออนไลน์]. เข้าถึงได้จาก: area-based.lpru.ac.th/veg/. [12 ม.ค. 2014]

10.เดลินิวส์ วันพฤหัสบดี 29 ธันวาคม 2554. “มะพูด”. [ออนไลน์]. เข้าถึงได้จาก: www.dailynews.co.th. [12 ม.ค. 2014]

11.ศูนย์รวมข้อมูลสิ่งมีชีวิตในประเทศไทย สำนักงานพัฒนาเศรษฐกิจจากฐานชีวภาพ (องค์การมหาชน). “มะพูด”. [ออนไลน์]. เข้าถึงได้จาก : www.thaibiodiversity

กองประชาสัมพันธ์

สถาบันวิจัยวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีแห่งประเทศไทย (วว.)