ส้มแขก เป็นพืชท้องถิ่นที่พบในภาคใต้ของประเทศไทย โดยมีการนำผลมาฝานเป็นแผ่นชิ้นเล็กๆ แล้วตากให้แห้ง นำมาใช้ปรุงอาหารเพื่อให้รสเปรี้ยว เช่น แกงส้ม ต้มส้ม ต้มยำ เป็นต้น ซึ่งใช้กันแพร่หลายในจังหวัดภูเก็ต ระนอง กระบี่ สงขลา ยะลา ปัตตานี และนราธิวาส

ว่าที่ร้อยตรีจตุรภัทร รัตนวิสาลนนท์ ผู้อำนวยการศูนย์วิจัยและพัฒนาการเกษตรภูเก็ต สำนักวิจัยและพัฒนาการเกษตรเขตที่ 7 กรมวิชาการเกษตร กล่าวว่า ในผลและเปลือกของส้มแขกมีสาระสำคัญ คือ α-hydroxy citric acid (HCA) ซึ่งมีคุณสมบัติในการยับยั้งเอนไซม์ในกระบวนการสร้างไขมันจากการรับประทานอาหารที่มีคาร์โบไฮเดรตสูงจึงเชื่อกันว่าสารสกัดส้มแขกสามารถยับยั้งกระบวนการสร้างกรดไขมันของร่างกาย และการลดน้ำหนักได้ ทั้งนี้ ศูนย์วิจัยและพัฒนาการเกษตรภูเก็ต จึงได้ดำเนินการสำรวจและศึกษาเปรียบเทียบพันธุ์ส้มแขกในพื้นที่ภาคใต้ตอนบน ตั้งแต่ปี 2554-2558 โดยมอบหมายให้ นางสาวสโรชา ถึงสุข นักวิชาการเกษตรชำนาญการ เป็นผู้ดำเนินการวิจัย

ขณะที่ นางสาวสโรชา กล่าวเพิ่มเติมว่า จากการศึกษาวิจัยดังกล่าว พบว่า ส้มแขกที่พบในพื้นที่ภาคใต้มีจำนวน 2 ชนิด คือ Garcinia atroviridis และ Garcinia pedunculata โดยส้มแขกที่พบนั้นมีลักษณะต่างกันคือ Garcinia atroviridis มีลักษณะตั้งตรง สูงประมาณ 30 เมตร การแตกกิ่งจะลู่ลงตามลำต้น ใบเดี่ยวออกตรงข้ามเป็นคู่ แผ่นใบเรียง ใบอ่อนสีน้ำตาลอมแดง ใบแคบค่อนข้างยาวขอบใบเรียบ ปลายใบแหลมมากมองเห็นได้ชัดเจน ใบยาวประมาณ 10-20 เซนติเมตร กว้างประมาณ 4-5 เซนติเมตร ก้านใบยาวประมาณ 1-2 เซนติเมตร ใบแห้งมีสีน้ำตาล ลักษณะผล ผลเดี่ยว ผลคล้ายฟักทองขนาดเล็ก กว้างประมาณ 6-7 เซนติเมตร ยาวประมาณ 4-5 เซนติเมตร ขั้วผลยาวประมาณ 2 เซนติเมตร มีรกอยู่ตรงกลาง มีเมล็ด 11-12 เมล็ด เปลือกผลเป็นร่องตามแนวขั้วไปยังปลายผล มี 8-10 ร่อง ที่ขั้วผลมีกลีบเลี้ยงติดอยู่ 2 ชั้น ชั้นละ 4 กลีบ ทั้งสองชั้นเรียงสลับกัน ผลแก่มีสีเขียว ผลสุกมีสีเหลือง เมล็ดแข็งสมบูรณ์ 2-3 เมล็ดต่อผล ภายในเมล็ดมีใบเลี้ยงอวบหนา เนื่องจากมีอาหารสะสมอยู่มาก ลักษณะนี้พบที่ อำเภอตะกั่วป่า จังหวัดพังงา อำเภอถลาง จังหวัดภูเก็ตและพบมากในจังหวัดปัตตานี นราธิวาสและยะลา

ส่วน Garcinia pedunculata มีลักษณะลำต้นตั้งตรงและกึ่งเลื้อย ความสูงขึ้นอยู่กับอายุของต้นและลักษณะของลำต้น ซึ่งอยู่ระหว่าง 5-30 เมตร และการแตกกิ่งจะแตกขนานกับพื้นดิน ลักษณะทรงพุ่มคล้ายต้นมังคุด ใบเป็นใบเดี่ยวสีเหลืองอมเขียวถึงสีเขียว เรียงตรงข้าม รูปขอบขนาน รูปไข่กลับ หรือรูปใบหอกแกมขอบขนาน กว้าง 7-12 ซม. ยาว 12-28 ซม. ปลายกลมถึงแหลม ขอบเรียบ โคนสอบ แผ่นใบหนา เส้นใบเห็นชัดเจนมี 9-14 คู่ ก้านใบยาว 2-3 ซม. ลักษณะผล ผลคล้ายผลฝรั่งมีพูแต่เห็นไม่ชัดเจน ผลอ่อนมีสีเขียว เมื่อสุกผลจะมีสีเหลือง ที่ขั้วผลจะมีกลีบเลี้ยงอยู่ระหว่างผลกับขั้วผลแต่เห็นไม่ชัดเจน ขนาดผลใหญ่ เมื่อโตเต็มที่มีขนาดน้ำหนักประมาณ 1 กิโลกรัม/ผล ลักษณะนี้พบที่บ้านคีรีวง อำเภอลานสกา จังหวัดนครศรีธรรมราช, อำเภอทับปุด จังหวัดพังงา อำเภอถลาง และอำเภอกะทู้ จังหวัดภูเก็ต

ทั้งนี้ ศูนย์วิจัยและพัฒนาการเกษตรภูเก็ต ได้รวบรวมข้อมูลและความแตกต่างของส้มแขกทั้งสองชนิดเพื่อเป็นองค์ความรู้แก่ผู้สนใจ ซึ่งสามารถติดต่อได้ที่ : ศูนย์วิจัยและพัฒนาการเกษตรภูเก็ต อ.ถลาง จ.ภูเก็ตเบอร์โทร.0-7662-1157, 08-6538-8029 อี-เมล์ : rpuket@doa.in.th