แม้พระราชพิธีพืชมงคลจรดพระนังคัลแรกนาขวัญจะผ่านพ้นไปแล้ว แต่จะมีสักกี่คนที่ทราบถึงที่มาที่ไปและเจตนารมณ์ของพระราชพิธีนี้ หรือเข้าใจได้ว่า ทำไมพระราชพิธีนี้จึงยังคงมีอยู่ทั้ง ๆ ที่ประเทศไทยจะก้าวไปสู่เกษตร 4.0 แล้วก็ตาม

คำว่าพระราชพิธี หมายถึงงานที่พระมหากษัตริย์ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้จัดขึ้นเป็นประจำตามราชประเพณี โดยจะเสด็จพระราชดำเนินไปทรงประกอบพระราชพิธีนั้นด้วยพระองค์เอง หรือโปรดเกล้าฯ ให้ผู้อื่นเป็นผู้แทนพระองค์ไปในการนั้นก็ได้

พระราชพิธีพืชมงคลจรดพระนังคัลแรกนาขวัญ เป็นพระราชพิธีที่มี 2 พิธี ต่อเนื่องกัน แต่ผู้คนมักจะเรียกแยกกัน บ้างก็เรียกวันพืชมงคล บ้างก็เรียกวันแรกนาขวัญ แต่ที่คนคุ้นเคยกันมาก และถือเป็นวันหยุดราชการด้วยคือวันที่ประกอบพระราชพิธีจรดพระนังคัลแรกนาขวัญ อันเป็นพิธีพราหมณ์ ประกอบพิธีที่ท้องสนามหลวง ซึ่งเกษตรกร และคนทั่วไปมักจะรอคอยคำพยากรณ์จากการหยิบผ้านุ่งของพระยาแรกนา ซึ่งมี 3 ขนาด คือ 4 คืบ 5 คืบ และ 6 คืบ รวมทั้งของกิน 7 สิ่งที่ตั้งเลี้ยงพระโค คือ ถั่วเขียว งา ข้าวโพด ข้าวเปลือก หญ้า น้ำ และ เหล้า

ส่วนพระราชพิธีพืชมงคลนั้น เป็นพิธีสงฆ์ ประกอบพิธีในพระอุโบสถวัดพระศรีรัตนศาสดาราม หรือวัดพระแก้ว ก่อนหน้าวันแรกนา 1 วัน เป็นพิธีทำขวัญพืชพันธุ์ธัญญาหาร โดยพระมหากษัตริย์จะทรงอธิษฐานเพื่อความอุดมสมบูรณ์ของพืชพันธุ์ธัญญาหารในราชอาณาจักร

พันธุ์ข้าวเปลือกที่พระยาแรกนาขวัญใช้หว่านในลานแรกนา และบรรจุเป็นซองเล็กๆ แจกจ่ายให้เกษตรกรทั่วประเทศเพื่อเป็นสิริมงคลก็ต้องผ่านพระราชพิธีนี้มาก่อน ส่วนจะกระจายไปสู่เกษตรกรผู้ปลูกข้าวจริงๆ สักเท่าไรไม่กล้ายืนยัน...

พระราชพิธีพืชมงคลจรดพระนังคัลแรกนาขวัญ มีความมุ่งหมายที่จะบำรุงขวัญของเกษตรกร ซึ่งเป็นประชาชนส่วนใหญ่ของประเทศ และแสดงให้เห็นว่าพระมหากษัตริย์ของไทยแต่โบราณกาลทรงให้ความสำคัญกับพระราชพิธีนี้อย่างยิ่ง เพราะเป็นการสร้างขวัญกำลังใจ และความเชื่อมั่นให้กับอาณาประชาราษฎร์ รวมทั้งแสดงให้เห็นว่าประเทศไทยของเรานี้มีการเกษตรผลิตอาหารเลี้ยงผู้คนในแผ่นดิน

พระราชพิธีนี้ เป็นพระราชพิธีเดียวที่ไม่ได้กำหนดวันไว้แน่นอนตายตัว แต่ละปีต้องให้โหรหลวงเป็นผู้หาฤกษ์ยามกำหนดวันที่เหมาะสมในเดือนหก อันเป็นระยะเวลาเริ่มต้นการทำนา ปฏิทินสากลของหลายสำนักจึงมักจะมีปัญหากับวันนี้กันมาก และมักจะเขียนบนปฏิทินเป็นวัน “พืชมงคล” กันเป็นส่วนใหญ่ ผู้คนจึงมักจะเรียกกันสับสนระหว่างวันพืชมงคล กับวันแรกนาขวัญ จำง่ายๆ ก็แล้วกันว่า วันพืชมงคลไม่ใช่วันหยุด วันหยุดคือวันแรกนาขวัญ

พระราชพิธีจรดพระนังคัลแรกนาขวัญอันเป็นพิธีพราหมณ์นั้นมีมาตั้งแต่สมัยกรุงสุโขทัย ส่วนพระราชพิธีพืชมงคลอันเป็นพิธีทางพุทธศาสนานั้น เพิ่งจะเพิ่มขึ้นมาในสมัยพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 4 แห่งกรุงรัตนโกสินทร์ และได้หยุดไปในช่วงเปลี่ยนแปลงการปกครองปี พ.ศ. 2479 จนกระทั่งปี พ.ศ. 2503 คณะรัฐมนตรีได้มีมติให้ฟื้นฟูพระราชพิธีขึ้นมาใหม่

พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวภูมิพลอดุลยเดช รัชกาลที่ 9 ทรงมีพระราชกระแสให้ปรับกรุงพิธีการบางอย่างให้เหมาะสมกับยุคสมัย ทรงเห็นความสำคัญ เสด็จพระราชดำเนินมาเป็นองค์ประธานทุกปี และสืบต่อมาจนถึงสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวมหาวชิราลงกรณ บดินทรเทพยวรางกูร รัชกาลปัจจุบัน

เป็นพระราชพิธีที่กระทรวงเกษตรและสหกรณ์ มีบทบาทอย่างสำคัญ โดยเฉพาะพระยาแรกนาขวัญซึ่งเป็นผู้ที่ในหลวงทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ทำหน้าที่นั้น เป็นข้าราชการชั้นผู้ใหญ่ในกระทรวงเกษตรและสหกรณ์ เดิมทีตั้งแต่ พ.ศ. 2503-2512 โปรดเกล้าฯ ให้อธิบดีกรมการข้าวในสมัยนั้น ทำหน้าที่พระยาแรกนาขวัญ

หลังจากที่ยุบกรมการข้าวในสมัยนั้นเป็นต้นมาจนถึงปัจจุบัน โปรดเกล้าฯ ให้ปลัดกระทรวงเกษตรและสหกรณ์ ทำหน้าที่พระยาแรกนาขวัญ เว้นเสียแต่บางปี ปลัดกระทรวง มีสุขภาพไม่เอื้ออำนวย หรือ ปลัดกระทรวงเป็นสุภาพสตรี ปลัดกระทรวง ก็จะขอพระราชทานพระราชานุญาตให้อธิบดีบางกรม หรือรองปลัดกระทรวง ทำหน้าที่พระยาแรกนาขวัญแทน...

ไม่ว่าจะเป็น Thailand 4.0 หรือ เกษตร 4.0 ในอนาคต แต่พระราชพิธีอันเป็นสิริมงคล เป็นขวัญและกำลังใจของเกษตรกรนี้ ยังคงความสำคัญสืบต่อไป.....

แว่นขยาย