เป็นอีกก้าวที่สำคัญ ที่ น.ส.ซาบีดา ไทยเศรษฐ์ รมว.วัฒนธรรม (วธ.) เปิดเผยว่า ที่ประชุมคณะรัฐมนตรี (ครม.) มีมติเห็นชอบการเสนอรายการ “การฟื้นฟูหนังใหญ่โดยชุมชนหนังใหญ่ในประเทศไทย” เพื่อขอขึ้นทะเบียนต่อองค์การยูเนสโก ในหมวด “แนวปฏิบัติที่ดีในการสงวนรักษามรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรม” ซึ่งเป็นหมวดที่ประเทศไทยยังไม่เคยเสนอมาก่อน
พร้อมกันนี้ ครม.เห็นชอบให้อธิบดีกรมส่งเสริมวัฒนธรรม ในฐานะเลขานุการคณะกรรมการส่งเสริมและรักษามรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรม เป็นผู้ลงนามในเอกสารเพื่อยื่นต่อยูเนสโก ให้ทันภายในวันที่ 31 มี.ค.2569 ที่ผ่านมา ตามกรอบระยะเวลาที่กำหนด

รมว.วัฒนธรรม กล่าวว่า การเสนอ “หนังใหญ่” ในครั้งนี้ เป็นก้าวสำคัญของประเทศไทย ในการใช้การทูตทางวัฒนธรรมถ่ายทอดคุณค่า และภูมิปัญญาของชุมชนไทยสู่เวทีนานาชาติ โดยเฉพาะการนำเสนอต้นแบบการอนุรักษ์โดยชุมชน ที่มีความเข้มแข็งและยั่งยืน

น.ส.ซาบีดา กล่าวว่า การเสนอขึ้นทะเบียนในครั้งนี้ เป็นการต่อยอดความสำเร็จจากระดับชุมชน สู่การนำเสนอในระดับนโยบายและเวทีนานาชาติ เพื่อให้เกิดการยอมรับในฐานะต้นแบบการอนุรักษ์วัฒนธรรม

โดยความพยายามของชุมชนหนังใหญ่ 3 ชุมชน ได้แก่

1.ชุมชนหนังใหญ่วัดขนอน จ.ราชบุรี

2.ชุมชนหนังใหญ่วัดบ้านดอน จ.ระยอง
และ 3.ชุมชนหนังใหญ่วัดสว่างอารมณ์ จ.สิงห์บุรี

ในการฟื้นฟูหนังใหญ่ให้เป็นที่ยอมรับทั้งในประเทศและนานาชาติ

            ประวัติความเป็นมาของหนังใหญ่ : มหรสพที่เก่าแก่ของไทยชนิดนี้ กล่าวกันว่า มีมาตั้งแต่สมัยสุโขทัย แต่หลักฐานการแสดงหนังใหญ่เริ่มมีปรากฏในสมัยกรุงศรีอยุธยา ตั้งแต่รัชสมัยของสมเด็จพระรามาธิบดีที่ 1 (พระเจ้าอู่ทอง)

ในสมัยรัตนโกสินทร์ ปรากฏหลักฐานในการแสดงหนังใหญ่ ตั้งแต่สมัยสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช (ร.1) โดยระบุว่า ทรงมีบทพระราชนิพนธ์เรื่องอิเหนา เพื่อใช้แสดงหนังใหญ่เพิ่มขึ้น จากเดิมที่แสดงอยู่เรื่องเดียว คือ เรื่องรามเกียรติ์

สมัยสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย (ร.2) มีหลักฐานการสร้างตัวหนังใหญ่และบทวรรณคดีที่ใช้ในเรื่องรามเกียรติ์ ใช้แสดงหนังใหญ่ชุดพระนครไหว ซึ่งต่อมาได้มีการนำมาเก็บไว้ ณ โรงละครแห่งชาติหลังเก่า แต่ถูกไฟไหม้เกือบหมด

สมัยสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว (ร.5) พบการทำหนังใหญ่ 2 แห่ง ได้แก่ หนังใหญ่วัดสว่างอารมณ์ จ.สิงห์บุรี และหนังใหญ่วัดขนอน จ.ราชบุรี
หนังใหญ่วัดสว่างอารมณ์ จ.สิงห์บุรี เป็นมรดกวัฒนธรรมอายุกว่า 100 ปี บุกเบิกโดย "ครูเปีย" นายหนังเร่จากอยุธยา สมัยหลวงพ่อเรืองเจ้าอาวาสองค์แรก (ประมาณ พ.ศ. 2399) โดดเด่นด้วยตัวหนังโบราณชุดรามเกียรติ์ที่แกะสลักอย่างประณีต ปัจจุบันเป็น 1 ใน 2 คณะหนังใหญ่สุดท้ายของไทยที่ยังคงอนุรักษ์สืบทอดกันมา

หนังใหญ่ชุดเดิม: ได้รับมาจากวัดตึก และคณะหนังเร่ ที่นำมาถวายหลวงพ่อเรือง (พระครูสิงหมุนี) และได้มีการฝึกหัดชาวบ้านบางมอญให้เชิดหนัง จนมีชื่อเสียงและได้รับการยกย่อง

ยุคทอง: ในสมัยขุนบางมอญกิจประมวญ (นวม ศุภนคร) คณะหนังใหญ่มีชื่อเสียงโด่งดัง เดินสายแสดงเป็นประจำ จนกระทั่งซบเซาลงจากสงครามโลกครั้งที่ 2 และอุทกภัยปี 2485 ที่ทำให้ตัวหนังเสียหาย

การอนุรักษ์: ปัจจุบันมีการฟื้นฟูโดยชุมชน ร่วมกับสถาบันการศึกษา มีการซ่อมแซมตัวหนังเก่าและแกะตัวหนังใหม่ทดแทน โดยมีพิพิธภัณฑ์หนังใหญ่จัดแสดงบนชั้นบนของศาลาการเปรียญ

การเข้าชม: เปิดให้เข้าชมพิพิธภัณฑ์ จันทร์-ศุกร์ 09.00 - 16.00 น. และวันเสาร์-อาทิตย์ 08.30 – 17.00 น. สามารถสอบถามข้อมูลเพิ่มเติมได้ที่ พิพิธภัณฑ์หนังใหญ่วัดสว่างอารมณ์ โทร 036-543-150

วัดขนอนหนังใหญ่ ตั้งอยู่ที่ อ.โพธาราม จ.ราชบุรี เป็นวัดเก่าแก่สมัยอยุธยาตอนปลายที่มีชื่อเสียงด้านการอนุรักษ์ "หนังใหญ่" สมบัติวัฒนธรรมล้ำค่า ริเริ่มโดย พระครูศรัทธาสุนทร (หลวงปู่กล่อม) ในสมัย ร.5 โดยมีตัวหนังดั้งเดิมกว่า 313 ตัว ได้รับการยกย่องจาก UNESCO ให้เป็นชุมชนดีเด่นด้านการอนุรักษ์

ความเป็นมา: วัดขนอนก่อตั้งมาตั้งแต่สมัยอยุธยาตอนปลาย เดิมชื่อ "วัดกานอน" ตั้งอยู่ริมแม่น้ำแม่กลอง อ.โพธาราม จ.ราชบุรี โดยบริเวณนี้ในอดีตเคยเป็นจุดตั้งด่านเก็บภาษีอากรหรือ "ขนอน"

การกำเนิดหนังใหญ่: ในสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว (ร.5) พระครูศรัทธาสุนทร (หลวงปู่กล่อม) เจ้าอาวาสรูปที่ 10 ได้ริเริ่มสร้างหนังใหญ่ชุดแรกขึ้น ซึ่งมีขนาดใหญ่กว่าเดิม และรวบรวมช่างฝีมือมาแกะสลักเรื่องรามเกียรติ์

หนังใหญ่วัดขนอนมีทั้งหมด 313 ตัว (ชุดดั้งเดิม) แสดงเรื่องรามเกียรติ์เป็นหลัก และเป็นวัดเดียวที่มีคณะหนังใหญ่เป็นของตนเองสืบทอดกันมาจนถึงปัจจุบัน

การฟื้นฟู: สมเด็จพระกินาฐาธิราชเจ้า กรมสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี ทรงมีพระราชดำริให้เก็บรักษาหนังใหญ่ดั้งเดิมไว้ และทรงจัดสร้างชุดใหม่มาใช้แสดง โดยคณะหนังใหญ่วัดขนอนได้รับการยกย่องเป็นมรดกทางวัฒนธรรมโลกจากยูเนสโก (ACCU) เมื่อปี พ.ศ. 2550
            รมว.วัฒนธรรม กล่าวว่า หนังใหญ่วัดขนอน จ.ราชบุรี เป็นหนึ่งในชุมชนต้นแบบสำคัญของไทย เคยได้รับรางวัลชุมชนที่มีผลงานดีเด่นในการฟื้นฟูมรดกวัฒนธรรมที่จับต้องไม่ได้ จาก Asia/Pacific Cultural Centre for UNESCO (ACCU) เมื่อเดือน มิ.ย.2550 ในฐานะตัวอย่างการอนุรักษ์มรดกวัฒนธรรมที่โดดเด่น สะท้อนให้เห็นถึงศักยภาพของชุมชนไทยในการรักษาและฟื้นฟูมรดกวัฒนธรรมอย่างเป็นรูปธรรม

หนังใหญ่วัดบ้านดอน จ.ระยอง เป็นมรดกวัฒนธรรมอายุกว่า 200 ปี ก่อตั้งโดยพระยาศรีสมุทรโภคชัยโชคชิตสงคราม (เกตุ ยมจินดา) เจ้าเมืองระยองคนแรก ซึ่งสั่งซื้อตัวหนังมาจากพัทลุงในปี พ.ศ. 2431 เพื่อจัดแสดงงานสำคัญ ปัจจุบันเก็บรักษาและจัดแสดงที่พิพิธภัณฑ์วัดบ้านดอน โดยมีการฟื้นฟูเชิดหนังใหญ่แบบโบราณเป็นเอกลักษณ์ของท้องถิ่น

จุดเริ่มต้น (พ.ศ. 2431): พระยาศรีสมุทรโภคชัยโชคชิตสงคราม (เกตุ ยมจินดา) ได้สั่งซื้อตัวหนังใหญ่จำนวน 200 ตัวมาจากจังหวัดพัทลุง โดยขนส่งทางเรือสำเภาข้ามอ่าวไทย

การเก็บรักษาและสถานที่: เดิมทีหนังใหญ่ชุดนี้ถูกนำไปเก็บไว้ที่วัดจันทอุดม (วัดเก๋ง) ซึ่งเป็นสถานที่ฝึกซ้อม ต่อมาเมื่อวัดบ้านดอนสร้างเสร็จ จึงย้ายตัวหนังมาเก็บรักษาที่วัดบ้านดอน (ต.เชิงเนิน) เพื่อให้สะดวกต่อการสืบทอด

ช่วงเวลาที่ว่างเว้น: หนังใหญ่เคยเสื่อมความนิยมลงตามยุคสมัย และมีการหยุดเล่นไปช่วงหนึ่ง โดยเฉพาะในช่วงสงครามโลกครั้งที่ 2 ที่มีการห้ามการละเล่นไทยหลายอย่าง ทำให้หนังใหญ่ถูกเก็บและทิ้งให้ผุพังไปตามกาลเวลา

การฟื้นฟู (พ.ศ. 2523 - ปัจจุบัน): ได้มีการรื้อฟื้นคณะหนังใหญ่ขึ้นมาใหม่ โดยชาวบ้านร่วมกับผู้นำชุมชนในสมัยนั้น (เช่น ครูอำนาจ มณีแสง) นำหนังเก่ามาบูรณะ และจัดตั้งเป็นพิพิธภัณฑ์เพื่ออนุรักษ์หนังเก่าที่เหลืออยู่กว่า 100 ตัว และสร้างตัวหนังชุดใหม่ขึ้นทดแทน

นางสาวซาบีดา ไทยเศรษฐ์ รมว.วัฒนธรรม กล่าวด้วยว่า รายการที่นำเสนอต่อยูเนสโกดังกล่าวนี้ มีความพร้อมครบถ้วนทั้งด้านข้อมูล เนื้อหา และการมีส่วนร่วมของชุมชน หากไม่ยื่นต่อยูเนสโกภายในวันที่ 31 มี.ค.2569 ที่ผ่านมา ก็จะต้องเลื่อนออกไปอีก 1 ปี ซึ่งอาจทำให้ประเทศไทยสูญเสียโอกาสสำคัญในการแสดงบทบาทในเวทีโลก

นี่คือจังหวะสำคัญของประเทศไทย ในการยืนยันบทบาทด้านวัฒนธรรมในระดับนานาชาติ และสร้างความภาคภูมิใจให้กับคนไทยทั้งประเทศ

การผลักดันหนังใหญ่ สู่ยูเนสโกในครั้งนี้ ไม่เพียงเป็นการอนุรักษ์มรดกทางวัฒนธรรม หากยังเป็นการยกระดับบทบาทของประเทศไทยในการใช้วัฒนธรรมเป็นพลังสร้างสรรค์ สร้างความเข้าใจ และเชื่อมโยงผู้คนในเวทีโลกอย่างยั่งยืนด้วย