ใครที่กำลังจะเป็นคุณแม่อยากให้คลอดลูกน้อยมีสุขภาพดี แต่อย่าลืมสุขภาพของตัวเองด้วย ให้มีความสุขและมีร่างกายแข็งแรงด้วย วันนี้มีคำแนะนำดีๆ มาฝากกันข้อมูลจากของ ผศ.นพ.พันธ์ศักดิ์ ศุกระฤกษ์กรรมการบริหาร มูลนิธิคุณแม่คุณภาพเปิดเผยว่า ระหว่างที่ตั้งครรภ์อยู่ ระดับฮอร์โมนเพศที่เปลี่ยนไป รวมทั้งกระบวนการของระบบการเผาผลาญอาหารเป็นพลังงานที่เปลี่ยนไป ก็จะทำให้คุณแม่ที่ตั้งครรภ์อยู่มีรูปร่างที่เปลี่ยนแปลงโดยมีไขมันมาพอกพูนตามส่วนต่างๆ ของร่างกายมากขึ้น ผิวพรรณก็มักจะหยาบกร้านขึ้น หรืออาจจะเกิดสิวฝ้าและจุดด่างดำอันเป็นผลมาจากความไม่สมดุลของฮอร์โมนต่างๆ ที่เปลี่ยนแปลงไปเพื่อที่จะทำให้การตั้งครรภ์สามารถดำเนินต่อไปได้ตามปกติ

อารมณ์ของคุณแม่ที่ตั้งครรภ์อยู่ก็อาจจะเกิดการเปลี่ยนแปลงด้วยและเป็นผลทั้งจากระดับฮอร์โมนที่เปลี่ยนแปลงและจากพื้นฐานของชีวิต การเลี้ยงดู รวมทั้งความเครียดจากชีวิตประจำวัน อย่างไรก็ตาม คนรอบข้างก็พยายามที่จะเอาใจและไม่ถือเป็นเรื่องใหญ่อะไร ขอให้แค่ตั้งครรภ์ต่อไปได้เพื่อที่รอวันที่ลูกน้อยจะถือกำเนิดออกมา

และเมื่อลูกน้อยถือกำเนิดออกมาคนรอบข้างเกือบทุกคนก็จะยินดีปรีดาในชีวิตใหม่ที่มาเยือน ชื่นชมยินดีที่ได้เห็น พูดจาแต่ในสิ่งที่ดีงามของทารกน้อยอยู่แทบจะตลอดเวลา เรียกว่า คุณแม่ที่คลอดบุตรนั้นแทบจะถูกละทิ้งไปเลยทั้งโดยตั้งใจและไม่ตั้งใจ เราจึงเห็นคุณแม่ที่คลอดบุตรหลายคน เกิดอาการซึมเศร้าที่รู้จักกันในนามPostpartum Blue

ยิ่งไปกว่านั้นฮอร์โมนตัวหนึ่งปริมาณจะตกลงหลังคลอดบุตร ฮอร์โมนตัวนั้นคือ “โปรเจสเตอโรน” ที่เป็นหนึ่งในสองของฮอร์โมนเพศหญิง และเป็นฮฮร์โมนที่ทำให้ผู้หญิงตั้งครรภ์ทุกคนมีความรู้สึกสุขสบายและไม่เครียด ฮอร์โมนตัวนี้ตามปกติจะหลั่งออกมาจากรังไข่หลังไข่ตก แต่ในระหว่างตั้งครรภ์ฮอร์โมนโปรเจสเตอโรนจะหลั่งออกมาในปริมาณมากจากรกเพื่อที่จะทำให้กล้ามเนื้อคลายตัว มดลูกจะได้ไม่มีการบีบรัดในระหว่างตั้งครรภ์ ซึ่งเป็นการป้องกันการแท้งและคลอดก่อนกำหนดและปริมาณที่สูงของฮอร์โมนโปรเจสเตอโรนนี้จะมีผลทำให้คุณแม่ที่ตั้งครรภ์อยู่สุขสบาย ไม่เครียดและไม่ซึมเศร้า

พอคลอดลูกน้อย รกก็หลุดลอกออกไประดับฮอร์โมนโปรเจสเตอโรนลดลงอย่างฮวบฮาบ คุณแม่หลังคลอดจึงมีโอกาสที่จะเกิดโรคซึมเศร้าได้สูงมากกว่าคนปกติโดยเฉพาะผู้ที่หญิงที่ไวต่อระดับฮอร์โมนที่ไม่สมดุลอยู่แล้วในช่วงก่อนมีประจำเดือนและถ้าคนรอบข้างไม่ช่างสังเกตและเอาใจให้ดีก็จะไปกระตุ้นให้เกิดการซึมเศร้าได้มากขึ้นจากการถูกทอดทิ้งไม่เอาใจดังช่วงตั้งครรภ์

ถ้าเรียนรู้ว่าหลังคลอดแล้วต้องกระตุ้นคุณแม่ที่คลอดบุตรใหม่ๆ ให้มีน้ำนมเลี้ยงทารกซึ่งจะไปกระตุ้นการสร้างฮอร์โมนโปรแลคตินจากต่อมใต้สมองออกมาฮอร์โมนตัวนี้ได้ชื่อว่าเป็นฮอร์โมนของความเป็นแม่ ทำให้คุณแม่หลังคลอดสุขสบายและอารมณ์ดี โดยเฉพาะในเวลาที่ได้อุ้มลูกดื่มนมจากเต้าของตัวเองแล้วก็จะยิ่งกระตุ้นการหลั่งฮฮร์โมนโปรแลคตินนี้ที่จะเป็นเสมือนสายใยรักของแม่ลูกที่ทำให้ผูกพันกันต่อไปอย่างยาวนาน

การเปลี่ยนแปลงอื่นๆ หลังคลอด

ในช่วงเวลาที่คุณแม่ตั้งครรภ์นั้นจะเกิดความไม่สมดุลของฮอร์โมนเพศจากการตั้งครรภ์ซึ่งเป็นเรื่องปกติ แต่ผลของการเสียสมดุลดังกล่าวทำให้เกิดการเปลี่ยนแปลงทั้งด้านรูปร่างที่อ้วนขึ้นมีไขมันเพิ่มขึ้น และกล้ามเนื้อมีแรงลดลง ผิวพรรณขาดความผ่องใส ฯลฯ

หลังคลอดการเปลี่ยนแปลงของฮอร์โมนยังคงเกิดขึ้นอย่างต่อเนื่อง เพียงแต่ความสมดุลของฮฮร์โมนจะเปลี่ยนไปอีกรูปแบบ สำหรับคุณแม่ที่ให้นมบุตรจะไม่มีการตกไข่ในระหว่างที่มีการให้นมบุตรสม่ำเสมอ ประจำเดือนก็จะยังไม่มา ฮอร์โมนเพศ ก็ยังคงอยู่ในระดับต่ำทุกตัวซึ่งมีผลต่อการที่คุณแม่หลังคลอดจะลดน้ำหนักได้ยาก ถ้าไม่เรียนรู้วิธีการควบคุมน้ำหนักที่ถูกต้องและมีการออกกำลังกายที่เหมาะสมและสม่ำเสมอ รวมทั้งการควบคุมพลังงานจากอาหารให้เข้าร่างกายได้น้อยลง

ปัญหาอีกอย่างหนึ่งก็คือ คุณแม่หลังคลอดมักจะเป็นกังวลต่อลูกน้อยจนลืมดูแลตนเอง คุณแม่หลังคลอดส่วนใหญ่จึงรับประทานอาหารไม่เป็นเวลาและบางคนรับประทานอาหารได้สารอาหารไม่เพียงพอรวมทั้งเกิดความกังวลเลยทำให้นอนไม่หลับไปด้วย ผลที่ตามมาก็คือ ร่างกายจะอ่อนเพลียเพราะขาดสารอาหารที่จำเป็นและไม่ได้พักผ่อนนอนหลับพอเพียงในเวลากลางคืน ทำให้การสร้างฮอร์โมนอื่นๆ ที่ช่วยในการป้องกันการแก่ชรา ป้องกันความเครียดและฮอร์โมนช่วยเผาผลาญอาหารลดลง

ผลของการขาดฮอร์โมนต่างๆ เหล่านี้ที่เป็นผลจากการดูแลตนเองของคุณแม่หลังคลอดไม่ถูกหลักการและเกิดความไม่สมดุลของฮอร์โมนต่างๆ ที่เกี่ยวข้องกับสุขภาพเสียไปนี้ทำให้เกิดอาการหลากหลาย เช่น

l นอนไม่หลับ วิตกกังวล ตื่นขึ้นมาตอนเช้าไม่สดใส เหนื่อยง่าย จนบางคนเกิดความเบื่อหน่าย

l ความจำไม่ดี มึนๆ งงๆ เดี๋ยวจำได้เดี๋ยวลืม ทำให้เสียความเชื่อมั่นและบุคลิกภาพ

l อ่อนเพลีย เหนื่อยง่าย ทำให้ไม่อยากเคลื่อนไหวร่างกาย ไม่อยากออกกำลังกาย มีผลทำให้น้ำหนักไม่ลงและกล้ามเนื้อไม่แข็งแรง

l มีอาการของระบบทางเดินอาหาร อาหารไม่ย่อย ท้องผูก คลื่นไส้อาเจียนเบื่ออาหาร ผิวแห้ง คัน อักเสบ บางครั้งมีสีผิวที่เปลี่ยนไปทั้งคล้ำขึ้นและซีดขึ้น และแพ้ง่าย ผมเส้นเล็กบางและร่วงง่าย จนบางรายเสียบุคลิกภาพ นอกจากนี้ ผมอาจจะเปลี่ยนสีเป็นสีเทาหรือสีขาวได้เพราะขาดสารอาหาร

l ความต้องการทางเพศลดลงน้ำหล่อลื่นภายในช่องคลอดลดลง ทำให้เจ็บปวดเวลามีเพศสัมพันธ์และไม่มีความสุขสุดยอด ทำให้เกิดความเบื่อหน่ายที่จะมีกิจกรรมทางเพศกับสามีและอาจจะมีผลต่อสัมพันธภาพในระยะยาวได้

การปฏิบัติตัวที่ถูกต้องหลังคลอดช่วยลดปัญหาดังกล่าวได้

ด้วยการควบคุมอาหารจำพวกแป้งและน้ำตาลให้น้อยลง ควรรับประทานอาหารมื้อละไม่มากให้พออิ่ม เลือกเนื้อสัตว์ที่ย่อยง่าย เช่น ปลา ไก่ และพืชผักผลไม้หมั่นออกกำลังกายเท่าที่ทำได้ในชีวิตประจำวันฝึกสมาธิในระหว่างที่ลูกนอนหลับ ควรงีบหลับสักครึ่งชั่วโมงหลังอาหารกลางวันและจัดเวลานอนให้เป็นเวลา ปรับห้องนอนให้มืดและไม่มีสัญญาณอิเล็กทรอนิกส์มารบกวนถ้ามีปัญหาก็ให้ปรึกษาแพทย์ ขอให้คุณแม่ทุกคนมีความสุขกับสมาชิกคนใหม่ของครอบครัว

ผศ.(พิเศษ)ดร.อภิสิทธิ์ ฉัตรทนานนท์

ประธานกรรมการ มูลนิธิคุณแม่คุณภาพ