พระบรมฉายาลักษณ์ พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวรัชกาลที่ 5 ฉลองพระองค์จากผ้าบาติก

พิพิธภัณฑ์ผ้าในสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ ชวนชมและสัมผัสเสน่ห์เรื่องราวแห่งผ้าที่เต็มไปด้วยเรื่องเล่าแห่งศรัทธาและความเชื่อของผู้คนหลายเชื้อชาติ ในนิทรรศการ “ผ้าบาติกในพระปิยมหาราช : สายสัมพันธ์สยามและชวา” ได้จัดแสดง ผ้าบาติกอายุนับร้อยปีกว่า 300 ผืน เป็นของทรงสะสมและมีผู้ทูลเกล้าฯ ถวายพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวรัชกาลที่ 5ผ้าบาติกจากช่างฝีมือชื่อดังในประวัติศาสตร์และผ้าบาติกที่มีเพียงผืนเดียวในโลก ณ ห้องจัดแสดง 3-4 พิพิธภัณฑ์ผ้าในสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชนินีนาถ ในพระบรมมหาราชวัง

ในนิทรรศการ “ผ้าบาติกในพระปิยมหาราช : สายสัมพันธ์สยามและชวา” มี ราฟ-ศาสตรัตน์ มัดดิน ภัณฑารักษ์ประจำนิทรรศการ รับหน้าที่ในการถ่ายทอดเรื่องราวผ่านตัวอักษรประกอบการจัดแสดงที่จะทำให้ผู้มาเยี่ยมชมได้เพลิดเพลินและเรียนรู้ประวัติของผ้าบาติกอันทรงคุณค่าแต่ละผืน อาทิ ผ้าบาติกจากโรงเขียนผ้าของ นาง เอ. เจ. เอฟ. ยานส์ เมืองเปอกาลองงัน ด้วยเป็นชาวตะวันตกที่มาตั้งรกรากและโรงเขียนผ้าบนเกาะชวา ลวดลายที่ถ่ายทอดบนผืนผ้าจึงได้แรงบันดาลใจมาจากศิลปะที่ได้รับความนิยมแพร่หลายในยุโรป ณ ช่วงเวลานั้น อาทิ ริบบิ้น นก ดอกไม้ บูเกต์ หรือ “บูเกตัน” และเป็นศิลปินผ้าบาติกคนแรกๆ ที่ลงลายเซ็นบนผืนผ้าโดยใช้ชื่อย่อว่า “J. Jans” บริเวณด้านบนของหัวผ้า โดยเฉพาะลายดอกไม้ที่เป็นเอกลักษณ์เฉพาะตัวของโรงเขียนผ้าแห่งนี้ อันเกิดจากการผสมผสานศิลปะช่วงปลายยุควิกตอเรียนกับศิลปะอาร์ตนูโวบริเวณหัวผ้า ส่วนท้องผ้าเป็นลายช่อดอกไม้สลับกับนกคู่ มีดอกมะลิรายรอบบนพื้นหลังของผ้าเอกลักษณ์อันโดดเด่นของโรงเขียนผ้าแห่งนี้อยู่ที่การลงสีพาสเทล เช่น สีฟ้า สีชมพู สีเหลือง เป็นต้น มาสร้างสรรค์ลวดลายให้มีความอ่อนช้อยและงดงามมากขึ้น

ผ้าบาติก “ลายฮุก” โรงเขียนผ้าของนางแวน ลาวิก แวน แพบสต์ เมืองยอกยาการ์ตา อีกหนึ่งลวดลายที่สงวนไว้ใช้เฉพาะพระบรมวงศานุวงศ์และขุนนางชั้นสูง “ลายฮุก” มีลักษณะเป็นวงกลมมีนกอยู่ตรงกลาง ล้อมรอบด้วยเปลือกหอย 4 ด้าน โดยวงกลมเปรียบเสมือนไข่ สื่อถึงจุดกำเนิดของสิ่งมีชีวิต ขณะที่เปลือกหอยตามความเชื่อของชาวฮินดูถือเป็นสัญลักษณ์ของน้ำ ส่วนความเชื่อของชวาหมายถึง ความร่ำรวยและมั่งคั่ง

“โรงเขียนผ้าแห่งนี้รัชกาลที่ 5 เสด็จฯ เยือนถึงสองครั้งในปี พ.ศ. 2439 และ พ.ศ. 2444 ทรงพบกับนางแวนและบุตรสาวคนโต (ซึ่งมีชื่อเดียวกัน) ทรงบรรยายถึงเนื้อผ้าและขั้นตอนการทำผ้าบาติกของโรงเขียนแห่งนี้ไว้อย่างละเอียดและทรงชื่นชมว่าเป็นผ้าบาติกเนื้อดีนำเข้าจากยุโรป สันนิษฐานว่าผ้าบาติกของโรงเขียนแห่งนี้น่าจะมีชื่อเสียงอย่างมาก เพราะมีการนำผ้าไปจัดแสดงในงาน The Brussels International Exposition of 1910 (World’s Fair) ณ ประเทศเบลเยียม และจัดแสดงในพิพิธภัณฑ์ Tropenmuseum กรุงอัมสเตอร์ดัม จุดเด่นของโรงเขียนนี้นอกจากจะอยู่ที่ลวดลายละเอียดอ่อนช้อยบรรจงแล้วยังเน้นการลงสีครามได้งดงามราวกับผ้าไหม”

อีกหนึ่งผืนผ้าบาติกที่ ศาสตรัตน์ มัดดิน ภัณฑารักษ์ประจำนิทรรศการ ภูมิใจนำเสนอ นั่นคือ ผ้าบาติกลาย “สิริกิติ์” (Sirikit) ออกแบบขึ้นเป็นพิเศษเพื่อเฉลิมพระเกียรติสมเด็จพระบรมราชชนนีพันปีหลวง สื่อถึงพระสิริโฉมและพระจริยวัตรอันงดงาม เมื่อครั้งโดยเสด็จพระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศรมหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร เสด็จทรงเยือนสาธารณรัฐอินโดนีเซียอย่างเป็นทางการ ระหว่างวันที่ 8-16 กุมภาพันธ์ 2503 และเพื่อสะท้อนให้เห็นถึงสายสัมพันธ์อันแน่นแฟ้นระหว่างไทยและอินโดนีเซีย ซึ่ง มาเรีย วาโวรันตู ที่ปรึกษานิทรรศการได้แปลความหมายคำว่า “สิริกิติ์” โดย “สิริ” มาจากคำว่า “ศรี”แปลว่า สวย และ “กิต” แปลว่า การรวมกันเมื่อรวมกันแล้วจึงหมายความถึง “สิ่งสวยงามอันหลากหลายที่รวมเป็นหนึ่งเดียวกัน เพื่อให้การรวมเป็นอันหนึ่งอันเดียวกันแข็งแกร่งขึ้น”

“ลวดลายในผืนผ้าประกอบด้วยสามเหลี่ยมหน้าจั่วที่ภายในเต็มไปด้วยดอกไม้หลากหลายชนิด อาทิ ใบเฟิร์น สัญลักษณ์ของพลังและความแข็งแกร่ง ดอกกานพลู และ ดอกกาแฟ แทนกลิ่นดอกไม้หอม ซึ่งเชื่อว่าช่วยส่งเสริมให้มีความเป็นอยู่ที่ดี เมล็ดข้าวบนพื้นหลังของผืนผ้าเป็นสัญลักษณ์ของความมั่งคั่งและความเจริญรุ่งเรือง ส่วนพื้นหลังสีน้ำทะเลและลายเกล็ดปลา เชื่อว่าสามารถปกป้องผู้สวมใส่จากโรคภัยไข้เจ็บได้” ศาสตรัตน์ กล่าวเสริม

ภายในนิทรรศการ ผ้าบาติกในพระปิยมหาราช : สายสัมพันธ์สยามและชวา ยังนำเสนอเรื่องราวการเสด็จฯ เยือนชวาของพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวรัชกาลที่ 5 ทั้งสามครั้ง จัดแสดงผ้าบาติกสะสมจากเมืองต่างๆ บนเกาะชวาเปิดให้เข้าชมตั้งแต่บัดนี้-30 เมษายน 2566 ณ ห้องจัดแสดง 3-4 พิพิธภัณฑ์ผ้าในสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชนินีนาถ ในพระบรมมหาราชวัง (วัดพระแก้ว) เปิดให้เข้าชมทุกวันตั้งแต่เวลา 09.00-16.30 น. สอบถามรายละเอียดเพิ่มเติม โทร.02-2259420 และ http://www.qsmtthailand.org/