การได้เรียนรู้ด้านกายวิภาคจากซากสัตว์บริจาค ที่เราเรียกว่าอาจารย์ใหญ่ทำให้นิสิตสัตวแพทย์ทุกคนได้สัมผัสของจริง เป็นประโยชน์ต่อการศึกษา และเป็นประโยชน์ต่อการรักษาสัตว์ในอนาคต

ไลฟ์ วาไรตี สัปดาห์นี้ ดร.เฉลิมชัย ยอดมาลัย ไปสนทนากับ ผู้ช่วยศาสตราจารย์ สัตวแพทย์หญิงนิยดา ล้านทรัพย์สกุล หัวหน้าภาควิชาการวิภาคศาสตร์คณะสัตวแพทยศาสตร์ มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ ถึงความสำคัญของอาจารย์ใหญ่ที่มาจากสัตว์บริจาคซึ่งตายแล้ว

l งานสำคัญอย่างหนึ่งของคณะสัตวแพทยศาสตร์ มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ คือการไหว้ครู และทำบุญอุทิศส่วนกุศลให้กับอาจารย์ใหญ่ อาจารย์ช่วยเล่าความเป็นมาเรื่องนี้ให้ทราบด้วยครับ

ผศ.สพ.ญ.นิยดา : สำหรับประเพณีไหว้ครูของคณะฯ เราจัดมายาวนานต่อเนื่องหลายสิบปีแล้วค่ะเพราะเป็นประเพณีที่ดีงามของคณะฯ เป็นการแสดงความกตัญญูกตเวทิตาต่อครูอาจารย์ที่อบรบสั่งสอนนิสิต ส่วนเรื่องการทำบุญอุทิศส่วนกุศลให้อาจารย์ใหญ่ซึ่งหมายถึงสัตว์ที่ตายแล้ว แล้วได้รับซากบริจาคเพื่อการศึกษาของนิสิต ก็เป็นงานที่ทำต่อเนื่องมากว่า 20 ปีแล้ว การทำบุญอุทิศให้อาจารย์ใหญ่เกิดมาจากความคิดริเริ่มของอาจารย์ท่านหนึ่ง คืออาจารย์มาลีวัลย์ ท่านมาจากคณะแพทยศาสตร์ ปัจจุบันท่านเกษียณราชการไปนานมากแล้ว ท่านบอกว่าที่คณะแพทยศาสตร์มีการทำบุญอุทิศส่วนกุศลให้อาจารย์ใหญ่ ซึ่งเป็นมนุษย์ที่อุทิศร่างเพื่อการศึกษาของนิสิตแพทย์ ดังนั้นในส่วนของนิสิตสัตวแพทย์ก็น่าจะแสดงความเคารพต่ออาจารย์ใหญ่ที่เป็นสัตว์เช่นกัน เพราะนิสิตได้รับความรู้ด้านการปฏิบัติงานในส่วนกายวิภาคจากซากสัตว์ที่เป็นอาจารย์ใหญ่ เมื่อเราทำบุญอุทิศส่วนกุศลให้อาจารย์ใหญ่ที่คณะสัตวแพทย์ฯ เกษตรฯ บางเขน โดยเราแจ้งให้ผู้นำซากสัตว์มาบริจาคไปร่วมงานทำบุญกับเรา เพราะเชื่อว่าเจ้าของสัตว์ที่นำซากมาบริจาคยังคงผูกพันและคิดถึงสัตว์เลี้ยงที่แม้จะจากไปแล้วก็ตาม เมื่อมาทำบุญด้วยกันแล้ว ก็จะทำให้เกิดความปลื้มปีติว่าสัตว์ที่ตายไปแล้ว ยังเป็นประโยชน์ต่อการศึกษาด้านสัตวแพทย์ในอนาคต เมื่อเสร็จพิธีทำบุญแล้วก็นำซากไปเผาด้วยกรรมวิธีที่ถูกหลักการรักษาสิ่งแวดล้อม ที่วิทยาเขตกำแพงแสน

l หลายคนไม่รู้มาก่อนว่าคณะสัตวแพทย์ต้องการซากสัตว์ไปใช้ประโยชน์เพื่อการศึกษา อาจารย์ช่วยขยายความเรื่องการบริจาคซากสัตว์เพื่อการศึกษาด้วยครับ

ผศ.สพ.ญ.นิยดา : เรียนให้ทราบว่าคณะสัตวแพทย์ทุกแห่งต้องการได้ร่างหรือซากสัตว์ที่ตายแล้วไปใช้เพื่อศึกษา โดยเฉพาะซากของสุนัข เพราะนับเป็นสัตว์พื้นฐานที่มีความใกล้ชิดกับมนุษย์มากที่สุด สำหรับในภาควิชากายวิภาคศาสตร์นั้น เราสอนนิสิตด้วยการผ่าซากสุนัขเพื่อการศึกษา แต่จริงๆ แล้วภาควิชาอื่นๆ เช่น พยาธิวิทยา และเวชศาสตร์คลินิกสัตว์เลี้ยงก็ใช้ซากสัตว์เพื่อการศึกษาเช่นกัน แต่เป็นไปตามวัตถุประสงค์ด้านการศึกษาของแต่ละภาควิชา สำหรับกายวิภาคฯ นั้น นำซากสุนัขบริจาคไปให้นิสิตได้ผ่าดูโครงสร้างด้าน anatomy หรืออวัยวะ และกล้ามเนื้อของสัตว์ โดยนิสิตชั้นปีที่ 1 ภาคการศึกษาที่ 2 จะได้เรียนกับซากของอาจารย์ใหญ่โดยตรง ถามว่าเราใช้ซากสัตว์อื่นๆ นอกจากสุนัขหรือไม่ ตอบว่าตามปกติใช้ซากสุนัขเป็นหลัก เพราะเป็นสัตว์ที่หาได้ง่ายที่สุด และมีผู้นำมาบริจาคมากพอสมควร แต่ก็ยังต้องการได้รับบริจาคอีกนะคะ การได้รับซากบริจาคให้นิสิตใช้เรียน นับว่าเป็นประโยชน์มากต่อการรักษาสัตว์ในอนาคต เมื่อนิสิตจบการศึกษาแล้ว และที่สำคัญคือ เราไม่อนุญาตให้นำสัตว์ที่ยังมีชีวิตมาผ่าเพื่อการศึกษาได้ เพราะผิดกฎหมาย และเป็นการทรมานสัตว์ การได้ศึกษาจากซากสัตว์ช่วยให้นิสิตได้รู้ถึงระบบกายวิภาคของสัตว์ได้เป็นอย่างดี และเป็นพื้นฐานสำคัญของการเรียนต่อไปในชั้นปีที่สูงขึ้น

l สัตว์ที่จะนำร่างมาบริจาคต้องมีลักษณะอย่างไรครับ แบบไหนที่รับได้ หรือรับไม่ได้ครับ

ผศ.สพ.ญ.นิยดา : อันดับแรกคือซากสัตว์ต้องปลอดโรคแบบร้อยเปอร์เซ็นต์ คือต้องได้รับวัคซีนป้องกันโรคพิษสุนัขบ้าเป็นประจำทุกปี และได้รับวัคซีนรวม และต้องไม่ตายเพราะโรคติดต่อใดๆโดยเฉพาะอย่างยิ่งโรคที่ติดต่อจากสัตว์สู่คน หรือสัตว์สู่สัตว์ เช่น โรคฉี่หนู เป็นต้น เพราะการศึกษาของนิสิตสัตวแพทย์กับซากสัตว์ที่เป็นโรคติดต่อร้ายแรงเป็นอันตรายต่อคนอย่างมาก และที่สำคัญคือขอให้นำสัตว์ที่เสียชีวิตภายใน 4 ชั่วโมง ไปมอบให้กับหน่วยรับซากสัตว์ แต่หากไม่สามารถนำไปให้ได้ภายในสี่ชั่วโมง ก็ต้องเก็บซากสัตว์ไว้ในห้องเย็น หรือกล่องโฟมที่มีน้ำแข็งบรรจุไว้เพื่อรักษาอุณหภูมิสัตว์ หากปล่อยให้สัตว์อยู่นอกห้องเย็นเมื่อตายนานเกิน 24 ชั่วโมง อาจจะใช้ซากสัตว์เพื่อการศึกษาต่อไปไม่ได้ เพราะจะเกิดการเน่าของเนื้อเยื่อภายในซาก หากเป็นสัตว์ที่มีประวัติการรักษาในโรงพยาบาลสัตว์ ของเกษตรฯ ก็จะถือว่าดีที่สุด เพราะเราจะได้ทราบประวัติของโรค ประวัติการรักษา และประวัติการได้รับวัคซีนในแต่ละปี แต่หากเป็นสัตว์จากที่อื่นก็ต้องนำประวัติการรักษาแนบมาด้วยค่ะ เพื่อความปลอดภัยของนิสิตและอาจารย์ การนำซากสัตว์ไปบริจาค สามารถติดต่อได้ที่ภาควิชากายวิภาคศาสตร์ หรือที่หน่วยงานของโรงพยาบาลสัตว์ คณะสัตวแพทย์ ก็ได้ค่ะ สัตว์ที่มอบให้กายวิภาคฯ ศึกษาต้องเป็นสัตว์ที่ตายแล้วมีร่างยังสมบูรณ์ ไม่ใช่ตายเพราะประสบอุบัติเหตุ จนอวัยวะเสียหาย ฉีกขาด หรือขาหัก หรือกะโหลกหัวได้รับแรงกระแทกจนแตก เมื่อได้รับซากสัตว์มาแล้ว ก็ต้องผ่านการดูประวัติต่างๆ จนมั่นใจแล้วนำซากไปเก็บรักษาตามกระบวนการรักษาซาก ก่อนจะนำไปศึกษาต่อไป 

l อาจารย์เน้นเรื่องความปลอดเชื้อปลอดโรคของสัตว์บริจาคเป็นพิเศษ แสดงว่าต้องตรวจเช็คประวัติอย่างเข้มงวดก่อนนำไปเป็นอาจารย์ใหญ่ ใช่ไหมครับ

ผศ.สพ.ญ.นิยดา : ใช่ค่ะ เพราะเราต้อง save นิสิตของเราให้มาก และต้องดูแลด้านความปลอดภัยจากเชื้อสัตว์สู่คนด้วย เพราะหากเกิดปัญหาขึ้นมาจะทำให้ทั้งนิสิตและอาจารย์ที่ควบคุมการเรียนการสอนมีปัญหาร้ายแรง ดังนั้น จึงเน้นเรื่องการฉีดวัคซีนให้กับสัตว์ให้ครบถ้วน และต้องปราศจากโรคติดต่อจากสัตว์สู่คนแบบร้อยเปอร์เซ็นต์ 

l ทุกวันนี้ มีอาจารย์ใหญ่เพียงพอให้นิสิตได้ใช้เรียนไหมครับ

ผศ.สพ.ญ.นิยดา : ไม่ค่อยพอค่ะ ยังอยากได้รับการสนับสนุนจากผู้เป็นเจ้าของสัตว์ที่พร้อมจะนำซากของสัตว์เลี้ยงมามอบให้กับทางคณะฯ คะ เพราะเป็นประโยชน์กับการศึกษาด้านสัตวแพทย์อย่างแท้จริงค่ะ หากคุณที่เป็นเจ้าของสัตว์เลี้ยงรายใดมีความประสงค์จะบริจาคซากของสัตว์เลี้ยงให้เพื่อการศึกษา ก็ต้องขอขอบคุณเป็นอย่างสูงมา ณ ที่นี่ด้วยคะ และขอบคุณรายการไลฟ์ วาไรตี ที่ช่วยกระจายข่าวเรื่องนี้ให้สาธารณชนได้รับทราบ 

l เมื่อนำซากสัตว์เลี้ยงมาบริจาคแล้ว ทางคณะสัตวแพทย์ฯ จะจดบันทึกชื่อเจ้าของ และชื่อสัตว์ไว้ แล้วจะแจ้งให้ทราบเมื่อถึงวันทำบุญให้สัตว์ใช่ไหมครับ

ผศ.สพ.ญ.นิยดา : ใช่ค่ะ ทางคณะฯ แจ้งให้เจ้าของสัตว์ทราบทุกครั้งเมื่อมีการทำบุญอุทิศส่วนกุศลให้สัตว์ที่เป็นอาจารย์ใหญ่ และขอเชิญเจ้าของสัตว์ไปร่วมงานด้วย 

l อาจารย์จะบอกเล่าอะไรกับเจ้าของสัตว์ที่นำสัตว์ที่ตายแล้วไปเผาหรือฝัง เพื่อให้เปลี่ยนใจนำสัตว์มามอบให้คณะสัตวแพทย์ฯ ครับ

ผศ.สพ.ญ.นิยดา : ก็ต้องถือเป็นความสมัครใจนะคะ แต่หากจะกรุณาสนับสนุนด้านการศึกษาของเราก็ขอเชิญชวนให้นำซากหรือร่างของน้องสัตว์เลี้ยงที่เสียชีวิต ซึ่งมีลักษณะตามที่แจ้งไปแล้ว ไปมอบให้กับคณะสัตวแพทย์ ซึ่งไม่จำเป็นต้องมอบให้คณะสัตวแพทย์ เกษตรฯ นะคะ จะมอบให้คณะสัตวแพทย์ใดๆ ก็ได้ เพราะได้ใช้ประโยชน์เพื่อการศึกษาเหมือนกันค่ะ 

l อาจารย์จะบอกอย่างไรก็เจ้าของสัตว์บางรายที่ยังเชื่อว่าบริจาคซากสัตว์ให้เพื่อการศึกษาแล้ว เมื่อสัตว์ไปเกิดใหม่ ร่างกายจะไม่สมบูรณ์ มีอวัยวะไม่ครบ เพราะถูกผ่า ถูกชำแหละเพื่อการเรียนการสอน

ผศ.สพ.ญ.นิยดา : ต้องเรียนตรงๆ เป็นความเชื่อที่ไม่ถูกต้องค่ะ เพราะการนำซากสัตว์ไปเผาหรือฝัง หรือนำไปมอบให้นิสิตใช้ศึกษา ก็ไม่ได้ทำให้สัตว์ที่เชื่อว่าจะไปเกิดใหม่มีร่างกายพิการ แต่สำหรับการมอบซากให้เพื่อการศึกษา น่าจะทำให้ได้ประโยชน์มากมาย เพราะเป็นอาจารย์ใหญ่ให้นิสิตได้เรียนรู้ถึงอวัยวะต่าง ๆ ในร่างของเขา และยังช่วยให้พัฒนาการศึกษาด้านสัตวแพทย์ได้อย่างเป็นรูปธรรมด้วยก็อยากเชิญชวนให้บริจาคซากของสัตว์เลี้ยงเพื่อใช้ในการศึกษานะคะ รับรองว่าได้ประโยชน์ในทางวิชาการโดยแท้จริง และยังถือเป็นการทำบุญให้สัตว์เลี้ยงที่เรารักด้วยค่ะ ย้ำว่าการได้เรียน ได้ศึกษา ได้ผ่าร่างจริงๆ ของอาจารย์ใหญ่ ช่วยให้นิสิตเข้าใจระบบกายวิภาคของสัตว์ได้อย่างเป็นรูปธรรม ซึ่งดีกว่าการดูจากวีดีโอ หรือการดูจาก model จำลองต่างๆ เพราะเมื่อนิสิตได้สัมผัสซากหรือร่างจริงๆ จะช่วยให้เข้าใจได้ดีมากขึ้น เพราะได้สัมผัสของจริง ซึ่งช่วยให้เมื่อจบการศึกษาแล้วไปเป็นสัตวแพทย์ก็จะได้มีความชำนาญในการรักษาสัตว์มากขึ้น ต้องบอกว่าซากของสัตว์เลี้ยงที่นำมาบริจาคเป็นประโยชน์ทางการศึกษาของสัตวแพทย์โดยแท้จริง

เช่น ผู้ที่ศึกษาด้านพยาธิวิทยาก็จะได้รู้ว่าสัตว์นั้นป่วยเป็นโรคอะไร จะได้นำไปสู่การรักษาสัตว์อื่นๆ ให้หายป่วยได้ดีขึ้น รักษาได้ตรงประเด็นขึ้น จะได้รู้ว่ามีประวัติการเจ็บป่วยอย่างไรมีอาการอย่างไร เมื่อนิสิตทราบก็สามารถช่วยในการคิดวิเคราะห์เพื่อการรักษาสัตว์ในอนาคตได้ดียิ่งขึ้น และจะมีความเชี่ยวชาญมากขึ้น และยังช่วยในงานวิชาการ และงานวิจัยด้านโรคของสัตว์ได้อย่างมาก เพราะทำให้เห็นอวัยวะที่ผิดปกติได้ชัดเจน จึงนำไปสู่การรักษาได้ดีขึ้น ตรงกับอาการของโรคมากขึ้นเพื่อสวัสดิภาพของสัตว์โดยรวม โดยส่วนตัวเชื่อว่าสัตว์ได้บุญจากการเป็นอาจารย์ใหญ่นะคะ และจากการสังเกตด้วยตัวเองมาโดยตลอด ก็พบว่านิสิตก็จะแสดงความเคารพต่อซากของอาจารย์ใหญ่ และสำนึกในบุญคุณของอาจารย์ใหญ่อย่างมาก

เมื่อวันสุดท้ายก่อนจะทำบุญและทำพิธีเผาซากของอาจารย์ใหญ่ นิสิตก็จะนำดอกไม้ พวงมาลัยไปแสดงความเคารพต่อซากของอาจารย์ใหญ่ด้วย และนิสิตก็ยินดีไปร่วมงานทำบุญให้อาจารย์ใหญ่ด้วยความเต็มใจอย่างมาก เพราะนิสิตตระหนักในบุญคุณของอาจารย์ใหญ่ นิสิตมีความรู้สึกผูกพันกับอาจารย์ใหญ่มาก ขอบอกได้ว่าอาจารย์ใหญ่ได้บุญได้กุศลมาก เพราะช่วยให้นิสิตได้ความรู้โดยตรง ขออนุญาตเล่าเรื่องหนึ่งให้ฟังค่ะ คือเป็นเคสที่เรารับรักษาน้องหมาตัวหนึ่ง แล้วเมื่อเขาตายลง เจ้าของก็นำซากมามอบให้คณะฯ ในวันที่เราจะนำร่างของน้องไปให้นิสิตได้เรียนรู้ วันนั้นเจ้าของน้องหมาก็โทรศัพท์มาหา ถามว่านำซากน้องหมาไปเข้าสู่กระบวนการเรียนหรือยัง เขาบอกว่าเมื่อคืนก่อนเขาฝันว่าน้องหมาไปหาเขา แล้วก็มีอาการร่าเริงมาก เพราะดีใจกับอะไรบางสิ่งบางอย่าง เราก็บอกว่าวันนี้นำซากน้องหมาไปให้นิสิตได้เรียนแล้ว เขาก็บอกว่าน้องคงยินดีกับการได้เป็นประโยชน์ทางการศึกษา จึงไปเข้าฝันเจ้าของ ซึ่งเรื่องนี้ก็นับว่าแปลก แต่ก็เข้าใจได้ว่าเพราะอาจมีจิตสัมผัสส่งถึงกันได้ แต่ที่รู้แน่ๆ คือ เจ้าของน้องหมาดีใจมากที่น้องหมาเป็นประโยชน์ต่อการศึกษาในฐานะอาจารย์ใหญ่ 

คุณจะรับชมรายการไลฟ์ วาไรตี รายการที่ให้ทั้งสาระและความรู้ ออกอากาศทุกวันเสาร์ เวลา 14.05-14.30 น.ทางโทรทัศน์ NBT ช่องหมายเลข 2และชมรายการย้อนหลังได้ที่ YouTube ไลฟ์ วาไรตี