โรคติดเชื้อนิวโมค็อกคัสมีสาเหตุมาจากแบคทีเรียชื่อ “นิวโมค็อกคัส” ซึ่งพบได้ในโพรงจมูกและลำคอของคน อาจจะก่อโรคหรือไม่ก่อโรคก็ได้ โดยมักจะทำให้เกิดโรคต่อเมื่อร่างกายอ่อนแอหรือมีภาวะที่ภูมิคุ้มกันไม่แข็งแรง เช่น เด็กเล็กผู้สูงอายุ หรือผู้ที่มีโรคประจำตัว ได้แก่ โรคหัวใจเรื้อรัง โรคปอดเรื้อรังเชื้อนิวโมค็อกคัส สามารถแพร่กระจายจากคนสู่คนทางการไอ จาม หรือสัมผัสสารคัดหลั่ง เมื่อเกิดการติดเชื้อมักจะทำให้มีไข้ร่วมกับอาการอื่นๆ ขึ้นกับตำแหน่งของร่างกายที่มีการติดเชื้อ โรคติดเชื้อนิวโมค็อกคัสที่พบบ่อยที่สุดในผู้สูงอายุตั้งแต่ 50 ปีขึ้นไป คือ ปอดอักเสบหรือปอดบวมที่ไม่มีการติดเชื้อในกระแสเลือดร่วมด้วย ซึ่งพบมากกว่าร้อยละ 50 รองลงไปได้แก่ การติดเชื้อในกระแสเลือด ปอดอักเสบที่มีการติดเชื้อในกระแสเลือด และเยื่อหุ้มสมองอักเสบ อาการของปอดอักเสบ ได้แก่ ไข้ ไอ มีเสมหะ หอบเหนื่อยและหรือหายใจลำบากอาการของการติดเชื้อในกระแสเลือดได้แก่ ไข้ อาการของเยื่อหุ้มสมองอักเสบ ได้แก่ ไข้ ปวดศีรษะ คลื่นไส้ อาเจียน อาจมีซึมหรือสับสน ผู้ป่วยบางรายอาจมีอาการรุนแรงจนต้องเข้ารับการรักษาในโรงพยาบาล อาจมีภาวะช็อกหรือความดันเลือดตก และอาจเสียชีวิตได้ มีการศึกษาหนึ่งในประเทศสวีเดน พบอัตราการเสียชีวิตโดยรวมของโรคติดเชื้อนิวโมค็อกคัสชนิดลุกลามเท่ากับร้อยละ 10 และสูงถึงร้อยละ 22 ในผู้ที่อายุตั้งแต่ 80 ปีขึ้นไป

ในปัจจุบัน สามารถป้องกันโรคติดเชื้อนิวโมค็อกคัสได้ด้วยวัคซีนซึ่งเป็นหนึ่งในวัคซีนสำคัญที่องค์การอนามัยโลกและสมาคมโรคติดเชื้อแห่งประเทศไทยแนะนำให้ฉีด โดยวัคซีนนิวโมค็อกคัสจะป้องกันเฉพาะเชื้อ

นิวโมค็อกคัสสายพันธุ์ที่บรรจุในวัคซีนเท่านั้น ไม่ได้ป้องกันเชื้อนิวโมค็อกคัสสายพันธุ์อื่นที่ไม่ได้อยู่ในวัคซีนและแบคทีเรียชนิดอื่น แม้วัคซีนจะไม่สามารถป้องกันเชื้อนิวโมค็อกคัสได้ทุกสายพันธุ์แต่จะครอบคลุม

สายพันธุ์ที่พบได้บ่อยและก่อโรครุนแรง โดยวัคซีนผลิตจากเชื้อแบคทีเรียที่ตายแล้ว ไม่ก่อให้เกิดการติดเชื้อหรือเกิดโรคจากวัคซีน

วัคซีนนิวโมค็อกคัสสำหรับผู้ใหญ่และผู้สูงอายุมี 2 ชนิด ได้แก่

วัคซีนชนิดคอนจูเกต 13 สายพันธุ์(PCV13) 15 สายพันธุ์ (PCV15) และ 20 สายพันธุ์ (PCV20) เป็นวัคซีนที่นำแอนติเจนของเชื้อนิวโมค็อกคัสไปจับกับโปรตีนพาหะชนิดหนึ่งเพื่อให้กระตุ้น

ภูมิคุ้มกันได้ดีและป้องกันโรคได้นานโดยวัคซีนชนิดคอนจูเกต 13 สายพันธุ์มีการพัฒนามาก่อนและมีการศึกษาทางคลินิกมากที่สุดเมื่อเทียบกับวัคซีนชนิดคอนจูเกตอีก 2 ชนิด วัคซีนทั้ง 3 ชนิดนี้มีอัตราการครอบคลุมเชื้อนิวโมค็อกคัสที่ก่อโรคในประเทศไทยได้ร้อยละ 75, 75 และ 83 ตามลำดับ

วัคซีนชนิดพอลิแซ็กคาไรด์ 23 สายพันธุ์ (PPSV23) เป็นวัคซีนชนิดที่ใช้แอนติเจนเพียงอย่างเดียว

ในการกระตุ้นภูมิคุ้มกันร่างกาย มีประสิทธิผลในการป้องกันโรคด้อยกว่าวัคซีนชนิดคอนจูเกต กระตุ้นภูมิได้ไม่สูงเท่าวัคซีนชนิดคอนจูเกต และระยะเวลาในการป้องกันโรคอยู่ที่ประมาณ3–5 ปี ดังนั้น ต้องมีการฉีดเข็มกระตุ้นในบางกลุ่ม

ผู้ที่อยู่ในกลุ่มเสี่ยงต่อไปนี้ ควรรับการฉีดวัคซีนนิวโมค็อกคัส ได้แก่ เด็กเล็ก โดยเฉพาะอายุต่ำกว่า 5 ปีเนื่องจากระบบภูมิคุ้มกันร่างกายยังไม่แข็งแรงและไม่ดีพอที่จะต่อสู้กับเชื้อโรคที่ก่อให้เกิดความเจ็บป่วยรุนแรง ผู้สูงอายุ โดยเฉพาะอายุตั้งแต่ 65 ปีขึ้นไป เป็นกลุ่มเสี่ยงสูงที่จะมีการติดเชื้อรุนแรง เพราะระบบภูมิคุ้มกันอ่อนแอและมีประสิทธิภาพลดลงตามวัย และผู้ที่มีโรคประจำตัว เช่น โรคหัวใจเรื้อรัง โรคปอดเรื้อรัง โรคมะเร็ง ผู้ที่มีภูมิคุ้มกันบกพร่อง โรคเบาหวาน โรคไตเรื้อรัง โรคตับเรื้อรัง ผู้ที่สูบบุหรี่หรือดื่มเครื่องดื่มแอลกอฮอล์ปริมาณมาก ได้รับเคมีบำบัด ได้รับการปลูกถ่ายอวัยวะหรือปลูกถ่ายไขกระดูก แนะนำให้ปรึกษาแพทย์เกี่ยวกับข้อบ่งชี้ในการฉีดวัคซีนนิวโมค็อกคัส รวมถึงชนิดจำนวนโดสที่ควรได้รับ และระยะห่างระหว่างโดส

ผลข้างเคียงของวัคซีนนิวโมค็อกคัสที่อาจพบได้ คือ ปวดบวมบริเวณที่ฉีดและมีไข้ แต่มักไม่รุนแรงและหายได้เองใน 1-2 วัน วัคซีนนิวโมค็อกคัสสามารถให้ร่วมกับวัคซีนอื่นได้ในวันเดียวกัน เช่น วัคซีนไข้หวัดใหญ่หรือวัคซีนโควิด-19 โดยฉีดเข้ากล้ามเนื้อที่ต้นแขนคนละข้าง

วิธีอื่นๆ ในการป้องกันปอดอักเสบ ที่ควรทำควบคู่กับการได้รับวัคซีน ได้แก่ การล้างมือ การใส่หน้ากาก งดสูบบุหรี่ ดูแลสุขภาพฟัน รวมถึงดูแลสุขภาพกายให้แข็งแรงด้วยการออกกำลังกาย การนอนหลับที่เพียงพอ และการรับประทานอาหารที่มีประโยชน์ครบ 5 หมู่ โดยต้องอาศัยความมีวินัย ความระมัดระวัง และฝึกให้เป็นนิสัปฏิบัติอย่างต่อเนื่องจึงจะลดความเสี่ยงของการเกิดโรคได้มากที่สุด

ศ.พญ.ศศิโสภิณ เกียรติบูรณกุล

สาขาวิชาโรคติดเชื้อ ภาควิชาอายุรศาสตร์ คณะแพทยศาสตร์

โรงพยาบาลรามาธิบดี มหาวิทยาลัยมหิดล

ราชวิทยาลัยอายุรแพทย์แห่งประเทศไทย