ภาวะชักต่อเนื่อง เป็นภาวะฉุกเฉินและวิกฤตทางระบบประสาทที่พบมากที่สุดเป็นอันดับ 2 รองจากโรคหลอดเลือดสมอง หากได้รับการวินิจฉัยและรักษาล่าช้า จะทำให้อัตราการเสียชีวิตในผู้ใหญ่สูงถึงร้อยละ 30 ซึ่งภาวะชักต่อเนื่องนี้สามารถเกิดขึ้นได้กับทุกคน ไม่เพียงแค่ผู้ป่วยโรคลมชักเท่านั้น การวินิจฉัยและรับการรักษาด้วยยากันชักอย่างเร่งด่วนจึงเป็นสิ่งสำคัญ เนื่องจากหากปล่อยให้ชักเป็นระยะเวลานาน จะควบคุมการชักได้ยากขึ้น และนำไปสู่ความพิการทางสมองและร่างกายตามมาในที่สุด

ภาวะชักต่อเนื่อง คืออะไร

ภาวะชักต่อเนื่อง หมายถึง ภาวะชักต่อเนื่องนานเกินกว่า 5 นาที หรือมีอาการชักตั้งแต่ 2 ครั้งขึ้นไป โดยไม่พบการฟื้นคืนสติในช่วงระหว่างการชักแต่ละครั้ง ภาวะนี้พบได้ 2 ประเภทใหญ่ๆ ได้แก่

1.ภาวะชักต่อเนื่องที่มีการเคลื่อนไหวของกล้ามเนื้อชัดเจน

2.ภาวะชักต่อเนื่องที่ไม่มีอาการเคลื่อนไหวของกล้ามเนื้อ (NonconvulsiveStatus epilepticus)

ทำไมจึงเกิดภาวะชักต่อเนื่อง

โดยปกติ อาการชักทั่วไปมักจะหยุดได้เอง ในเวลาไม่เกิน 2-3นาที เนื่องจากสมองจะมีกระบวนการหยุดชักด้วยตัวเอง ตรงกันข้ามกับในผู้ป่วยที่ภาวะชักต่อเนื่อง ซึ่งกระบวนการหยุดชักในสมองนี้ล้มเหลว ทำให้ผู้ป่วยเกิดการชักต่อเนื่อง และมักไม่ตอบสนองต่อยาหยุดชักและยากันชัก

อาการแสดงของภาวะชักต่อเนื่อง

ผู้ป่วยส่วนมากประมาณร้อยละ 40 ถึง 70 จะมีอาการเกร็ง และ/หรือ กระตุกของกล้ามเนื้อในร่างกายทั่วทั้งตัวหรือบางส่วนอย่างชัดเจน ขณะชักผู้ป่วยมักสูญเสียการรับรู้ หรือมีภาวะสับสน หากอาการชักยังคงดำเนินต่อไปโดยไม่ได้รับการรักษา อาการเกร็งกระตุกมักเกิดน้อยลงและสั้นลงเรื่อยๆ จนผู้ป่วยเข้าสู่ภาวะชักต่อเนื่องที่ไม่มีอาการเคลื่อนไหวของกล้ามเนื้อ (Nonconvulsive Status epilepticus) ซึ่งภาวะชักยังดำเนินอยู่อันเห็นได้จากการตรวจพบคลื่นชักต่อเนื่องในการตรวจคลื่นไฟฟ้าสมอง (electroencephalography, EEG) แต่ผู้ป่วยไม่แสดงอาการเกร็งกระตุกภายนอกให้เห็น

ผลกระทบสู่ร่างกายและสมอง

ภาวะชักต่อเนื่องจะส่งผลกระทบต่อระบบอวัยวะต่างๆ ในร่างกายเป็นวงกว้าง โดยในช่วงแรก จะเป็นการตอบสนองแบบชดเชยเพื่อเพิ่มเลือดและออกซิเจนไปเลี้ยงสมอง รวมถึงกล้ามเนื้อแต่เมื่อการชักดำเนินต่อไปเรื่อยๆ มากกว่า 30 นาที กระบวนการชดเชยนี้จะเริ่มล้มเหลว ทำให้ผู้ป่วยมีภาวะอวัยวะในร่างกายล้มเหลวหลายระบบ เช่น หัวใจเต้นผิดปกติ ความดันโลหิตลดต่ำลง การหายใจถูกกด ภาวะปอดบวมน้ำ เลือดเป็นกรด กล้ามเนื้อสลายตัวอย่างรุนแรง ภาวะไตล้มเหลว เป็นต้น ในขณะที่เซลล์สมองจะถูกทำลาย และตายลงอย่างถาวร รวมถึงแรงดันในโพรงกะโหลกสูงและสมองบวมน้ำ อันนำไปสู่ภาวะสมองตายและเสียชีวิตได้ในที่สุด

สาเหตุของภาวะชักต่อเนื่อง

ในผู้ป่วยโรคลมชักเดิม มักเกิดจากการขาดยากันชัก หรือการรับประทานยากันชักไม่สม่ำเสมอ ในขณะที่ผู้ป่วยที่ไม่ได้เป็นโรคลมชักมาก่อน สาเหตุมักมาจากการบาดเจ็บเฉียบพลันของสมอง เช่น โรคหลอดเลือดสมอง เนื้องอกในสมอง ภาวะติดเชื้อในระบบประสาทส่วนกลาง รวมถึงการบาดเจ็บเฉียบพลันนอกสมองอื่นๆ เช่น ภาวะขาดเหล้า การได้รับยาหรือสารพิษเกินขนาด หรือ ภาวะผิดปกติอื่นๆ เช่น ภาวะน้ำตาลต่ำ ภาวะโซเดียม แคลเซียม แมกนีเซียมในเลือดผิดปกติ ภาวะไตหรือตับวาย เป็นต้น

การรักษาภาวะชักต่อเนื่อง

ประกอบด้วยการให้ยาเพื่อหยุดชักและการตรวจเพิ่มเติมเพื่อหาสาเหตุของภาวะชักต่อเนื่องควบคู่กันไป โดยในขั้นตอนแรก หากผู้ป่วยมีอาการชักควรประเมินสัญญาณชีพ จัดท่าที่ถูกต้องเพื่อเปิดทางเดินหายใจให้โล่ง และรีบให้ยาหยุดชักตัวแรกในกลุ่ม Benzodiazepineเช่น ไดอะซีแพม ลอราซีแพม หรือ ไมดาโซแลมซึ่งยากลุ่มนี้มีรูปแบบการให้ยาที่หลากหลายทั้งแบบฉีดเข้ากล้ามเนื้อ กระพุ้งแก้ม จมูกหลอดเลือดดำ หรือสวนทางทวารหนัก ทำให้สะดวกและง่ายต่อการให้ยาตั้งแต่ช่วงก่อนมาถึงโรงพยาบาล นำมาสู่ประสิทธิภาพในการหยุดชักที่ดีขึ้นลดความเสี่ยงในการชักนานและดื้อยา ขั้นตอนต่อไป หากภาวะชักยังดำเนินต่อจะเป็นการให้ยากันชักแบบฉีดทางหลอดเลือดดำ และหากผู้ป่วยยังคงชักหลังจากขั้นตอนที่สอง แสดงว่าผู้ป่วยเริ่มดื้อต่อการรักษา จำเป็นจะต้องใส่ท่อหลอดลมคอเพื่อหายใจ ให้ยาเสริมในกลุ่มระงับความรู้สึก (Anesthetic agents) และรับรักษาดูแลอย่างใกล้ชิดในหอผู้ป่วยอภิบาลหนัก (ICU)

ส่วนการตรวจเพิ่มเติมเพื่อหาสาเหตุก็เป็นสิ่งที่สำคัญ เพื่อรักษาต้นเหตุโดยตรงของภาวะชักต่อเนื่อง อันได้แก่ การตรวจทางห้องปฏิบัติการทั่วไป เช่น ระดับน้ำตาล เกลือแร่ การทำงานของไตระดับยากันชัก การตรวจเอกซเรย์คอมพิวเตอร์สมอง และการเจาะน้ำไขสันหลัง เมื่อมีข้อบ่งชี้

พ.ต.หญิง พญ.กัญญ์วรา ชัยเบญจพล

อายุรแพทย์โรคระบบประสาท โรงพยาบาลพระมงกุฎเกล้า

ราชวิทยาลัยอายุรแพทย์แห่งประเทศไทย