เนื่องในโอกาสวันเด็ก ขอให้ความสำคัญกับการเลี้ยงดูฟูมฟักเด็กๆ ให้เติบโตอย่างมีคุณภาพทั้งด้านร่างกายและจิตใจ โดยเรื่องที่อยากเล่าให้ฟังในวันนี้คือ เรื่องการใช้ยาในเด็ก

แม้การเจ็บป่วยของเด็กดูจะเป็นเรื่องปกติตามวัยของเขา และมีโอกาสต้องใช้ยาได้บ่อย

ดังนั้น การใช้ยาในเด็กจึงเป็นเรื่องที่ต้องให้ความระมัดระวังอย่างยิ่ง เนื่องจากเด็กมีสรีระที่แตกต่างจากผู้ใหญ่ในหลายด้าน ไม่ว่าจะเป็นการดูดซึม การกระจายยาในร่างกาย จนถึงการขจัดยาผ่านทางตับและไต

ความผิดพลาดในการใช้ยาในเด็กอาจนำไปสู่ผลข้างเคียงที่รุนแรงหรือการรักษาที่ไม่ได้ผล

สัปดาห์นี้จึงตั้งใจจะเล่าประเด็นต่างๆ ที่มีโอกาสผิดพลาดได้บ่อยเกี่ยวกับการใช้ยาในเด็ก ได้แก่

1.การใช้ยาผิดขนาดการใช้ จัดเป็นหนึ่งในข้อผิดพลาดที่พบบ่อยที่สุด เนื่องจากการคำนวณขนาดยาสำหรับเด็กมักพิจารณาจากน้ำหนักตัวของเด็ก (หรือบางครั้งทางการแพทย์มีการใช้พื้นที่ผิวของร่างกาย ในการคำนวณขนาดการใช้) บางครั้งคุณพ่อ-คุณแม่ประมาณน้ำหนักน้องผิด บางครั้งไปซื้อยาให้น้องๆ แล้วบอกน้ำหนักผิดพลาด เช่น เป็นน้ำหนักที่ไม่ได้อัปเดต หรือการวัดน้ำหนักที่ไม่แม่นยำ หรืออาจจำน้ำหนักผิด ซึ่งทำให้เกิดการคำนวณขนาดยาที่ผิดพลาด

นอกจากนี้ การใช้ยาผิดขนาดอาจเกิดจากเวลาตวงยา หรือความสับสนในหน่วยวัด เช่น การสับสนระหว่างมิลลิกรัม (mg)กับมิลลิลิตร (ml) ซึ่งอาจทำให้ขนาดยาแตกต่างจากที่กำหนดอย่างมาก

หรือผู้ปกครองบางคนมักใช้ช้อนรับประทานอาหารตวงยาน้ำแทนอุปกรณ์ตวงยาที่มีมาตรฐาน ทำให้ได้ขนาดยาไม่ถูกต้อง

2.การเลือกยาที่ไม่เหมาะสม เป็นอีกหนึ่งปัญหาสำคัญ ตัวอย่างเช่น การใช้ยาที่มีข้อห้ามในเด็ก เช่น การใช้แอสไพรินในเด็กที่ติดเชื้อไวรัส เนื่องจากอาจทำให้เกิด Reye’s Syndrome ซึ่งเป็นภาวะที่อันตรายถึงชีวิต และยังมียาอีกหลายชนิด ไม่ควรหรือห้ามใช้ในเด็ก จึงมีความจำเป็นอย่างยิ่งที่ต้องปรึกษาแพทย์หรือเภสัชกรให้ดีก่อนเสมอ

3.การให้ยาผิดวิธี เกิดขึ้นได้จากหลายสาเหตุ เช่น การไม่เขย่ายาน้ำแขวนตะกอน ยาประเภทนี้จำเป็นต้องเขย่าก่อนใช้เพื่อให้ตัวยากระจายตัวอย่างสม่ำเสมอ หากละเลยขั้นตอนนี้ อาจทำให้ขนาดยาที่ได้รับไม่ถูกต้อง การบด หรือหักยาเม็ดโดยไม่เหมาะสมเนื่องจากยาบางชนิด หากบดหรือหัก อาจทำให้การปลดปล่อยตัวยาในร่างกายผิดปกติ และเพิ่มความเสี่ยงต่อผลข้างเคียง

4.การใช้ยาที่หาซื้อได้เองอย่างไม่เหมาะสม ยาที่สามารถซื้อได้เอง เช่น ยาสามัญประจำบ้าน อาจมีการใช้อย่างไม่เหมาะสม ตัวอย่างเช่น การให้ยาลดน้ำมูกหรือยาแก้ไอในเด็กเล็ก (ต่ำกว่า 6 ปี) ซึ่งไม่แนะนำ เนื่องจากไม่มีหลักฐานเพียงพอว่าได้ผล และอาจเสี่ยงต่อผลข้างเคียง   หรือการใช้ยาหลายชนิดพร้อมกันโดยไม่ทราบว่าส่วนประกอบซ้ำกัน เช่น การใช้ยาพาราเซตามอลจากผลิตภัณฑ์หลายชนิด อาจทำให้เด็กได้รับยามากเกินไปจนเกิดพิษ

5.การไม่คำนึงถึงปฏิกิริยาระหว่างยา บางครั้งผู้ปกครองอาจนึกไม่ถึง จึงไม่ได้แจ้งข้อมูลเกี่ยวกับยาหรือผลิตภัณฑ์เสริมอาหารที่เด็กใช้อยู่ให้แพทย์ทราบ อาจทำให้เกิดปฏิกิริยาระหว่างยาที่ไม่พึงประสงค์ ตัวอย่างเช่น ยาต้านชักบางชนิดอาจลดประสิทธิภาพของยาปฏิชีวนะบางตัว

6.การหยุดยาเร็วเกินไป หรือหยุดยาโดยไม่ได้รับคำแนะนำ
จากแพทย์ เช่น การหยุดยาปฏิชีวนะเมื่ออาการดีขึ้น แทนที่จะรับประทานจนครบตามที่กำหนด อาจทำให้เชื้อโรคดื้อยา และอาการเจ็บป่วยกลับมาอีก

7.การไม่สังเกตอาการแพ้ยา เช่น ผื่นแดงหรืออาการบวม อาการใดๆ ก็ตามที่พบว่าผิดปกติ หรือสงสัยว่าผิดปกติ ต้องรีบแจ้งแพทย์ หรือเภสัชกร เพื่อหาแนวทางแก้ไข เพื่อให้เกิดความปลอดภัยสูงสุด

จากที่ยกตัวอย่างให้ท่านผู้อ่านได้เห็นภาพว่า ความผิดพลาดจากการใช้ยาในเด็กที่พบได้บ่อยมีอะไรบ้าง

ฉะนั้นเราจึงต้องระวังเป็นพิเศษในการใช้ยาในเด็ก สิ่งที่สามารถทำได้ง่ายๆ คือ

ก่อนใช้ยา ต้องตรวจสอบน้ำหนักและคำนวณขนาดยาอย่างแม่นยำ อ่านฉลากให้ดี ใช้น้ำหนักที่อัปเดตล่าสุด และตรวจสอบซ้ำเพื่อป้องกันข้อผิดพลาด

เมื่อต้องตวงยา ให้ใช้เครื่องมือที่เหมาะสม เช่น ถ้วยตวง ช้อนตวง หรือหลอดดูดยา เพื่อให้ขนาดยาถูกต้องและต้องสังเกตผลข้างเคียง และแจ้งแพทย์ทันทีหากพบอาการผิดปกติ

ท้ายสุด การให้ข้อมูลประวัติสุขภาพและยาอย่างละเอียดกับ แพทย์ และเภสัชกร ไม่ว่าจะเป็นประวัติการแพ้ยา รวมถึงยาและวิตามินที่ใช้อยู่ประจำ

การใช้ยาในเด็กต้องอาศัยความร่วมมือระหว่างผู้ปกครองและบุคลากรทางการแพทย์ การป้องกันข้อผิดพลาดเหล่านี้จะช่วยเพิ่มความปลอดภัย และประสิทธิภาพของการรักษาให้สูงที่สุด

รศ.ภญ.ดร.ณัฏฐดา อารีเปี่ยม และ รศ.ภก.ดร.บดินทร์ ติวสุวรรณ

คณะเภสัชศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย