เมื่อมองผ่านสายตาหมอฟัน หรือผู้ประกอบวิชาชีพด้านทันตกรรม โดยเฉพาะในต่างจังหวัด ภาพที่มักจะคุ้นตา นั่นก็คือคิวผู้ป่วยที่มารอรับการรักษาโรคในช่องปาก ทั้งการถอนฟัน อุดฟัน ขูดหินปูน หรือผ่าฟันคุด ฯลฯ ต่อแถวยาวเหยียด…

“จังหวัดพัทลุงมีทันตแพทย์เพียง 82 คน เมื่อคิดเฉลี่ยแล้วโรงพยาบาลหนึ่งแห่งต้องดูแลคนทั้งอำเภอด้วยหมอฟันเพียง 4-5 คนเท่านั้น” ภก.ณัษฐพงษ์ พัฒนพงศ์ เภสัชกรเชี่ยวชาญ รองนายแพทย์สาธารณสุขจังหวัดพัทลุง สะท้อนภาพปัญหาการขาดแคลนบุคลากรในวิชาชีพนี้ออกมาในวันที่เครือข่ายเด็กไทยไม่กินหวาน และคณะ นำสื่อมวลชนลงพื้นที่ศึกษาดูงานของเครือข่ายอ่อนหวานอาหารปลอดภัยของสำนักงานสาธารณสุขจังหวัดพัทลุง  ที่สามารถสร้างโรงพยาบาลต้นแบบอาหารปลอดภัย อ่อนหวาน สำเร็จทั้ง 11 แห่งในจังหวัด  เพื่อลดความเสี่ยงโรคไม่ติดต่อเรื้อรัง (NCDs)    

“ยิ่งคนไข้ต้องสูญเสียฟันแท้ไป ยิ่งมีต้นทุนที่รัฐต้องจ่าย แม้จะมีสิทธิเบิกฟันปลอมจาก สปสช. ได้ 4,400 บาท แต่ในความเป็นจริง ต้นทุนการทำฟันปลอมหนึ่งเคสนั้นสูงกว่ามาก จนสถานพยาบาลต้องแบกรับภาระส่วนเกินกว่า 2,000 บาทต่อคน”

ทพญ.ชนิฎาภรณ์ สอนสังข์ ทันตแพทย์ชำนาญการพิเศษ สำนักงานสาธารณสุขจังหวัดพัทลุง  ผู้ดำเนินงานเครือข่ายเด็กไทยไม่กินหวาน จังหวัดพัทลุง ให้ข้อมูล พร้อมให้ความเห็นว่า ฟันปลอมถือเป็นทางเลือกสุดท้ายสำหรับผู้ที่สูญเสียฟันแท้ไปแล้วเท่านั้น การรักษา 'ฟันธรรมชาติ' ให้คงอยู่ให้นานที่สุด เป็นสิ่งที่ดีที่สุด

พัทลุง เด็ก 3 ขวบ ฟันผุเกือบ 40% 

สำหรับสถานการณ์โรคฟันผุในเด็กอายุ 3 ปี ในพื้นที่ภาคใต้  ปัจจุบันถือว่า ยังคงเป็นประเด็นด้านสาธารณสุขที่สำคัญและมีความรุนแรงสูง ซึ่งหากเปรียบเทียบเชิงพื้นที่ พบว่า เขตสุขภาพที่ 11   (ตั้งแต่จังหวัดนครศรีธรรมราชขึ้นไป) มีความรุนแรงของปัญหาน้อยกว่ากลุ่ม 7 จังหวัดภาคใต้ตอนล่าง ซึ่งในกลุ่มนี้ มีเพียงจังหวัดตรังที่มีผลการดำเนินงานโดดเด่น โดยพบสุขภาพช่องปากดีครอบคลุมทุกกลุ่มวัย

ส่วนจังหวัดพัทลุง อัตราการเกิดโรคฟันผุในเด็ก 3 ขวบเกือบ 40%  ขณะที่ค่าเฉลี่ยของ 7 จังหวัดภาคใต้ตอนล่าง  ปราศจากฟันผุ (caries free)   65%  (ค่าเป้าหมายของชาติสูง   75%)  ซึ่งยังต่ำกว่าอยู่ถึง 10% 

ด้วย “น้ำตาล” เป็นอาหารของแบคทีเรียในช่องปาก เกิดกรดทำลายเคลือบฟัน จนนำไปสู่โรคฟันผุ เหงือกอักเสบ ซึ่งทั้งหมดส่งผลถึงโรค NCDs ในระยะยาว  จากเรื่องของฟันในช่องปาก นำมาสู่ Food Environment 

ทพญ.ชนิฎาภรณ์ เล่าถึงโครงการบูรณาการเครือข่ายอ่อนหวานอาหารปลอดภัย จังหวัดพัทลุง ที่มีเป้าหมายหลักคือการสร้างสภาพแวดล้อมที่เอื้อต่อการลดบริโภคน้ำตาลและอาหารปลอดภัยในทุกช่วงวัย ที่ผ่านมามีการทำงานกับโรงพยาบาล 11 แห่งด้านอาหารปลอดภัยอ่อนหวาน เพื่อสุขภาวะในอนาคต, ร้านกาแฟทางเลือกเพื่อสุขภาพ หวานน้อยสั่งได้   และร่วมมือกับมหาวิทยาลัยทักษิณ และศูนย์พัฒนาฝีมือแรงงาน จัดอบรมให้กับผู้ประกอบการรายใหม่

นอกจากนี้ โครงการฯ ยังทำงานร่วมกับโรงเรียน ศูนย์พัฒนาเด็กเล็ก นักเรียนประถมศึกษา กลุ่มเสี่ยงอ้วน (นักสืบจิ๋ว) และทำงานกับชุมชน นำโดยอสม.นักวิทย์ สำรวจสิ่งแวดล้อม มีจุดเด่น อยู่ที่โรงพยาบาลพัทลุง  

ทพญ.ชนิฎา ยังชี้ให้เห็นความจริง ที่มีบางชุมชนติดหวานมาก เช่น  ชุมชนอำเภอกงหรา ซึ่งเป็นพื้นที่ชุมชนมุสลิม ที่มีวัฒนธรรมอาหารการกินที่ติดหวานอยู่แล้ว และจากการลงพื้นที่  พบร้านขายเครื่องดื่มในชุมชนของพัทลุง อยู่ในระดับหวานมากๆ (ระดับ 15-28 Brix )

แม้ผลการสำรวจบนชั้นวางสินค้า จะพบความเสี่ยงอยู่ในระดับปานกลางก็ตาม แต่ด้วยกลยุทธ์การขายที่กระตุ้นให้คนบริโภคน้ำตาลโดยไม่รู้ตัวนั้น ผลสำรวจนี้ก็ได้สะท้อน จุดเสี่ยง ที่อาจเป็น "กับดัก” ทำให้คนติดหวาน  ได้แก่ มีการน้ำอัดลมวางจำหน่ายระดับสายตา ขนมหวานวางจุดจ่ายเงิน และสินค้าที่มีฉลากโภชนาการ หรือมีสัญลักษณ์ทางเลือกสุขภาพ ยังมีน้อยในแต่ละร้าน

สร้างระบบนิเวศลดหวานเต็มพื้นที่

ด้านภญ.พรชนก  เจนศิริศักดิ์ เภสัชกรชำนาญการ สสจ.พัทลุง เสริมถึงการทำงานเพื่อสร้างสภาพแวดล้อมที่เอื้อต่อการลดบริโภคน้ำตาลและอาหารปลอดภัย ในโรงพยาบาลอาหารปลอดภัย อ่อนหวาน ที่เน้นความยั่งยืนและการสร้างความรอบรู้ (Health Literacy) ให้บุคลากรและเครือข่าย ว่า  จากการดำเนินโครงการตั้งแต่ปี 2565 จนถึงปัจจุบัน พบว่า โรงพยาบาลที่เข้าร่วมโครงการทั้ง 11 แห่ง มีพัฒนาการและความสำเร็จตามลำดับ ทั้งเรื่องการทำให้โรงพยาบาลปลอดน้ำอัดลม 100% มีเมนูผู้ป่วยลดหวาน พัฒนาเมนูชูสุขภาพ อาหารเป็นยาต้านโรคสำหรับผู้ป่วย อาหารว่างเพื่อสุขภาพในที่ประชุม การสร้างความรอบรู้สู่ชุมชน ตลาดเขียว (Green Market) การรณรงค์ร้านกาแฟ ร้านชารอบรั่วโรงพยาบาลอ่อนหวาน  

จากปี 2565: เริ่มต้นโครงการฯ โดยมีโรงพยาบาลผ่านเกณฑ์มาตรฐานจำนวน 5 แห่ง ล่าสุด ปี 2568: ประสบความสำเร็จ โรงพยาบาลที่เข้าร่วมโครงการทั้ง 11 แห่ง ผ่านเกณฑ์มาตรฐานครบ 100% แล้ว

“กฎ เกณฑ์ต่างๆ ไม่ได้เป็นข้อบังคับ แต่ทุกโรงพยาบาลทำได้  ดังนั้น ปี 2569  ประธานคณะดำเนินงานโครงการโรงพยาบาลอาหารปลอดภัยฯ มีข้อสั่งการ ขอให้นมที่ให้บริการกับผู้ป่วย เป็นนมพัทลุงรสจืดเท่านั้น หรือผลิตภัณฑ์ทางเลือกเพื่อสุขภาพ (Healthier Choice) 100% ส่วนสหกรณ์และตู้จำหน่ายสินค้าอัตโนมัติ ต้องมีผลิตภัณฑ์ทางเลือกเพื่อสุขภาพ นม เครื่องดื่ม ไม่น้อยกว่า 20%” ภญ.พรชนก  ชี้ให้เห็นพัฒนาการของโครงการโรงพยาบาลอาหารปลอดภัยฯ  รวมถึงการจัดซื้อวัตถุดิบที่ปลอดภัยเป็นระบบจากคนในท้องถิ่น พร้อมกับระบบสุ่มตรวจที่รัดกุม เพื่อสร้างความปลอดภัยให้กับอาหาร

นี่คือการสร้างระบบนิเวศลดหวาน เพื่อให้คนเมืองลุงมาโรงพยาบาลน้อยลง….      

โชว์ 4 รพ.ต้นแบบอ่อนหวาน

พญ.เสริมศรี ปฐมพาณิชรัตน์ รองผู้อำนวยการฝ่ายการแพทย์ โรงพยาบาลพัทลุง ระบุว่า พัทลุง เป็นจังหวัดที่มีผู้สูงอายุโดยสมบูรณ์แล้ว 26% ฉะนั้นการดูแลสุขภาพเรื่องเบาหวาน ความดัน ไขมัน หากดูแลไม่ดีแล้วก็จะส่งผลให้เกิดโรคความดันโลหิตสูง โรคหลอดเลือดสมอง หัวใจ ฉะนั้นการลดบริโภคหวาน ลดเค็ม จึงเป็นเรื่องสำคัญต้องควบคุม

“โรงพยาบาลเป็นสถานบริการที่ดูแลสุขภาพพี่น้องประชาชน การรณรงค์ให้ความรู้ลดการบริโภคหวานอย่างเดียวอาจไม่เพียงพอ ทางผู้บริหารโรงพยาบาล มีนโยบายสร้างแรงจูงใจลดค่าเช่าให้กับผู้ประกอบการ  โดยมีคูปองให้กับร้านค้าที่มีการดำเนินการลดบริโภคหวาน หากทำได้ตามตัวชี้วัดเป็นเวลา 6 เดือน ทางโรงพยาบาลจะลดค่าเช่าเดือนละ 500 บาท”

นอกจากนี้  การณรงค์ลดการบริโภคหวาน ถือเป็นความร่วมมือของร้านค้าที่มีความตระหนักในเรื่องนี้  ทั้งร้านกาแฟในโรงพยาบาล จัดแคมเปญ “หวานน้อยลด 2 บาท” โรงครัว สหกรณ์โรงพยาบาลพัทลุง และตู้กดน้ำอัตโนมัติที่ตั้งในรั้วโรงพยาบาล ต่างก็ให้ความร่วมมือไม่ขายน้ำอัดลม 100%  

“เขาชัยสนโมเดล ต้นแบบตลาดเขียวเพื่อสุขภาพ”

โรงพยาบาลเขาชัยสน  โรงพยาบาลชุมชนขนาด 30 เตียง ไม่ได้เป็นเพียงสถานพยาบาล แต่คือฟันเฟืองสำคัญที่ขับเคลื่อนสุขภาพคนในชุมชนผ่าน “โครงการโรงพยาบาลอาหารอ่อนหวาน”  โดยเริ่มต้นจากการเปลี่ยนค่านิยมการกิน โดยปรับเมนูขนมหวานให้เป็นผลไม้สดตามฤดูกาล และให้บริการน้ำสมุนไพรสูตรหวานน้อยเป็นอาหารว่างเพื่อสุขภาพ

ผลงานที่มีความโดดเด่น  คือการเป็น Green Market Leader ที่เชื่อมโยงเศรษฐกิจชุมชนเข้ากับสุขภาพ สนับสนุนเกษตรกรในพื้นที่ด้วยการรับซื้อพืชผักปลอดภัยมาปรุงอาหาร และต่อยอดสู่โลกดิจิทัลผ่าน ไลน์ “เขาชัยสนพลาซ่า” ตลาดนัดสุขภาพออนไลน์ที่ใครก็เข้าถึงได้

นอกจากนี้ โรงพยาบาลเขาชันสน ยังขยายพลังสีเขียว หวานน้อย ออกสู่ภายนอกรั้วโรงพยาบาล   “หลาดแบกะดิน”  ที่ถูกจัดตั้งขึ้นเพื่อให้เป็นที่สำหรับพ่อค้าแม่ค้าที่มีการค้าขายเดิมอยู่ในอำเภอเขาชัยสนหรือใกล้เคียงได้มาวางจำหน่ายสินค้า ผักปลอดสารพิษ เครื่องดื่มสมุนไพรหวานน้อย ภายใต้แนวคิดรักษ์โลก  ใช้ภาชนะต่างๆ ที่มาจากธรรมชาติ  ถือเป็นจุดนัดพบของคนรักสุขภาพอย่างแท้จริง

ด้านผู้ประกอบการร้านขายของฝากจากกลุ่มน้ำทะเลสาบของไทย หนึ่งในทีมงานหลาดแบกะดิน ดร.คนึงนิจต์ หนูเช็ก แนะนำว่า ทุกวันเสาร์ที่ 2 ของเดือน อยากชวนนักท่องเที่ยว มาเดินเล่น กินของอร่อย ลดหวาน อาหารปลอดภัยสัมผัสวิถีชุมชนกลางอ้อมกอดขุนเขา ”หลาดแบกะดิน“  ของพัทลุง

“เมื่อมาถึงที่นี่ต้องมาลองดื่มน้ำแร่ 100%  ยี่ห้อโนราแคร์ (Nora Care) จากเขาชัยสน ที่ผลิตโดยกลุ่มผลิตน้ำแร่เขาชัยสน เพราะที่นี่มีน้ำแร่ใต้ภูเขา ซึ่งมีแร่ธาตุทั้งหมด 8 ชนิด ไม่มีกำมะถัน มีความเป็นด่างๆ อ่อนๆ 8.3 ค่า PH) และ ล่าสุดมหาวิทยาลัยทักษิณ  ส่งไปตรวจที่ประเทศญี่ปุ่น ได้คะแนน 8 เต็ม 10”

ส่วน โรงพยาบาลศรีนครินทร์ (ปัญญานันทภิกขุ) และโรงพยาบาลปากพยูน ผลการประเมินจากโครงการฯ  พบความเด่น เรื่องการสื่อสารยอดเยี่ยม มีนวัตกรรมการสื่อสารลดความหวานต่อเนื่อง ขณะที่ โรงพยาบาลตะโหมด และโรงพยาบาลบางแก้ว ถือเป็นโรงพยาบาลต้นแบบเข้มข้น ที่ไม่มีร้านค้าสวัสดิการ เน้นอาหารเป็นยา และสมุนไพร

 จากความสำเร็จของเครือข่ายจังหวัดพัทลุงที่สามารถบูรณาการการทำงานร่วมกับหลายภาคส่วนได้อย่างมีประสิทธิภาพ โดยเฉพาะการขับเคลื่อนโรงพยาบาลอาหารปลอดภัยอ่อนหวาน ซึ่งเป็นโจทย์ที่ท้าทาย เนื่องจากต้องจัดการกับระบบสวัสดิการและร้านค้าจำนวนมาก

ทพญ.ปิยะดา ประเสริฐสม ผู้จัดการเครือข่ายเด็กไทยไม่กินหวาน กล่าวชื่นชมที่เครือข่ายสามารถสร้างความเชื่อมั่นจนผู้บริหารโรงพยาบาลให้ความสำคัญ นำไปสู่การปรับปรุงเมนูอาหารกลางวันและอาหารว่างที่เน้นการลดหวาน มัน และเค็ม อย่างเป็นรูปธรรม นอกจากนี้ โรงพยาบาลบางแห่งยังยกระดับสู่การเป็นเขตปลอดน้ำอัดลม 100% ทั้งในส่วนของสหกรณ์และตู้จำหน่ายสินค้าอัตโนมัติ ควบคู่ไปกับการติดตั้งป้ายประชาสัมพันธ์ให้ข้อมูลปริมาณน้ำตาลเพื่อสร้างความรอบรู้ทางสุขภาพ

“การมีป้ายเตือนในสถานพยาบาลถือเป็นการส่งสัญญาณสำคัญที่ช่วยกระตุ้นให้บุคลากรและผู้รับบริการเกิดการปรับเปลี่ยนพฤติกรรมการบริโภคหวานลงได้อย่างยั่งยืน”

จากวิกฤตความขาดแคลน  กลายเป็นจุดเปลี่ยนสำคัญที่ทำให้ สสจ.พัทลุง ลุกขึ้นมาปรับยุทธศาสตร์ทำงานเชิงรุกด้วยการสร้าง ‘ระบบนิเวศอ่อนหวาน’  เปลี่ยนสภาพแวดล้อมรอบตัวผู้คนให้เอื้อต่อการมีสุขภาพดี โดยเริ่มปูพรมสร้างโมเดลอาหารปลอดภัยที่เชื่อมโยงจากรั้วโรงพยาบาลขยายผลสู่หัวใจของชุมชน เพราะเชื่อว่า ถ้าต้นทางของอาหารนั้นปลอดภัยและ 'อ่อนหวาน' อย่างแท้จริง คนเมืองลุงก็จะมีสุขภาพดีอย่างยั่งยืนได้โดยไม่ต้องให้ถึงมือหมอ…