“ที่อยู่อาศัย-ที่ทำกิน” เป็นหนึ่งในประเด็นพิพาทสำคัญของสังคมไทย และเป็นภาพสะท้อนปัญหา “ความเหลื่อมล้ำ” ได้ชัดเจนอย่างมากภาพหนึ่ง กล่าวคือ ในขณะที่ที่ดินจำนวนมากอยู่ในความครอบครองของบุคคลหรือองค์กรจำนวนน้อยเพียงหยิบมือ แต่คนอีกไม่น้อยไม่มีที่ดินเป็นของตนเองและต้องถูกตราหน้าว่าเป็น “ผู้บุกรุก” อาศัยอยู่ในที่ดินของรัฐบ้าง-เอกชนบ้าง กลายเป็นข้อพิพาทที่ต้องต่อสู้กันไป หลายพื้นที่ชาวบ้านได้อยู่ต่อภายใต้สัญญาเช่าระยะยาวที่พอรับได้ หลายพื้นที่มีหนทางย้ายออกไปตั้งชุมชนใหม่แบบพอรับไหว แต่หลายพื้นที่ก็ยังไม่ได้ข้อยุติ

ดังตัวอย่างของ “ชุมชนแออัดในจังหวัดภูเก็ต” ซึ่งถูกหยิบยกมาบอกเล่าในการแถลงข่าวประจำสัปดาห์ของสำนักงานคณะกรรมการสิทธิมนุษยชนแห่งชาติ (กสม.) เมื่อวันที่ 10 พ.ย. 2565 โดย นายวสันต์ ภัยหลีกลี้ กรรมการสิทธิมนุษยชนแห่งชาติ เปิดเผยว่า ตั้งแต่ปี 2564-2565 กสม. ได้รับเรื่องร้องเรียนจำนวน 5 คำร้อง เกี่ยวกับการจัดสรรที่ดินเพื่อที่อยู่อาศัยและการจัดระบบสาธารณูปโภคขั้นพื้นฐานที่จำเป็นต่อการดำรงชีวิตให้แก่คนจนเมืองในชุมชนแออัด 20 แห่งของ จ.ภูเก็ต ครอบคลุมประชาชนมากกว่า 2,400 ครัวเรือน

ซึ่งส่วนใหญ่เป็นชุมชนที่อาศัยและทำกินอยู่บนที่ดินของรัฐ ทำให้มีคู่กรณีเป็นหน่วยงานของรัฐ และต้องประสบปัญหาเรื่องกรรมสิทธิ์ในที่ดิน หลายชุมชนถูกไล่รื้อที่พักอาศัย และไม่สามารถเข้าถึงสาธารณูปโภคขั้นพื้นฐานที่จำเป็นต่อการดำรงชีวิต เช่น ไฟฟ้า น้ำประปา ถนน สะพานฯลฯ ได้ หรือต้องเสียค่าใช้จ่ายในการเข้าถึงไฟฟ้าและประปาในอัตราสูงกว่าคนทั่วไปเนื่องด้วยเป็นผู้อาศัยในที่ดินของรัฐชั่วคราว

อย่างไรก็ตาม เมื่อตรวจสอบแล้วพบว่า“หลายชุมชนเป็นชุมชนที่ตั้งอยู่ในพื้นที่เป้าหมายที่อยู่ระหว่างการดำเนินโครงการจัดที่ดินเพื่อการอยู่อาศัยภายใต้คณะกรรมการนโยบายที่ดินแห่งชาติ (คทช.) ซึ่งคณะอนุกรรมการนโยบายที่ดินจังหวัดภูเก็ต (คทช.จังหวัดภูเก็ต) ได้มีมติอนุญาตให้ประชาชนสามารถอยู่อาศัยได้เป็นการชั่วคราวไปพลางก่อน” แต่ในเรื่องของการจัดให้มีสาธารณูปโภคขั้นพื้นฐานนั้มมีข้อจำกัดด้านระเบียบข้อบังคับ ทำให้ไม่สามารถดำเนินการได้อย่างเต็มที่

โดย กสม. มีข้อเสนอแนะ 1.ข้อเสนอแนะในการป้องกันหรือแก้ไขการละเมิดสิทธิมนุษยชน ให้จังหวัดภูเก็ตประสานการดำเนินการร่วมกับหน่วยงานที่เกี่ยวข้องในระดับพื้นที่ เพื่อเร่งรัดแก้ไขปัญหาการเข้าถึงระบบสาธารณูปโภคของประชาชนในชุมชนที่มีการอนุญาตให้เข้าทำประโยชน์ในพื้นที่แล้วตามโครงการจัดที่ดินเพื่อการอยู่อาศัยภายใต้คณะกรรมการนโยบายที่ดินแห่งชาติ (คทช.) พร้อมกันนี้ ให้กำหนดมาตรการช่วยเหลือเบื้องต้นแก่ประชาชนในชุมชนที่อยู่ระหว่างการแก้ไขปัญหาข้อพิพาทหรือการจัดสรรที่ดินด้วย

และให้คณะกรรมการการประปาส่วนภูมิภาค และการประปาส่วนภูมิภาค พิจารณาแก้ไขปรับปรุงระเบียบข้อบังคับการประปาส่วนภูมิภาคในส่วนที่เกี่ยวกับการเรียกเก็บค่าประกันการใช้น้ำจากประชาชนที่อยู่อาศัยในที่ดินซึ่งมีหน่วยงานของรัฐเป็นผู้ดูแลและมีทะเบียนบ้านชั่วคราว โดยให้เรียกเก็บในอัตราเดียวกับผู้ขอใช้น้ำทั่วไป เพื่อไม่ให้เป็นการเลือกปฏิบัติและเป็นภาระแก่ประชาชนกลุ่มดังกล่าว ทั้งนี้ ให้ดำเนินการภายใน 90 วัน นับแต่ที่ได้รับแจ้งรายงานฉบับนี้

2.ข้อเสนอแนะในการส่งเสริมและคุ้มครองสิทธิมนุษยชน ประกอบด้วย 2.1 ให้คณะรัฐมนตรีพิจารณากำหนดแนวนโยบายในภาพรวมโดยแยกระหว่างสิทธิในการจัดการที่ดินและสิทธิในการเข้าถึงบริการสาธารณะ เพื่อเป็นการอนุญาตให้หน่วยงานของรัฐหรือรัฐวิสาหกิจสามารถจัดทำระบบสาธารณูปโภคที่จำเป็น ให้แก่ประชาชนในชุมชนที่ตั้งอยู่ในพื้นที่ของรัฐได้ ในระหว่างการจัดสรรที่ดินหรือแก้ไขปัญหาข้อพิพาท

โดยให้เร่งรัดการดำเนินงานในภาพรวมของหน่วยงานที่รับผิดชอบในการแก้ไขปัญหาตามข้อเสนอของขบวนการประชาชนเพื่อสังคมที่เป็นธรรม (ขปส.) ซึ่งคณะรัฐมนตรีเมื่อวันที่1 ก.พ. 2565 มีมติรับทราบแนวทางและมอบหมายให้หน่วยงานรับผิดชอบแก้ไขปัญหา 2.2 ให้คณะกรรมการนโยบายที่ดินแห่งชาติ (คทช.) และสำนักงานคณะกรรมการนโยบายที่ดินแห่งชาติ (สคทช.) เร่งรัดการดำเนินโครงการจัดที่ดินทำกินหรือที่ดินเพื่อการอยู่อาศัยในภาพรวมทั้งประเทศโดยเร็วและให้ชี้แจงหรือรายงานความคืบหน้าให้ประชาชนในแต่ละพื้นที่ทราบเป็นระยะ

และให้กรมทรัพยากรทางทะเลและชายฝั่งจังหวัดภูเก็ต และคณะอนุกรรมการนโยบายที่ดินจังหวัดภูเก็ต (คทช.จังหวัดภูเก็ต) พิจารณาคำขออนุญาตเข้าทำประโยชน์ในพื้นที่ป่าชายเลนของชุมชนที่มีกรณีพิพาทบางแห่ง โดยคำนึงถึงการบริหารจัดการพื้นที่ให้เกิดประโยชน์อย่างสมดุลและยั่งยืน และร่วมกันดำเนินการจัดหาพื้นที่แห่งใหม่สำหรับจัดสรรเป็นที่อยู่อาศัยให้แก่ประชาชนชุมชนในพื้นที่พิพาท

ทั้งนี้ ให้องค์การบริหารส่วนจังหวัดภูเก็ต พิจารณาเกี่ยวกับนโยบายขอคืนพื้นที่ซึ่งกำหนดไว้ใช้ประโยชน์ของชุมชนบางแห่งตามคำร้อง โดยคำนึงถึงการบริหารจัดการให้เกิดประโยชน์อย่างสมดุลและยั่งยืนด้วย อนึ่ง ต่อข้อกังวลว่า ข้อเสนอแบบนี้จะเป็นการส่งเสริมให้เข้าไปใช้ที่ดินอย่างไม่ถูกต้องหรือไม่ นายวสันต์ ชี้แจงว่า ข้อเสนอของ กสม. เน้นไปที่ประชาชนในชุมชนที่เบื้องต้นได้รับอนุญาตให้ทำประโยชน์ในที่ดินแล้ว ตามโครงการของ คทช.

“สิทธิในการเข้าถึงสาธารณูปโภคเป็นสิทธิขั้นพื้นฐานและเป็นเรื่องที่จำเป็น เมื่อไปผูกโยงกับเรื่องการจัดการที่ดินก็ทำให้เกิดผลกระทบ ในพื้นที่ของกรุงเทพฯ จะมีกรณีคล้ายกันแบบนี้ ซึ่งได้มีการแยกเรื่องสิทธิในที่ดินกับเรื่องสิทธิในการเข้าถึงสาธารณูปโภคออกจากกันก็จะทำให้ประชาชนไม่ประสบความเดือดร้อนมาก”นายวสันต์ กล่าว