ถ้าพูดถึงด่านชายแดนที่เต็มไปด้วยเรื่องราวประวัติศาสตร์และกลิ่นอายของสงครามในอดีต เชื่อว่าชื่อของด่านเจดีย์สามองค์ อำเภอสังขละบุรี จังหวัดกาญจนบุรี ต้องขึ้นมาเป็นอันดับต้นๆ แน่นอน

แต่รู้ไหมครับว่า เจดีย์สีขาวองค์เล็กๆ 3 องค์ที่เราเห็นตั้งเรียงกันอยู่นี้ ในอดีตไม่ได้มีหน้าตาแบบนี้ และแผ่นดินตรงนี้เคยเป็นสมรภูมิรบที่ชี้ชะตาความเป็นความตายของบ้านเมืองมาแล้วนับครั้งไม่ถ้วน

ย้อนกลับไปในอดีตหลายร้อยปีก่อน บริเวณนี้ยังไม่มีเจดีย์แบบในปัจจุบันครับ แต่มีสภาพเป็นป่าดงดิบและเป็นช่องเขาบนเทือกเขาตะนาวศรี ที่คนโบราณเรียกกันว่า ช่องสามองค์

          ความน่าสนใจคือ ในยุคแรกเริ่ม ที่นี่เป็นเส้นทางหลักที่พ่อค้า พระสงฆ์ และผู้คนใช้เดินทางข้ามไปมาระหว่างไทยกับพม่า เวลาใครจะเดินผ่านช่องเขานี้ ทุกคนจะเก็บก้อนหินคนละก้อนสองก้อน เอามาวางกองรวมกันไว้จนกลายเป็นกองหินขนาดใหญ่ 3 กอง เพื่ออะไรน่ะเหรอครับ ก็เพื่อกราบไหว้ขอขมาสิ่งศักดิ์สิทธิ์และเจ้าป่าเจ้าเขา ให้คุ้มครองพวกเขารอดชีวิตจากภัยอันตรายและสัตว์ร้ายในป่าดงดิบนั่นเอง กองหินนี้จึงกลายเป็นหมุดหมายสำคัญตั้งแต่นั้นมา

          พอเข้าสู่ยุคกรุงศรีอยุธยาจนถึงรัตนโกสินทร์ตอนต้น จากเส้นทางค้าขายธรรมดาช่องสามองค์ ได้กลายสภาพเป็นสมรภูมิรบสายโหด เพราะเป็นประตูระบายกองทัพพม่าที่ยกเข้ามาตีไทยมากที่สุด เนื่องจากเป็นช่องเขาที่ราบเรียบ เดินทัพง่าย และลัดเข้าสู่ภาคกลางของไทยได้เร็วที่สุด

ในประวัติศาสตร์บันทึกไว้เลยนะครับว่า ไม่ว่าจะเป็นสงครามคราวเสียกรุงครั้งที่ 1 เสียกรุงครั้งที่ 2 หรือแม้กระทั่งสงครามเก้าทัพ ในสมัยรัชกาลที่ 1 กองทัพหลวงของพม่าต่างก็กรีธาทัพผ่านช่องสามองค์นี้ทั้งสิ้น ทหารทั้งสองฝ่ายต่างใช้กองหิน 3 กองนี้เป็นจุดสังเกตการณ์และประเมินกำลังศึก เรียกว่าแผ่นดินตรงนี้ซับน้ำตาและรอยเลือดของบรรพบุรุษมาอย่างยาวนาน

กาลเวลาผ่านไป สงครามจบลง กองหินโบราณเหล่านั้นเริ่มทรุดโทรมและกระจัดกระจายไปตามธรรมชาติ จนกระทั่งในปี 2472 หรือเมื่อเกือบ 100 ปีก่อน พระศรีสุวรรณคีรี เจ้าเมืองสังขละบุรีในขณะนั้น ร่วมกับพระยาสุรพันธเสนี ผู้ว่าราชการจังหวัดกาญจนบุรี และชาวบ้าน ได้ร่วมใจกันนำหินและปูนมาก่อสร้างเป็นเจดีย์ทรงมอญขนาดเล็ก 3 องค์ ครอบกองหินโบราณเอาไว้

การสร้างเจดีย์ในครั้งนั้น ไม่ใช่แค่เพื่อความสวยงามครับ แต่สร้างขึ้นเพื่อเป็นอนุสรณ์แห่งสันติภาพ เป็นสัญลักษณ์เตือนใจถึงความสูญเสียในอดีต และเป็นสะพานเชื่อมมิตรภาพและความสงบสุขของประชาชนทั้งสองฝั่งชายแดน

จากกองหินนำทางของคนโบราณ สู่สมรภูมิรบเก้าทัพ และกลายมาเป็นเจดีย์สามองค์ในวันนี้ ทุกครั้งที่เราได้มีโอกาสไปยืนถ่ายรูปตรงนั้น มันจึงไม่ใช่แค่ด่านชายแดนธรรมดาครับ แต่มันคือการได้ยืนอยู่บนประตูกาลเวลาที่เชื่อมโยงอดีตอันยิ่งใหญ่เอาไว้... ด่านเจดีย์สามองค์ อำเภอสังขละบุรี กาญจนบุรี ครับ