หมอสมอง ไขข้อสงสัย? ทำไมบางคนตื่นเช้าได้เอง แต่บางคนปลุกเท่าไรก็ไม่อยากตื่น?

วันที่ 9 ตุลาคม 2569 ผศ.นพ.สุรัตน์ ตันประเวช แพทย์เชี่ยวชาญด้านสมองและระบบประสาท โพสต์ข้อความผ่านเฟซบุ๊ก สาระสมองกับ อจ.หมอสุรัตน์ ระบุว่า ทำไมบางคนตื่นเช้าได้เอง แต่บางคนปลุกเท่าไรก็ไม่อยากตื่น?

ทำไมบางคนตื่นตีห้าได้เองทุกวัน ไม่ต้องตั้งนาฬิกาปลุก ตื่นมาก็สดชื่น พร้อมออกไปเดินเล่น ชงกาแฟ หรือเริ่มต้นวันใหม่ ได้

บางคนเจ็ดโมงเช้าแล้ว นาฬิกาปลุกดังไปสามรอบ ยังนอนขาก่ายหมอนอยู่เลย ทั้งที่เมื่อคืนก็นอนไปตั้งเจ็ดแปดชั่วโมง

ทำไมสมองของคนเราถึงไม่เหมือนกัน?

ก็เพราะแต่ละคนมีนาฬิกาชีวิตต่างกัน บางคนเป็นคนตื่นเช้า บางคนเป็นคนนอนดึก

แล้วนาฬิกาชีวิตรู้ได้อย่างไรว่า ถึงเวลาต้องปลุกสมองให้ตื่น?

เพราะ สมองของเรามีนาฬิกาที่ไม่ต้องใส่ถ่าน

ร่างกายมนุษย์มีระบบที่เรียกว่า Circadian Rhythm หรือนาฬิกาชีวิต ซึ่งทำงานเป็นรอบประมาณ 24 ชั่วโมง มันไม่ได้ทำหน้าที่แค่บอกว่าเมื่อไรควรนอนหรือควรตื่น แต่ควบคุมจังหวะของอุณหภูมิร่างกาย การหลั่งฮอร์โมน ความหิว ระบบเผาผลาญ และความตื่นตัวของสมองด้วย
พูดง่าย ๆ นาฬิกาชีวิตไม่ได้แค่บอกเวลา แต่มันคอยจัดตารางการทำงานของร่างกายทั้งวัน เหมือนเลขาคนเก่ง

ศูนย์ควบคุมหลักอยู่ในสมองส่วนที่เรียกว่า Suprachiasmatic Nucleus หรือ SCN ซึ่งรับข้อมูลแสงจากดวงตา เพื่อช่วยปรับเวลาภายในร่างกายให้ตรงกับกลางวันและกลางคืน แต่สมองไม่ได้มีสวิตช์ตัวเดียวที่กดแล้วตื่นพร้อมกันทุกส่วน การปลุกสมองให้ตื่นซับซ้อนกว่านั้นมากครับ

เรื่องราวงานวิจัยจาก แมลงหวี่ตัวเล็ก ๆ กับการค้นพบระบบปลุกสมอง ทีมวิจัยของ Emi Nagoshi จาก University of Geneva ใช้แมลงหวี่เป็นแบบจำลอง เพื่อศึกษาว่านาฬิกาชีวิตส่งสัญญาณไปควบคุมความตื่นตัวของสมองอย่างไร

นักวิจัยพบวงจรประสาทที่เชื่อมระหว่างเซลล์นาฬิกาชีวิตกับเซลล์ประสาทที่ใช้สารโดพามีน (Dopamine)

หลายคนรู้จักโดพามีนว่าเกี่ยวข้องกับความสุข แรงจูงใจ หรือความอยากทำอะไรบางอย่าง แต่จริง ๆ แล้วโดพามีนยังเกี่ยวข้องกับการควบคุมความตื่นตัวด้วย แต่ นาฬิกาชีวิตไม่ได้สั่งให้เซลล์โดพามีนทำงานมากขึ้นโดยตรง มันใช้วิธีควบคุมการยับยั้งเซลล์เหล่านี้เป็นจังหวะ

อจ คิดว่า อาจฟังดูซับซ้อนนะ ลองนึกภาพแบบนี้ บางครั้งสมองตื่นได้ เพราะมีคนปล่อยเบรก ลองนึกถึงรถยนต์คันหนึ่ง เครื่องยนต์พร้อมทำงานแล้ว แต่คนขับยังเหยียบเบรกเอาไว้ ต่อให้เครื่องยนต์มีกำลัง รถก็ยังไม่วิ่ง ระบบปลุกสมองบางส่วนก็คล้ายกัน

ในช่วงเวลาหนึ่ง เซลล์นาฬิกาชีวิตส่งสัญญาณยับยั้งเซลล์โดพามีน ทำให้ระบบส่งเสริมความตื่นตัวทำงานลดลง แต่เมื่อถึงช่วงเวลาที่เหมาะสม การยับยั้งนี้ลดลง เซลล์โดพามีนจึงทำงานได้มากขึ้น และส่งสัญญาณไปยังบริเวณ Mushroom Body ซึ่งเกี่ยวข้องกับการเรียนรู้ ความจำ และการหลับตื่นของแมลงหวี่ เหมือนคนขับค่อย ๆ ถอนเท้าออกจากเบรก รถก็เริ่มเคลื่อนที่ได้

ในทางประสาทวิทยาเรียกหลักการนี้ว่า Disinhibition หรือการปลดการยับยั้ง "บางครั้งการทำให้สมองทำงานมากขึ้น ไม่จำเป็นต้องเร่งเครื่อง แต่เพียงแค่ปล่อยเบรกก็พอ" ชีวิตต้องติดเบรก

งานวิจัยยังพบว่าวงจรนี้เชื่อมโยงกับการควบคุมการแสดงออกของยีนภายในเซลล์ด้วย ไม่ใช่การเปลี่ยนรหัส DNA แต่เป็นการปรับว่ายีนบางตัวจะทำงานมากหรือน้อยในช่วงเวลาใด

แล้วทำไมบางคนตื่นตีห้าได้ แต่บางคนแปดโมงยังง่วง?

มนุษย์แต่ละคนมีสิ่งที่เรียกว่า Chronotype หรือความโน้มเอียงตามธรรมชาติของเวลานอนและเวลาตื่น

บางคนเป็น Morning Type ตื่นเช้าแล้วสมองสดใส ขณะที่บางคนเป็น Evening Type ช่วงเช้ายังไม่ค่อยกระปรี้กระเปร่า แต่พอตกเย็นกลับคิดงานได้ดี

ความแตกต่างนี้เกี่ยวข้องกับพันธุกรรม อายุ แสง และพฤติกรรมการใช้ชีวิต ไม่ได้หมายความว่าคนตื่นสายเป็นคนขี้เกียจเสมอไป

นอกจากนี้ การนอนยังขึ้นอยู่กับอีกระบบหนึ่ง เรียกว่า Sleep Pressure หรือแรงกดดันให้นอน ซึ่งสะสมเพิ่มขึ้นตามเวลาที่เราตื่นอยู่

ลองนึกว่าเรามีระบบสองอย่างทำงานร่วมกัน

ระบบแรกคือนาฬิกาชีวิต คอยบอกว่าตอนนี้ควรตื่นหรือควรนอน

ระบบที่สองคือแรงกดดันให้นอน ซึ่งค่อย ๆ สะสมจนทำให้เราง่วง

าสองระบบทำงานสอดคล้องกัน เราก็มักนอนและตื่นได้ง่ายขึ้น

แต่ถ้าทำงานไม่ตรงกัน เช่น คนทำงานกะกลางคืนที่ต้องตื่นทำงานในเวลาที่สมองกำลังส่งเสริมการนอน แม้นอนครบชั่วโมงแล้วก็อาจยังรู้สึกไม่สดชื่นได้

แน่นอนว่า คุณภาพการนอน การอดนอน และโรคเกี่ยวกับการนอน เช่น ภาวะหยุดหายใจขณะหลับ ก็มีผลต่อความสดชื่นหลังตื่นด้วยเช่นกัน
แล้วเราจะช่วยให้นาฬิกาชีวิตทำงานดีขึ้นได้อย่างไร?

วิธีง่าย ๆ คือพยายามตื่นให้เป็นเวลาสม่ำเสมอ รับแสงธรรมชาติในตอนเช้า ลดแสงจ้าก่อนเข้านอน และนอนให้เพียงพอ

โดยเฉพาะแสงตอนเช้า เป็นหนึ่งในสัญญาณสำคัญที่ช่วยปรับนาฬิกาชีวิตให้สอดคล้องกับเวลากลางวัน แต่ไม่ได้หมายความว่าทุกคนต้องฝืนตื่นตีห้าเพื่อจะมีสุขภาพดีนะครับ เพราะการนอนที่ดี ไม่ได้วัดกันว่าใครตื่นเช้ากว่าใคร นาฬิกาปลุกทำให้ลืมตา แต่ไม่ได้แปลว่าสมองพร้อมตื่น

แม้งานวิจัยนี้จะศึกษาในแมลงหวี่ และยังไม่สามารถสรุปได้ว่ามนุษย์ใช้วงจรโดพามีนแบบเดียวกันทั้งหมด แต่ก็ช่วยให้เราเข้าใจว่า นาฬิกาชีวิตสามารถส่งสัญญาณผ่านวงจรประสาท เพื่อควบคุมความตื่นตัวในแต่ละช่วงเวลาได้อย่างไร

เบื้องหลังการตื่นขึ้นมาในแต่ละเช้า จึงไม่ได้มีแค่เรื่องของการนอนครบกี่ชั่วโมง แต่เป็นการทำงานร่วมกันของนาฬิกาชีวิต แรงกดดันให้นอน และวงจรประสาทที่ช่วยให้สมองพร้อมตื่น

นี่ก็เป็นเหตุผลที่ว่า เราอาจใช้นาฬิกาปลุกทำให้ลืมตาได้ แต่ไม่สามารถบังคับให้สมองสดชื่นได้ทันที

การนอนมันไม่ใช่แค่นอน มันซับซ้อนไปจนถึง การวิวัฒนาการ เป็นสิ่งมีชีวิตบนโลกเลยนะ

ผศ นพ สุรัตน์ ตันประเวช