บทบรรณาธิการ : 10 พฤศจิกายน 2569

อย่าให้ “ความศรัทธา” อยู่เหนือการตรวจสอบ

ในสังคมไทย เรามักเห็นบุคคลจำนวนไม่น้อยได้รับการยกย่องว่าเป็น “คนดี” เป็นผู้เสียสละเพื่อสังคม ช่วยเหลือผู้ยากไร้ ผู้ประสบภัย หรือผู้ด้อยโอกาส หลายคนได้รับความรัก ความศรัทธา และเงินบริจาคจำนวนมหาศาลจากประชาชนแต่หลายครั้ง เมื่อเวลาผ่านไป กลับเกิดข่าวอื้อฉาวเกี่ยวกับการใช้เงินบริจาค การบริหารจัดการที่ไม่โปร่งใส หรือการนำทรัพยากรที่ได้รับจากความศรัทธาไปใช้เพื่อประโยชน์ส่วนตัว

คำถามจึงไม่ใช่เพียงว่า “ใครผิด” แต่ควรถามให้ลึกลงไปว่าเหตุใดเราจึงเชื่อใครบางคนได้ง่ายขนาดนั้น และเหตุใดเมื่อเกิดข้อสงสัยขึ้นแล้ว เรายังลังเลที่จะตรวจสอบคนที่เราเคยศรัทธาเรื่องนี้ไม่ได้หมายความว่าคนไทยขาดความฉลาดหรือความสามารถในการคิดวิเคราะห์ แต่อาจเกี่ยวข้องกับธรรมชาติของมนุษย์ ผสมกับค่านิยมของสังคมไทยที่ให้ความสำคัญอย่างมากกับความดี ความเสียสละ ความกตัญญู และการช่วยเหลือผู้อื่น

ในทางจิตวิทยามีสิ่งที่เรียกว่า “Halo Effect” หรืออคติจากความประทับใจด้านบวก เมื่อเรามองเห็นคุณลักษณะที่ดีบางอย่างของใคร เรามักเผลอสรุปว่าบุคคลนั้นน่าจะดีในด้านอื่นด้วย

คนที่ช่วยเหลือเด็กยากจนจึงถูกมองว่าน่าจะเป็นคนซื่อสัตย์ คนที่ลงพื้นที่ช่วยผู้ประสบภัยจึงถูกมองว่าน่าเชื่อถือ หรือคนที่ทำงานเพื่อสังคมมายาวนานก็อาจได้รับความไว้วางใจให้บริหารเงินจำนวนมากโดยแทบไม่มีใครตั้งคำถาม  แต่ความจริงที่เราจำเป็นต้องยอมรับคือการทำความดี กับความโปร่งใสในการบริหารเงินหรืออำนาจ เป็นคนละเรื่องกัน

ปัญหายิ่งซับซ้อนขึ้นเมื่อความศรัทธากลายเป็นเกราะป้องกันการตรวจสอบ เมื่อมีข้อสงสัยเกี่ยวกับการใช้เงินบริจาค เราจึงมักได้ยินคำพูดทำนองว่า “เขาช่วยคนมาตั้งมากมาย จะไปจับผิดเขาทำไม” หรือ “ถ้าไม่เคยช่วยใคร ก็อย่าไปวิจารณ์คนที่ช่วย”

แน่นอน การตรวจสอบไม่ได้หมายความว่าเราต้องสงสัยทุกคน หรือด่วนตัดสินว่าผู้ถูกกล่าวหามีความผิดก่อนมีหลักฐานชัดเจน การตรวจสอบที่ดีต้องอยู่บนพื้นฐานของข้อเท็จจริง เปิดโอกาสให้ทุกฝ่ายชี้แจง และไม่ทำลายชื่อเสียงของใครเพียงเพราะกระแสสังคม

แต่ในอีกด้านหนึ่ง เราก็ไม่ควรใช้คำว่า “คนดี” เป็นเหตุผลในการปิดประตูไม่ให้เกิดคำถามหลักการนี้ไม่ได้จำกัดอยู่เพียงองค์กรการกุศลหรือผู้รับบริจาคเท่านั้น แต่ควรใช้กับนักการเมือง ผู้นำศาสนา นักธุรกิจ บุคคลสาธารณะ ตลอดจนองค์กรต่าง ๆที่ได้รับความไว้วางใจจากประชาชน

โดยเฉพาะรัฐบาลประชาชนอาจชื่นชอบรัฐบาลชุดหนึ่ง อาจเห็นด้วยกับนโยบาย หรือได้รับประโยชน์โดยตรงจากมาตรการของรัฐ ไม่ว่าจะเป็นเงินช่วยเหลือ สวัสดิการ การลดค่าใช้จ่าย หรือโครงการกระตุ้นเศรษฐกิจ แต่การได้รับประโยชน์เหล่านั้นไม่ได้หมายความว่าเราต้องเลิกตั้งคำถามกับรัฐบาล

เราสามารถสนับสนุนนโยบายหนึ่งได้ ขณะเดียวกันก็ถามได้ว่าใช้งบประมาณเท่าไร เงินมาจากไหน ใครได้ประโยชน์ กระบวนการโปร่งใสหรือไม่ และผลลัพธ์คุ้มค่ากับเงินของประชาชนหรือไม่ การตั้งคำถามไม่ได้แปลว่าเป็นฝ่ายตรงข้าม เช่นเดียวกับการตรวจสอบผู้ทำงานเพื่อสังคมก็ไม่ได้หมายความว่าเราต่อต้านการทำความดี

ท้ายที่สุด สิ่งที่สังคมไทยต้องสร้างอาจไม่ใช่สังคมที่ “เชื่อน้อยลง” แต่คือสังคมที่เชื่ออย่างมีสติและตรวจสอบได้คนไทยจำเป็นต้องมีภูมิคุ้มกันต่อการใช้ความดี ความศรัทธา ภาพลักษณ์ หรือแม้แต่ผลประโยชน์ที่ได้รับ มาเป็นเครื่องมือสร้างความไว้วางใจโดยปราศจากคำถาม

เพราะไม่ว่าจะเป็นเงินบริจาค เงินภาษี หรืออำนาจรัฐ หลักการเดียวกันควรใช้เสมอ คือยิ่งได้รับความไว้วางใจมากเท่าไร ยิ่งต้องพร้อมให้ตรวจสอบมากเท่านั้นสังคมที่เข้มแข็งจึงไม่ใช่สังคมที่ทุกคนคิดเหมือนกัน หรือเชื่อว่าคนดีไม่มีวันทำผิด แต่คือสังคมที่ประชาชนสามารถชื่นชม สนับสนุน และได้รับประโยชน์จากใครสักคนได้ โดยยังคงกล้าตั้งคำถามกับคนคนนั้น

เพราะความศรัทธาที่ปราศจากการตรวจสอบ อาจเปิดทางให้การแสวงหาประโยชน์เกิดขึ้นซ้ำแล้วซ้ำอีก แต่ความศรัทธาที่มาพร้อมสติและการตรวจสอบต่างหาก ที่จะเป็นภูมิคุ้มกันที่ดีที่สุดของสังคมไทย