คืนลอยกระทงกับสุขภาพดวงตา : ทำไมบางทีเห็นไฟกระทงชัด แต่เห็นทางเดินไม่ชัด?

คืนวันลอยกระทงคือคืนที่ดวงตาของคนไทยทำงานหนักที่สุดคืนหนึ่งของปี โดยที่แทบไม่มีใครรู้ตัว
ลองนึกภาพริมน้ำตอนสามทุ่ม เวทีด้านหน้ามีไฟสปอตไลต์ส่องจ้า กระทงหลายร้อยใบลอยเป็นจุด แสงเล็ก ๆ บน ผิวน้ำสีดำ โทรศัพท์ทุกเครื่องเปิดหน้าจอสว่างเต็มที่เพื่อถ่ายรูป แล้วพอเราหันหลังจะเดินกลับ ทางเดินและขั้น บันไดริมท่าน้ำกลับมืดตื๋อไปหมด ต้องยืนนิ่งอยู่ครู่หนึ่งกว่าจะเริ่มมองเห็นว่าเท้าควรวางตรงไหน หลายคนคิดว่า เป็นเพราะไฟแถวนั้นไม่พอ ซึ่งก็ใช่ส่วนหนึ่ง แต่อีกส่วนที่สำคัญกว่าคือดวงตาของเรากำลัง "เปลี่ยนกะ" ไม่ทันดร.ธารัส สุทธิคำ ผู้บริหารแว่นปุถุชน optics republic ซึ่งทำงานด้านเลนส์และสินค้าทางวิทยาศาสตร์มากกว่า 30 ปี อธิบายว่า "ตาเราไม่ได้เสียตอนที่มองไม่เห็นทางเดิน มันแค่กำลังสลับระบบจากโหมดแสงจ้าไปเป็นโหมดความมืด และการสลับนั้นใช้เวลานานกว่าที่คนส่วนใหญ่คิด"

ดวงตาของเรามีกล้องสองตัวในเครื่องเดียวข้อมูลจากเวปไซต์ www.putuchon.com ระบุว่าที่จอประสาทตาของเรามีเซลล์รับแสงอยู่สองแบบหลัก ๆ แบบแรก คือ เซลล์รูปกรวย ทำงานเก่งในที่สว่าง เห็นสีและรายละเอียดคมชัด เปรียบเหมือนกล้องสำหรับถ่ายกลางวัน แบบที่สอง คือ เซลล์รูปแท่ง ไวต่อแสงมาก ทำงานในที่มืด แต่แทบไม่เห็นสีและรายละเอียดไม่คม เปรียบเหมือน กล้องถ่ายกลางคืนปัญหาคือการสลับจากกล้องตัวแรกไปตัวที่สองไม่ได้เกิดขึ้นทันที เซลล์รูปกรวยปรับตัวกับความมืดได้ภายใน ราวสิบนาที แต่เซลล์รูปแท่งต้องใช้เวลาราวยี่สิบถึงสามสิบนาทีกว่าจะไวแสงเต็มที่ และทุกครั้งที่กระบวนการปรับสายตาในที่มืดของเซลล์แท่งเสร็จสมบูรณ์ แล้วเราหันกลับไปมองไฟเวที หรือก้มดูหน้าจอโทรศัพท์ที่สว่างจ้า กระบวนการ Dark Adaptation ดังกล่าว ต้องถูกรีเซ็ตบางส่วน นี่คือเหตุผลที่นักดาราศาสตร์ใช้ไฟฉายสีแดงเวลาดู ดาว เพราะเซลล์รูปแท่งตอบสนองต่อแสงสีแดงได้น้อยกว่าแสงสีอื่นๆ ทำให้ไม่รบกวนกระบวนการปรับสายตาในที่มืด (Dark Adaptation) และเป็นที่มาของเคล็ดลับเล็ก ๆ อีกข้อคือ ถ้าอยากเห็นดาวดวงที่จาง ๆ ให้เหลือบมอง ข้าง ๆ ดาวแทนการจ้องตรง ๆ เพราะเซลล์รูปแท่งอยู่หนาแน่นบริเวณรอบนอกของจอตา ไม่ใช่ตรงกลาง

สามเรื่องที่ทำให้คืนลอยกระทงล้าตากว่าที่คิด

เรื่องที่หนึ่ง — ความมืดที่มีแสงจ้าแทรก
ในความมืด รูม่านตาจะขยายกว้างเพื่อรับแสงให้มากที่สุด แต่เมื่อรูม่านตากว้าง ความไม่สมบูรณ์เล็ก ๆ ของระบบ หักเหแสงในตาก็ถูกเปิดเผยมากขึ้น ไฟดวงเล็ก ๆ จึงอาจดูเป็นแฉกหรือมีรัศมีฟุ้ง โดยเฉพาะในคนที่มีสายตาเอียง ซึ่งยังไม่ได้แก้ให้ตรงค่า
ถ้าเห็นไฟกระทงเป็นดาวแฉกแค่บางคืนก็ไม่ต้องกังวล แต่ถ้าเห็นไฟถนนและไฟรถเป็นแฉกแบบนี้ทุกคืน นั่นเป็น ข้อมูลสำคัญที่บอกว่าค่าสายตาเอียงหรือองศาของแว่นอาจคลาดไปแล้ว

เรื่องที่สอง — ตาของพ่อแม่ปรับความมืดช้ากว่าตาของเราเมื่ออายุมากขึ้น รูม่านตาจะเล็กลง และเลนส์ตาจะขุ่นเหลืองขึ้นทีละน้อย ผลคือแสงที่ไปถึงจอตาของคนวัยหกสิบ ปี มีน้อยกว่าคนวัยยี่สิบปีอย่างมีนัยสำคัญ งานวิจัยยังพบว่าความเร็วในการปรับตัวกับความมืดลดลงตามอายุอย่าง ชัดเจนในทางปฏิบัติ หมายความว่าตอนที่ลูกหลานเริ่มมองเห็นทางเดินแล้ว คุณพ่อคุณแม่หรือคุณตาคุณยายอาจยังมองไม่เห็นริมท่าน้ำที่มีขั้นบันไดเปียกและพื้นไม่เรียบจึงเป็นจุดที่ควรระวังเป็นพิเศษ

เรื่องที่สาม — หน้าจอโทรศัพท์คือไฟสปอตไลต์ส่วนตัวเราอาจอยู่ห่างเวทีหลายสิบเมตร แต่หน้าจอโทรศัพท์ที่เปิดความสว่างเต็มที่อยู่ห่างตาเราแค่ไม่กี่สิบเซนติเมตร การเปิดกล้องถ่ายรูปและไลฟ์ต่อเนื่อง จึงเหมือนเราดึงตาตัวเองกลับไปอยู่ในโหมดกลางวันตลอดเวลา พอปิดจอ แล้วเงยหน้าขึ้น ความมืดรอบตัวจึงดูมืดกว่าความเป็นจริง

ดูไฟให้สวย แล้วเดินกลับบ้านให้ปลอดภัย
เรื่องนี้แก้ได้ด้วยความเข้าใจมากกว่าอุปกรณ์ ก่อนจะเดินลงบันไดหรือเดินออกจากจุดที่สว่าง ลองหยุดยืนสักครู่ ให้ตาได้เริ่มปรับตัว ไม่ต้องรอครบสามสิบนาที แต่แค่หนึ่งถึงสองนาทีก็ช่วยได้มาก ลดความสว่างหน้าจอโทรศัพท์ลง และพยายามไม่จ้องแหล่งแสงจ้าตรง ๆ นาน ๆถ้าพาผู้สูงอายุไปด้วย ให้จับมือหรือเดินนำในช่วงที่พื้นต่างระดับ และถ้าใส่แว่นให้เช็ดเลนส์ให้สะอาดก่อนออก จากบ้าน ดร.ธารัส ผู้บริหารแว่นปุถุชน ให้เหตุผลว่า "คราบมันจากนิ้วบนเลนส์ทำหน้าที่เหมือนกระจกฝ้า มันกระจายแสงจากไฟทุกดวงให้ฟุ้งออกไป กลางวันเราแทบไม่รู้สึก แต่กลางคืนที่มีไฟจ้าตัดกับความมืด คราบเล็ก ๆ นี่แหละที่ทำให้ภาพเลอะทั้งภาพ"

สรุปให้สั้นที่สุดคืนลอยกระทงไม่ได้ทดสอบแค่ว่าเราลอยกระทงสวยแค่ไหน แต่ทดสอบว่าดวงตาเราสลับระหว่างความจ้ากับ ความมืดได้ดีแค่ไหนด้วย และถ้าคืนนี้คุณสังเกตเห็นว่าไฟทุกดวงแตกเป็นแฉกเหมือนเดิมทุกครั้ง นั่นอาจเป็นจังหวะดีที่จะไปวัดสายตาให้ละเอียดอีกครั้ง“ดวงตาไม่ได้ต้องการแสงมากที่สุด มันต้องการเวลาปรับตัวและเลนส์ที่ไม่ทำให้แสงเลอะ แค่สองอย่างนี้ คืนลอยกระทงก็สวยขึ้นและปลอดภัยขึ้นแล้ว” ดร.ธารัส ผู้บริหารแว่นปุถุชน สรุปทิ้งท้าย
-----------------------------------------
แหล่งอ้างอิง
Jackson GR, Owsley C, McGwin G Jr. Aging and dark adaptation. Vision Research, 1999
Kolb H และคณะ. Webvision: The Organization of the Retina and Visual System — Light and Dark Adaptation, University of Utah
ข้อมูลจากการสัมภาษณ์ ดร.ธารัส สุทธิคำ ผู้บริหารแว่นปุถุชน optics republic (putuchon.com) ผู้ส่งออกเลนส์ และทำงานในธุรกิจนำเข้า-ส่งออกสินค้าทางวิทยาศาสตร์มากกว่า 30 ปี
อ่านเพิ่มเติมเรื่องสายตาสั้น ยาว เอียง และการแก้ด้วยเลนส์ : www.putuchon.com/vision-problem