อ่านระหว่างบรรทัด : อีเวนต์ลอยโคมครึ่งแสนดวง ควรจ่ายค่าผลกระทบให้ท้องถิ่น

วันก่อน ผมโพสต์แสดงความเห็นว่า
“การจัดลอยโคมยี่เป็งเชิงพาณิชย์ ขายตั๋วเป็นหมื่นรัฐอย่าปล่อยลอยตัวอยู่เหนือการกำกับติดตามตรวจสอบ
190,000 ดวง คือ จำนวนโคมลอยโคมไฟทั่วเชียงใหม่ ที่ได้รับอนุญาตให้ปล่อยขึ้นท้องฟ้าปีนี้
อ.แม่ออน มีประชากรราว 2 หมื่นคน แต่ที่นี่มีโคมไฟโคมลอยได้รับอนุญาต เกือบ 6 หมื่นดวง
กระจุกอยู่งานเอกชนขายตั๋วงานเดียวเกือบหมด
ราคาตั๋วตั้งแต่ 5,000 ถึง 15,000 บาท (แล้วแต่แพ็กเกจ)
เงินรายได้ กำไร กระจุกเข้ากระเป๋าเอกชน
ต้นทุนผลกระทบ ขยะ ความเสี่ยง ตกแก่สังคมวงกว้าง ฝุ่นควัน เสี่ยงไฟไหม้ป่า นา สวน ไฟไหม้บ้านเรือน ชุมชน ฯลฯ
อีกปัญหา คือ การกำกับตรวจสอบจำนวนโคมที่ปล่อยลอยขึ้นท้องฟ้า ถ้าปล่อยเกินจำนวนขออนุญาต กำไรเข้ากระเป๋าเอกชนมากขึ้น รัฐก็ไม่ได้ตรวจนับก่อนปล่อย เพราะปล่อยพร้อมกัน เวลาเดียวกันหลายหมื่น
หวังว่า หลังคาบ้านใครจะไม่เจอแจ๊กพอต
ลอยโคมอย่างไร ไม่ให้ลอยตัวจากต้นทุนผลกระทบ (external cost)”
ปรากฏว่า ความเห็นนี้ ได้รับความสนใจมาก เพราะช่วงนี้ที่เชียงใหม่ มีงานยี่เป็ง มีเอกชนจัดอีเวนต์ขายตั๋ว
ลอยโคมกันบางจากจุดกว่าครึ่งแสนดวง
1.ย้ำ ผมไม่ได้พูดถึงประเพณีลอยโคมของชาวบ้านทั่วไป
ผมเจาะจงงานพาณิชย์ธุรกิจลอยโคมประเภท 59,000 ดวงในงานเดียว ขายตั๋วทำธุรกิจ
2.ผมเห็นว่า ท้องถิ่นควรได้รับการแบ่งปันผลประโยชน์จากอีเวนต์แบบนี้ เพื่อให้นำไปจัดการผลกระทบที่ตามมาได้อย่างมีประสิทธิภาพ
การแบ่งปันผลประโยชน์ในที่นี่ ไม่ใช่แค่คำอธิบายว่ามีเงินหมุนเวียนในท้องถิ่น มีของมาขายในงาน
แต่ผมหมายถึง การที่ท้องถิ่นได้ส่วนแบ่งค่ารับผลกระทบความเสี่ยงกี่บาทต่อโคมที่ลอยในงานอีเวนต์พาณิชย์แต่ละอัน เช่น ผู้จัดงานอีเวนต์พาณิชย์จะต้องแบ่งเงินให้ท้องถิ่น 200 บาทต่อโคมหนึ่งอัน เป็นต้น โดยบวกเข้าไปในค่าบัตร (ย้ำ เฉพาะงานอีเวนต์เอกชนขายบัตร ไม่เกี่ยวกับงานประเพณีชาวบ้านทั่วไป)
ไม่ใช่แค่ประกาศรับซื้อซากโคมคืนลูกละ 3–5 บาท (จากตั๋วที่ขายกันเป็นหมื่นบาท)
3.“ต้นทุนภายนอก” (Externalities) ของการจัดงานลอยโคมเชิงพาณิชย์
งานแบบนี้ ผู้จัดและผู้เข้าร่วมงานได้รับผลตอบแทนทางเศรษฐกิจและการท่องเที่ยว
แต่ผลกระทบด้านลบจำนวนมากกลับถูกผลักไปให้สังคมและสิ่งแวดล้อม เป็นผู้แบกรับ
แม้ผู้จัดงานจะอ้างว่าโคมลอยแต่ละใบใช้เวลาเผาไหม้สั้น และตกในรัศมีจำกัด แต่เมื่อปล่อยโคมพร้อมกันในระดับหลายหมื่นดวงในพื้นที่เดียวกัน ผลกระทบเชิงสะสมย่อมมีนัยสำคัญ
อย่าไปเทียบกับงานประเพณีของชาวบ้านปกติทั่วไป
โคมไฟหลายหมื่นดวง หมายถึงโครงลวด/ไม้ไผ่และเทปกาวจากโคมลอย
เมื่อตกลงในพื้นที่เกษตรหรือแหล่งน้ำ อาจสร้างอันตรายต่อสัตว์ป่าและสัตว์เลี้ยงที่เผลอกินหรือได้รับบาดเจ็บ
การปล่อยโคมลอยจำนวนหลายหมื่นดวงในพื้นที่เดียวกัน ทำให้เกิดควันและเขม่าที่ส่งผลต่อคุณภาพอากาศและดัชนี AQI ในพื้นที่ แม้จะเป็นช่วงสั้น แต่ซ้ำเติมปัญหาฝุ่น PM2.5 ที่เชียงใหม่เผชิญอยู่แล้ว
โคมลอยเป็นวัตถุที่ควบคุมทิศทางไม่ได้ สร้างความเสี่ยงต่อระบบสาธารณูปโภคที่ประชาชนทุกคนต้องพึ่งพา ระบบไฟฟ้า สายส่งไฟฟ้าแรงสูง ไฟฟ้าลัดวงจร ฯลฯ
ความเสี่ยงเหล่านี้กระทบต่อส่วนรวม ต่อชุมชน ต่อทรัพย์สินสาธารณะ
ส่วนที่ผู้จัดจะประกาศรับซื้อซากโคมคืนลูกละ 3–5 บาท มันคือ “การตลาด”
มันขึ้นอยู่กับว่าจะมีใครไปเก็บมาหรือไม่ ทั่วถึงแค่ไหน คิดเป็นกี่เปอร์เซ็นต์ของโคมครึ่งแสนดวง?
ความจริง เมื่อเทียบผลประโยชน์กระจุกตัว แต่ต้นทุนกระจายวงกว้าง ประชาชนทั่วไปและภาครัฐเป็นผู้รับผิดชอบ
นั่นจึงควรมีมาตรการจัดการที่เข้มงวดกว่าเป็นอยู่ทั้งในส่วนของการลดผลกระทบ และแบ่งปันผลประโยชน์ให้เป็นธรรมแก่สังคม

4.งานยี่เป็งเชียงใหม่ มีการลอยโคมไฟ เป็นประเพณีวัฒนธรรมที่สวยงาม ควรค่าแก่การสืบสาน
แต่การลอยโคมไฟ โดยเฉพาะงานจัดในเชิงพาณิชย์ที่มีจำนวนโคมไฟหลายหมื่นดวงในบางพื้นที่ ควรต้องมีมาตรการจัดการเฉพาะ ที่เข้มงวดกว่านี้ และควรแบ่งปันผลประโยชน์ทางธุรกิจแก่ชุมชน
ลองคิดดู อำเภอแม่ออน จังหวัดเชียงใหม่ มีประชากรจริงๆ แค่ 20,000 คน แต่ปีนี้ มีการอนุญาตให้ลอยโคมทั้งสิ้น 59,000 ดวง เยอะกว่าจำนวนประชากรในพื้นที่จริงๆ เสียอีก
เนื่องจากที่แม่ออนมีการจัดงานพาณิชย์ของเอกชน เป็นธุรกิจท่องเที่ยว ขายตั๋ว แลกกับกิจกรรมลอยโคม จัดเป็นงานเทศกาลแบบมีตั๋วเข้าชม (Ticketed Event) ราคาบัตรเริ่มต้นที่ 4,900 บาท ไปจนถึง 15,900 บาท ภายในงานมีกิจกรรมการแสดง และมีการปล่อยโคมลอยพร้อมกันแบบอลังการ เป็นจุดขายหลัก
ยิ่งขายตั๋วได้มาก ยิ่งปล่อยโคมลอยไฟมาก ยิ่งได้กำไรมาก
กำไรของงาน คือ ผลประโยชน์ทางธุรกิจ
แต่ความเสี่ยงและผลกระทบต่อสิ่งแวดล้อมและชุมชนส่วนรวม ยังไม่มีระบบแบ่งปันผลประโยชน์ และการติดตามกำกับจำนวนโคมที่ลอยจริงๆ อย่างมีประสิทธิภาพเพียงพอ
น่าคิดว่า การจัดการลอยโคมปีนี้ ใช้ระบบอนุญาต ควบคู่กับข้อจำกัดด้านเวลาและพื้นที่
ส่วนกลไกการตรวจสอบการปล่อยโคมลอยเกินจำนวนที่ขออนุญาตในเชียงใหม่นั้น แทบไม่มีเลย
วิธีการกำกับปีนี้ มีการกำหนดวันและเวลาปล่อยโคม ได้แก่
โคมลอย/โคมไฟ: ปล่อยได้เฉพาะวันที่ 24 และ 25 พ.ย. 2569 ตั้งแต่เวลา 19.00 – 01.00 น.ของวันถัดไป
เท่านั้น
โคมควัน (ว่าวฮม): อนุญาตเฉพาะวันที่ 24 พ.ย. เวลา 10.00 – 12.00 น. เท่านั้น
โดยแบ่งพื้นที่ควบคุม 3 โซน (มาตรการเชิงพื้นที่) ได้แก่
พื้นที่ห้ามเด็ดขาด ครอบคลุม 6 อำเภอ 39 ตำบล เช่น อ.เมืองเชียงใหม่, หางดง, สารภี, แม่ริม, สันทราย (บางส่วน) โดยในพื้นที่นี้ห้ามปล่อยโคมโดยเด็ดขาด
พื้นที่สีเหลือง ครอบคลุม 8 อำเภอ 57 ตำบล ซึ่งเป็นเส้นทางการบินขึ้น-ลงของสนามบิน เช่น สันกำแพง, ดอยสะเก็ด, แม่ออน (บางส่วน) มีข้อกำหนดให้ยื่นขออนุญาตล่วงหน้า 30 วัน
พื้นที่สีเขียว พื้นที่ทั่วไป 19 อำเภอ 108 ตำบล ที่สามารถขออนุญาตปล่อยได้ตามเงื่อนไข
ผู้ประสงค์จะปล่อยโคม ต้องยื่นคำขอผ่านแอปพลิเคชันบำเพ็ญ ต่อนายอำเภอในพื้นที่
แม้เจ้าหน้าที่ตำรวจและหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง มีการลาดตระเวนตามจุดต่างๆ แต่ไม่ได้มีการตรวจนับโคมก่อนปล่อย ตรวจเฉพาะการห้ามปล่อยโคมลอยในพื้นที่ผิดกฎหมาย
ยกตัวอย่าง การจัดงานที่แม่ออน ขออนุมัติไว้ 59,000 ดวง แต่ในทางปฏิบัติยังไม่มีกลไกที่เจ้าหน้าที่จะยืนนับโคมลอยทีละดวง ขณะที่ผู้เข้าร่วมงานคนปล่อยโคมพร้อมกันในเวลากระชั้นชิด การตรวจสอบจึงทำได้เพียงดูว่า “อยู่ในพื้นที่และเวลาที่อนุญาตหรือไม่” ไม่ได้ตรวจว่า “ปล่อยเกินจำนวนที่ขอหรือไม่”
อย่าลืมว่า เอกชนที่จัดงานมีแรงจูงใจทางกำไรในการขายตั๋วและปล่อยโคมยิ่งมากยิ่งกำไร
5. ตัวอย่างการจัดการกับต้นทุนผลกระทบภายนอกในต่างประเทศ
ต้นทุนผลกระทบภายนอก (Negative Externalities) ที่ผู้ปล่อยไม่ได้เป็นผู้แบกรับโดยตรง เช่น ขยะในป่าและแหล่งเกษตรกรรม อันตรายต่อสัตว์ป่าและปศุสัตว์ อัคคีภัย ฯลฯ ในต่างประเทศมีแนวทางการจัดการต้นทุนเหล่านี้แตกต่างกันไปตามบริบทของวัฒนธรรมและระดับความเสี่ยง
(1) การสร้างกลไกตลาดและนวัตกรรมทดแทน (กรณีศึกษาไต้หวัน)
เทศกาลโคมลอยผิงซี (Pingxi Sky Lantern Festival) และเมืองซือเฟิ่น (Shifen) มีทั้งมิติด้านวัฒนธรรมและการท่องเที่ยวขนาดใหญ่ ทางการไต้หวันเลือกใช้แนวทางเปลี่ยนต้นทุนภายนอกให้เป็นต้นทุนภายใน ควบคู่กับเทคโนโลยี
การจำกัดโซนและโควตาเป็นรอบ: กำหนดจุดปล่อยเฉพาะพื้นที่ที่ได้รับอนุญาต (เช่น ศูนย์บริการนักท่องเที่ยวซือเฟิ่น) และจำกัดเวลาปล่อยตั้งแต่ 06.00 – 22.00 น. หากฝ่าฝืนมีโทษปรับสูงสุด 3,000 ดอลลาร์ไต้หวัน ส่วนในงานเทศกาลใหญ่จะแจกบัตรคิวให้ปล่อยพร้อมกันเป็นรอบๆ (เช่น รอบละ 100–200 ลูก ทุก 20 นาที) โดยมีรถดับเพลิงสแตนด์บายทุกจุด
ไม่ใช่ปล่อยพร้อมกันหลายหมื่นลูก
นวัตกรรมโคมไร้ซาก: สถาบันการศึกษาและภาคเอกชนในไต้หวันร่วมกันพัฒนาโคมลอยรักษ์โลกที่ทำจากกระดาษพิเศษทั้งหมด (ไม่มีโครงลวดหรือไม้ไผ่) เมื่อลอยขึ้นไปถึงระดับความสูงที่กำหนด ตัวโคมจะเผาไหม้ตัวเองจนหมดกลางอากาศ ไม่เหลือซากตกลงมาเป็นขยะ
และมีระบบการรับซื้อคืน: เทศบาลนครนิวไทเปตั้งจุดรับซื้อซากโคมลอยที่ตกลงตามป่าและริมทาง โดยให้ชาวบ้านและผู้สูงอายุเก็บซากโคมมาแลกเป็นเงินสดหรือคูปองซื้อของ (ประมาณ 5–10 ดอลลาร์ไต้หวันต่อลูก)
ไม่ใช่ชูเอามาตรการรับซื้อคืน มาเป็นการตลาดสร้างภาพให้ดูดี
(2) การสั่งห้ามเด็ดขาด (กรณีศึกษาประเทศตะวันตกและออสเตรเลีย)
รัฐบาลบางประเทศประเมินว่า ต้นทุนความเสียหายสูงกว่าประโยชน์ทางเศรษฐกิจ จึงเลือกใช้กฎหมายสั่งห้ามแบบเบ็ดเสร็จ เพื่อตัดปัญหาตั้งแต่ต้นทาง เช่น
ออสเตรเลีย และ นิวซีแลนด์ สั่งห้ามจำหน่ายและปล่อยโคมลอยทั่วประเทศ เนื่องจากสภาพภูมิอากาศแห้งแล้งและเสี่ยงต่อการเกิดไฟป่ารุนแรง รวมถึงกระทบต่ออุตสาหกรรมปศุสัตว์
สหรัฐอเมริกา และ เยอรมนี กว่า 30 รัฐในสหรัฐฯ และหลายรัฐในเยอรมนีออกกฎหมายห้ามปล่อยโคมลอย
หลังจากเกิดเหตุการณ์โคมลอยตกใส่สวนสัตว์และบ้านเรือนจนเกิดเพลิงไหม้ครั้งใหญ่
สหราชอาณาจักร (เวลส์) รัฐบาลเวลส์สั่งห้ามปล่อยโคมลอยบนพื้นที่สาธารณะทั้งหมด และสหภาพเกษตรกร (NFU) รณรงค์แบนอย่างหนักเพราะโครงลวดของโคมมักตกลงในทุ่งหญ้า เมื่อสัตว์เคี้ยวเอื้องกินเข้าไปจะทำให้เกิดแผลในกระเพาะอาหารและตายได้
สำหรับงานอีเวนต์เชิงพาณิชย์ในต่างประเทศที่ต้องการบรรยากาศการปล่อยโคม (เช่น งาน Rise Festival ในทะเลทรายโมฮาวี รัฐเนวาดา สหรัฐอเมริกา) ผู้จัดงานจะต้องปฏิบัติตามเงื่อนไขการจัดการความเสี่ยงที่เข้มงวดมาก เช่น
การจัดงานในพื้นที่ปิดขนาดใหญ่ ต้องจัดในพื้นที่ทะเลทรายหรือพื้นที่โล่งห่างไกลชุมชนและป่าไม้
การวางเงินประกันความเสียหายและทีมเก็บกวาดผู้จัดต้องมีทีมงานติดตามทิศทางลมและเก็บกู้ซากโคม 100% หลังจบงาน รวมถึงต้องทำประกันภัยความรับผิดต่อบุคคลภายนอกในวงเงินสูง เพื่อชดเชยหากเกิดอัคคีภัยหรือความเสียหายต่อทรัพย์สินใกล้เคียง
การเปลี่ยนไปใช้การแสดงแสงสี หลายเมืองในยุโรปและอเมริกาหันมาใช้ การแสดงโดรนแปรอักษร (Drone Light Show) หรือ เลเซอร์ แทนการจุดพลุและปล่อยโคมลอย เพื่อให้ได้ความสวยงามโดยไม่มีขยะ ควันพิษ หรือเสียงดังรบกวนสัตว์
สรุป ข้อเสนอของผม เจาะจงไปที่งานพาณิชย์ธุรกิจลอยโคมประเภทครึ่งแสนดวงในงานเดียว ขายตั๋วทำธุรกิจ ควรมีระบบแบ่งปันผลประโยชน์จากอีเวนต์แบบนี้ให้ท้องถิ่นโดยตรง เพื่อนำไปจัดการผลกระทบที่ตามมาได้อย่างมีประสิทธิภาพ เช่น จ้างคนตามเก็บ (ไม่ใช่รอให้คนเก็บกลับมาขายอย่างเดียว) ฯลฯ โดยผู้จัดงานอีเวนต์พาณิชย์จะต้องแบ่งเงินให้ท้องถิ่นต่อโคมลอยหนึ่งอัน เช่น 200 บาทต่ออัน เป็นต้น โดยบวกเข้าไปในค่าบัตร (ย้ำ เฉพาะงานอีเวนต์เอกชนขายบัตร ไม่เกี่ยวกับงานประเพณีชาวบ้านทั่วไป) และควรต้องมีมาตรการกำกับดูแลที่เข้มงวดกว่าที่เป็นอยู่ในปัจจุบัน
สันติสุข มะโรงศรี
