LIFE & HEALTH : เด็กก้าวร้าวไม่ใช่แค่เรื่องนิสัย รู้ทันสัญญาณก่อนปัญหารุนแรงขึ้น

เมื่อเด็กแสดงพฤติกรรมก้าวร้าว หลายคนอาจรีบสรุปว่าเป็น "เด็กดื้อ" หรือ "นิสัยเสีย" แต่ในความเป็นจริง พฤติกรรมรุนแรงมักเป็นเพียงปลายทางของปัญหาที่ซับซ้อน ทั้งด้านพัฒนาการ การเลี้ยงดู ความสัมพันธ์ สุขภาพจิต และสิ่งแวดล้อมการสังเกตสัญญาณเตือนตั้งแต่เนิ่น ๆ จึงมีความสำคัญ เพื่อให้เด็กได้รับการช่วยเหลืออย่างเหมาะสมก่อนปัญหาจะรุนแรงขึ้น 

พฤติกรรมก้าวร้าวในเด็ก แสดงออกได้หลายรูปแบบ

ข้อมูลจาก พญ.ชนิกา เลี้ยงชีพ จิตแพทย์เด็กและวัยรุ่น โรงพยาบาลแบงค็อก เมนทัล เฮลท์ (BMHH) เผยว่า พฤติกรรมก้าวร้าวไม่ได้จำกัดอยู่เพียงการทำร้ายร่างกายผู้อื่น เด็กบางคนอาจแสดงออกด้วยการทำลายข้าวของ ด่าทอ โต้เถียง ต่อต้านกฎระเบียบ โมโหง่าย หุนหันพลันแล่น หรือควบคุมอารมณ์ได้ยาก

การแสดงพฤติกรรมเหล่านี้เป็นครั้งคราวไม่ได้หมายความว่าเด็กจะมีแนวโน้มใช้ความรุนแรงเสมอไป แต่หากเกิดขึ้นบ่อย ต่อเนื่อง รุนแรงขึ้น หรือเริ่มส่งผลกระทบต่อการใช้ชีวิตและคนรอบข้าง ควรให้ความสำคัญและค้นหาสาเหตุที่อยู่เบื้องหลัง

ปัจจัยอะไรเพิ่มความเสี่ยงต่อพฤติกรรมรุนแรงในเด็ก

พฤติกรรมก้าวร้าวและความรุนแรงในเด็กมักไม่ได้เกิดจากสาเหตุใดสาเหตุหนึ่ง แต่เกี่ยวข้องกับหลายปัจจัยที่อาจเกิดร่วมกัน เช่น

• ปัจจัยจากตัวเด็ก เช่น เคยมีพฤติกรรมก้าวร้าวหรือใช้ความรุนแรงมาก่อน, พื้นอารมณ์ควบคุมอารมณ์ยาก หุนหันพลันแล่น, มีปัญหาพัฒนาการ หรือโรคที่เกี่ยวกับพัฒนาการของสมอง เช่น สมาธิสั้น ออทิซึม เป็นต้น , มีภาวะทางสุขภาพจิตบางชนิดที่ส่งผลต่อพฤติกรรม, เคยได้รับบาดเจ็บหรือสมองกระทบกระเทือน, เคยถูกทำร้ายร่างกาย ถูกล่วงละเมิด หรือเผชิญเหตุการณ์รุนแรง, ใช้แอลกอฮอล์ สารเสพติด หรือสารบางชนิดที่ส่งผลต่อพฤติกรรม
• ปัจจัยจากครอบครัว เช่น เติบโตในครอบครัวหรือสภาพแวดล้อมที่มีความรุนแรง, เคยถูกทำร้ายร่างกาย ถูกล่วงละเมิด หรือเผชิญเหตุการณ์รุนแรง, ได้รับการเลี้ยงดูที่ขาดขอบเขต หรือมีการลงโทษที่รุนแรง
• ปัจจัยทางสังคม เช่น ถูกล้อเลียน กลั่นแกล้ง หรือมีปัญหากับเพื่อนและโรงเรียน, มีความเครียดจากการเรียน ปัญหาครอบครัว หรือปัญหาทางเศรษฐกิจ, สามารถเข้าถึงอาวุธหรือสิ่งที่อาจนำไปใช้ทำร้ายผู้อื่นได้ง่าย, รับสื่อที่มีเนื้อหารุนแรงร่วมกับปัจจัยเสี่ยงอื่น และขาดการพูดคุยหรือกำกับดูแลจากผู้ใหญ่

เด็กแต่ละคนมีต้นทุนชีวิตและปัจจัยเสี่ยงที่แตกต่างกัน บางคนมีหลายปัจจัยเกิดขึ้นพร้อมกัน จึงไม่ควรรีบด่วนสรุปว่าพฤติกรรมรุนแรงเกิดจากครอบครัว โรงเรียน สื่อ หรือสาเหตุใดสาเหตุหนึ่งเพียงอย่างเดียว

สัญญาณเตือนที่พ่อแม่ไม่ควรมองข้าม

นอกจากพฤติกรรมก้าวร้าวที่เห็นได้ชัด ผู้ปกครองและครูควรสังเกตความเปลี่ยนแปลงจากพฤติกรรมเดิมของเด็ก เช่น โกรธรุนแรงหรือระเบิดอารมณ์บ่อยขึ้น หงุดหงิด พลุ่งพล่าน หุนหันพลันแล่น ถูกกระตุ้นอารมณ์ได้ง่าย หรือควบคุมความโกรธได้ยากขึ้น

เด็กบางรายอาจเริ่มแยกตัว พูดน้อยลงหรือมากขึ้น ไม่สนใจการเรียน มีปัญหาที่โรงเรียนบ่อยขึ้น ความสัมพันธ์กับคนรอบข้างเปลี่ยนไป หรือพูดถึงการทำร้ายตนเองหรือผู้อื่น

หากพฤติกรรมเหล่านี้เกิดขึ้นต่อเนื่องหรือเปลี่ยนแปลงไปจากเดิมอย่างชัดเจน ไม่ควรมองว่าเป็นเพียงความดื้อหรืออารมณ์ตามวัย เพราะอาจสะท้อนถึงความเครียด ปัญหาความสัมพันธ์ หรือปัญหาด้านอารมณ์ที่เด็กกำลังเผชิญอยู่ ในเด็กบางราย พฤติกรรมก้าวร้าวอาจเป็นสัญญาณของภาวะทางสุขภาพจิตที่ซ่อนอยู่ เช่น โรคสมาธิสั้น (ADHD) ซึ่งอาจมีปัญหาด้านการควบคุมอารมณ์หรือความหุนหันพลันแล่นร่วมด้วย รวมถึงภาวะซึมเศร้า วิตกกังวล หรือประสบการณ์กระทบกระเทือนทางจิตใจที่อาจแสดงออกเป็นความโกรธหรือพฤติกรรมก้าวร้าว มากกว่าความเศร้าหรือการร้องไห้ อย่างไรก็ตาม การมี ADHD หรือปัญหาสุขภาพจิตไม่ได้หมายความว่าเด็กจะเป็นคนรุนแรง แต่เป็นภาวะที่ควรได้รับการประเมินและดูแลอย่างเหมาะสม อย่างไรก็ตามหากเด็กขู่ทำร้ายผู้อื่น พกอาวุธ ตั้งใจทำร้ายสัตว์ จุดไฟโดยเจตนา หรือมีความคิดอยากทำร้ายตนเองหรือผู้อื่น ควรรีบพาเข้ารับการประเมินโดยเร็ว ไม่ควรรอดูอาการเอง

ครอบครัวช่วยลดความเสี่ยงพฤติกรรมรุนแรงได้อย่างไร

แม้เด็กจะมีปัจจัยเสี่ยงหลายด้าน แต่การมีผู้ใหญ่ที่รับฟัง เข้าใจ และให้ความช่วยเหลืออย่างสม่ำเสมอ สามารถลดโอกาสเกิดพฤติกรรมรุนแรงได้อย่างมีนัยสำคัญ

เมื่อเด็กกำลังโกรธหรือมีพฤติกรรมรุนแรง ผู้ใหญ่ควรหลีกเลี่ยงการตอบโต้ด้วยอารมณ์ โดยให้ความสำคัญกับความปลอดภัยของเด็กและคนรอบข้างเน้นรับฟัง เข้าใจถึงอารมณ์ ช่วยให้เด็กหายจากอารมณ์โกรธ และพูดคุยกันอีกครั้งเมื่อเด็กสงบลง

ในระยะยาว ครอบครัวมีส่วนสำคัญในการช่วยลดความเสี่ยงของพฤติกรรมก้าวร้าว โดยสามารถดูแลเด็กได้หลายวิธี เช่น

• สื่อสารและรับฟังอย่างสม่ำเสมอ เปิดโอกาสให้เด็กพูดถึงความรู้สึก ความกังวล ปัญหาที่โรงเรียน หรือการถูกกลั่นแกล้ง
• สอนวิธีจัดการอารมณ์อย่างเหมาะสม โดยเฉพาะความโกรธ ความผิดหวัง และความขัดแย้ง โดยไม่ใช้ความรุนแรง
• กำหนดกติกาและขอบเขตที่ชัดเจน พร้อมอธิบายเหตุผลและใช้แนวทางอย่างสม่ำเสมอ
• เป็นแบบอย่างในการควบคุมอารมณ์ เพราะเด็กเรียนรู้พฤติกรรมส่วนหนึ่งจากสิ่งที่พบเห็นในชีวิตประจำวัน
• ส่งเสริมพฤติกรรมเชิงบวกและกิจกรรมที่เหมาะสม เช่น การชื่นชมเมื่อเด็กทำสิ่งที่เหมาะสม หรือสนับสนุนกีฬาและกิจกรรมที่ช่วยฝึกการควบคุมตนเอง การเคารพกติกา และการอยู่ร่วมกับผู้อื่น
• ช่วยเด็กทำความเข้าใจเรื่องความปลอดภัยและสื่อรุนแรง ทั้งการถูกทำร้ายทางร่างกาย ทางเพศ รวมถึงเนื้อหาในเกม ภาพยนตร์ โทรทัศน์ หรือสื่อออนไลน์ เพื่อให้สามารถแยกแยะสิ่งที่เห็นจากพฤติกรรมที่เหมาะสมในชีวิตจริง

สัญญาณแบบไหน ควรพาเด็กพบจิตแพทย์

ควรพาเด็กเข้ารับการประเมินจากจิตแพทย์เด็กและวัยรุ่น เมื่อพฤติกรรมก้าวร้าวเกิดขึ้นบ่อยหรือรุนแรงขึ้น ควบคุมได้ยาก และเริ่มส่งผลกระทบต่อการเรียน ความสัมพันธ์ การใช้ชีวิตประจำวัน หรือความปลอดภัยของตนเองและผู้อื่น

การประเมินตั้งแต่เนิ่น ๆ ช่วยให้เข้าใจปัจจัยที่อยู่เบื้องหลังพฤติกรรม และวางแนวทางดูแลได้อย่างเหมาะสม ทั้งการจัดการอารมณ์ การปรับพฤติกรรม การทำงานร่วมกับครอบครัวและโรงเรียน รวมถึงการดูแลภาวะทางสุขภาพจิตที่อาจพบร่วมกัน

สิ่งสำคัญจึงไม่ใช่การตีตราว่าเด็กเป็น “เด็กเกเร” หรือ “เด็กมีปัญหา” แต่คือการทำความเข้าใจว่าพฤติกรรมที่เกิดขึ้นมีสาเหตุจากอะไร เพราะเมื่อเข้าใจสาเหตุและได้รับการช่วยเหลืออย่างเหมาะสม เด็กจำนวนมากสามารถเรียนรู้ที่จะจัดการอารมณ์ สร้างความสัมพันธ์ที่ดี และเติบโตได้อย่างเต็มศักยภาพ

ผ.ศ. (พิเศษ) ดร. อภิสิทธิ์  ฉัตรทนานนท์

ประธานกรรมการ มูลนิธิคุณแม่คุณภาพ