รู้เรื่องยากับเภสัชจุฬาฯ : ยืนยันว่า ยามีวันหมดอายุ 

ช่วงที่ผ่านมา มีการแชร์ข้อมูลในโซเชียลมีเดียว่า ยาที่เลยวันหมดอายุยังสามารถใช้ได้อยู่ หรือบางท่านถึงกับบอกว่า ยาไม่มีวันหมดอายุ และที่บริษัทยาพิมพ์วันหมดอายุไว้ก็เพื่อจะได้ขายยาเพิ่มขึ้น ต้องขอเรียนให้ทราบว่า หากท่านเชื่อและนำข้อมูลเหล่านี้ไปปฏิบัติ ท่านอาจกำลังทำให้ตนเองตกอยู่ในอันตรายอย่างมาก

ในกระบวนการศึกษาวิจัย พัฒนา และผลิตยานั้น ต้องอาศัยทั้งความรู้ ความสามารถ ความรอบคอบ และความระมัดระวังอย่างมาก เพราะสิ่งที่เกี่ยวข้องอยู่เบื้องหลังยาทุกเม็ดคือสุขภาพและชีวิตของผู้ป่วย และเพื่อให้มั่นใจว่ายาที่ผลิตออกมาจะสามารถเก็บไว้ได้นานเพียงใด โดยที่ยายังคงมีคุณภาพ ความปลอดภัย และประสิทธิผลในการรักษาตลอดช่วงอายุที่ระบุไว้บนฉลาก ผู้ผลิตจะต้องทำการทดสอบที่เรียกว่า “การศึกษาความคงสภาพของยา” เพื่อกำหนดอายุของยาและวันหมดอายุที่เหมาะสม 

เมื่อยาเสื่อมสภาพ ตัวยาสำคัญซึ่งเป็นสารที่ออกฤทธิ์ในการรักษาอาจเกิดการสลายตัว ทำให้ปริมาณตัวยาสำคัญลดลง ส่งผลให้ผู้ป่วยได้รับยาไม่เพียงพอ อาจทำให้การรักษาไม่ได้ผล ไม่หายจากโรค หรือไม่สามารถควบคุมอาการของโรคได้ตามที่ควรจะเป็น นอกจากนี้ การเสื่อมสลายของตัวยาบางชนิดอาจทำให้เกิดสารสลายตัวเพิ่มขึ้น ซึ่งหากมีปริมาณสูงเกินกว่าระดับที่กำหนด ก็อาจส่งผลต่อความปลอดภัยของผู้ป่วยได้ สารสลายตัวบางชนิดอาจก่อให้เกิดอันตรายหรือมีความเป็นพิษต่อร่างกาย เช่น ต่อตับหรือไต ดังนั้น การควบคุมปริมาณสารสลายตัวจึงเป็นส่วนสำคัญในการประเมินคุณภาพและความปลอดภัยของยา 

อย่างไรก็ตาม การเสื่อมคุณภาพของยาไม่ได้มีเพียงเรื่องปริมาณตัวยาสำคัญเท่านั้น ยาบางชนิดอาจมีคุณสมบัติทางกายภาพเปลี่ยนแปลงไป เช่น เม็ดยาแตก ร่วน หรือจับตัวกัน ยาละลายได้ช้าลง หรือปลดปล่อยตัวยาออกมาไม่เหมือนเดิม การเปลี่ยนแปลงเหล่านี้อาจส่งผลต่อการละลายและการดูดซึมยาเข้าสู่ร่างกาย และท้ายที่สุดอาจทำให้ประสิทธิผลในการรักษาลดลงได้เช่นกัน 

ปัจจัยสำคัญที่ทำให้ยาเสื่อมสลายได้เร็วขึ้น ได้แก่ ความชื้น ความร้อน และแสง ดังนั้น หากเราเก็บยาไว้ในสภาวะที่ไม่เหมาะสม ยาก็อาจเสื่อมคุณภาพได้เร็วกว่าที่ควรจะเป็น บางท่านทิ้งยาไว้ในรถที่มีอุณหภูมิสูง บางท่านเก็บยาไว้ในห้องน้ำที่มีความชื้นสูง บางท่านวางยาไว้ในบริเวณที่มีแสงแดดส่องถึง หรือขวดยาถูกเปิดใช้ซ้ำ ๆ โดยไม่ได้ปิดให้สนิท สิ่งเล็ก ๆ เหล่านี้ล้วนสามารถเร่งให้ยาเกิดการเปลี่ยนแปลงและเสื่อมคุณภาพได้เร็วขึ้น 

ที่สำคัญ วันหมดอายุที่ระบุบนฉลากนั้นอยู่บนพื้นฐานของการเก็บยาตามสภาวะที่กำหนด หากเราเก็บยาไม่ถูกต้อง ก็ไม่สามารถรับประกันได้ว่ายาจะยังคงคุณภาพไปจนถึงวันหมดอายุที่ระบุไว้ 

นอกจากนี้ หากท่านสังเกตเห็นว่ายาที่ใช้อยู่มีลักษณะเปลี่ยนแปลงไป ไม่ว่าจะเป็น สี กลิ่น รูปร่าง หรือลักษณะของยา ที่แตกต่างจากเดิม ให้สงสัยไว้ก่อนว่ายานั้นอาจเกิดการเสื่อมคุณภาพ ไม่ควรคิดเพียงว่า “ยังไม่ถึงวันหมดอายุก็น่าจะใช้ได้” เพราะหากยาเสื่อมคุณภาพไปแล้ว การใช้ยานั้นอาจไม่ได้ผลการรักษาตามที่ควร และในบางกรณีอาจส่งผลต่อความปลอดภัยได้ด้วย 

ท้ายที่สุดแล้ว วันหมดอายุจึงไม่ใช่เพียงตัวเลขเล็ก ๆ ที่พิมพ์อยู่บนฉลากยา แต่เป็นข้อมูลที่ได้มาจากการศึกษาทางวิทยาศาสตร์ เพื่อบอกเราว่าภายใต้สภาวะการเก็บรักษาที่กำหนด ผู้ผลิตสามารถรับรองคุณภาพของยาได้ถึงเมื่อใด ดังนั้น เมื่อยาหมดอายุแล้ว สิ่งที่เราไม่ควรถามคือ “ยานี้น่าจะยังใช้ได้อยู่หรือไม่” แต่ควรถามว่า “เรายังมีหลักประกันอะไรหรือไม่ ว่ายานี้ยังคงมีคุณภาพ ปลอดภัย และให้ผลการรักษาตามที่ควรจะเป็น” เพราะสำหรับเรื่องยา สิ่งสำคัญไม่ใช่เพียงว่ายานั้น “ยังดูเหมือนใช้ได้” แต่คือ เรามั่นใจได้เพียงใดว่ายานั้นยังมีคุณภาพ มีประสิทธิผล และปลอดภัยสำหรับผู้ป่วย 

รศ. ภญ. ดร.ณัฏฐดา อารีเปี่ยม และ รศ. ภก. ดร. บดินทร์ ติวสุวรรณ 

คณะเภสัชศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย