เตือน! วิกฤต ‘ลุ่มน้ำชี’ ค้นพบสปีชีส์ใหม่ของโลก ‘หอยกาบต้นน้ำอาจารย์สมศักดิ์’ แต่ถิ่นอาศัยกำลังถูกทำลาย

ทีมนักวิจัยไทย 3 สถาบัน นำโดยมหาวิทยาลัยมหาสารคาม รศ.ดร.ศักดิ์บวร ตุ้มปี่สุวรรณ และ รศ.ดร.ชนิดาพร ตุ้มปี่สุวรรณ ร่วมกับมหาวิทยาลัยราชภัฏชัยภูมิ ผศ.ดร.เบญจวรรณ นาหก, ผศ.ดร.อุเทน จันละบุตร และมหาวิทยาลัยราชภัฏเลย ผศ.ดร.กิตติ ตันเมืองปัก ร่วมกันค้นพบสิ่งมีชีวิตชนิดใหม่ของโลก “หอยกาบต้นน้ำอาจารย์สมศักดิ์” (Sundadontina panhai) ซึ่งเป็นสัตว์ถิ่นเดียว ณ ลำธารสาขาห่างไกลบริเวณลุ่มน้ำชีตอนบน ยืนยันความร่ำรวยทางชีวภาพของลุ่มน้ำโขง พร้อมออกแถลงการณ์เตือนภัยวิกฤตถิ่นอาศัยธรรมชาติกำลังถูกทำลายอย่างรวดเร็วจากโครงการทางวิศวกรรมบริหารจัดการน้ำ จนเสี่ยงต่อการสูญพันธุ์ตั้งแต่เพิ่งถูกค้นพบ

รศ.ดร.ชนิดาพร ตุ้มปี่สุวรรณ เปิดเผยว่า การตั้งชื่อวิทยาศาสตร์ Sundadontina panhai และชื่อไทย “หอยกาบต้นน้ำอาจารย์สมศักดิ์” จัดทำขึ้นเพื่อเป็นเกียรติแก่ ศ.ดร.สมศักดิ์ ปัญหา ปรมาจารย์ผู้บุกเบิกงานวิจัยด้านอนุกรมวิธานหอยทากบกและหอยน้ำจืดของประเทศไทย

จากการศึกษาสัณฐานวิทยาและพันธุกรรมพบว่า หอยกาบชนิดนี้อยู่ในเผ่า Pseudodontini มีพฤติกรรมเลือกถิ่นอาศัยอย่างเฉพาะเจาะจง โดยมักพบเฉพาะในลำธารขนาดเล็กที่มีน้ำใสสะอาด น้ำไหลเชี่ยว และมีพื้นเป็นหินหรือกรวด มีลักษณะเอกลักษณ์เฉพาะตัวที่เด่นชัด คือ เปลือกทรงไข่ยาว ไม่มีส่วนปีกยื่น ยอดเปลือกเรียบเนียน เยื่อหุ้มเปลือกมีสีเหลืองถึงน้ำตาลเข้ม มีฟัน pseudocardinal tooth รูปสามเหลี่ยมยื่นออกมาอย่างเด่นชัด และผลการวิเคราะห์ทางพันธุกรรมยืนยันความแตกต่างแยกออกจากหอยกาบชนิดอื่นอย่างชัดเจน

“แม้นักวิชาการจะตื่นเต้นกับการค้นพบ แต่ทีมนักวิจัยได้แสดงความกังวลอย่างยิ่งต่อสถานะความอยู่รอดของหอยกาบชนิดนี้ โดยเตือนว่าสิ่งมีชีวิตถิ่นเดียวในลุ่มน้ำโขงกำลังเผชิญวิกฤตเสี่ยงสูญพันธุ์อย่างหนักจากกิจกรรมทางวิศวกรรมน้ำของภาครัฐและท้องถิ่น ทั้งการสร้างเขื่อน ฝาย ประตูน้ำ ที่เปลี่ยนน้ำไหลเป็นน้ำนิ่ง การขุดลอกลำน้ำทำให้น้ำขุ่นและเกิดตะกอนเลน ตลอดจนการถางป่าริมน้ำและการดาดตลิ่งด้วยคอนกรีต ทำให้อุณหภูมิน้ำสูงขึ้นจนไม่เหมาะกับการดำรงชีวิต” รศ.ดร.ชนิดาพร กล่าวทิ้งท้าย

การค้นพบ “หอยกาบต้นน้ำอาจารย์สมศักดิ์” ในครั้งนี้ จึงไม่เพียงแต่ช่วยเพิ่มพูนองค์ความรู้ทางชีววิทยาในแวดวงการศึกษาไทยเท่านั้น แต่ยังเป็นเสียงสะท้อนและสัญญาณเตือนภัยครั้งสำคัญ ให้ทุกภาคส่วนร่วมกันเร่งทบทวนแนวทางการบริหารจัดการน้ำ เพื่อรักษาความหลากหลายทางชีวภาพอันทรงคุณค่าของประเทศให้อยู่รอดต่อไป