สกู๊ปพิเศษ : ผ่าแผนกู้วิกฤตประเทศ! ดัน ‘AI–มหา’ลัย’ อุ้มเศรษฐกิจมูลค่าสูง
ในยุคที่การเปลี่ยนแปลงทางเทคโนโลยีพัดผ่านอย่างรวดเร็ว “ปัญญาประดิษฐ์ (AI)” ไม่ได้เป็นเพียงเครื่องมือเพิ่มความสะดวกสบายในชีวิตประจำวันอีกต่อไป หากแต่กลายเป็น "ยุทธศาสตร์ชาติ" ที่จะชี้ชะตาว่าประเทศไทยจะสามารถก้าวข้ามดักแอกประเทศรายได้ปานกลางไปสู่ "เศรษฐกิจมูลค่าสูง" ได้หรือไม่ โดยในเวทีประชุมวิชาการ “Thailand KM Network Forum 2026” เสียงสะท้อนจากทั้งผู้กำหนดนโยบายภาครัฐและเหล่านักวิชาการชั้นนำ ได้ฉายภาพตรงกันว่า หัวใจสำคัญของการขับเคลื่อนประเทศในยุค AI ไม่ใช่แค่การเป็น "ผู้ใช้เทคโนโลยี" แต่คือการ "สร้างคนรู้ลึก-ใช้มหาวิทยาลัยเชื่อมท้องถิ่น" เพื่อสร้างความเชี่ยวชาญเฉพาะด้านและพัฒนาองค์ความรู้ที่ยั่งยืน
ศ.ดร.ยศชนัน วงศ์สวัสดิ์ รองนายกรัฐมนตรีและรัฐมนตรีว่าการกระทรวงการอุดมศึกษา วิทยาศาสตร์ วิจัยและนวัตกรรม (อว.) ได้กล่าวบรรยายพิเศษในหัวข้อ “ประเทศไทยกับการขับเคลื่อนเศรษฐกิจมูลค่าสูงด้วย AI นวัตกรรม และการจัดการความรู้” โดยระบุว่า ประเทศไทยต้องขับเคลื่อนสองทางขนาน คือการเพิ่มผลิตภาพจากทรัพยากรเดิมและการสร้างเครื่องยนต์เศรษฐกิจใหม่ผ่านงานวิจัยและนวัตกรรม บนแนวคิด Open Science และ Open Innovation
ในยุค AI ประเทศไทยต้องเร่งสร้างผู้เชี่ยวชาญเฉพาะด้านและความเชี่ยวชาญอย่างลึกซึ้งในทุกมิติ ไม่ว่าจะเป็นวิทยาศาสตร์ ศิลปะ วัฒนธรรม เกษตรกรรม หรือการดูแลผู้สูงอายุ โดยการศึกษาต้องมุ่งเน้นกระบวนการคิดแบบ First Principle Thinking หรือการเข้าใจหลักการพื้นฐานเชิงลึก เพื่อให้คนสามารถตั้งคำถาม ค้นหาคำอธิบาย และคิดค้นสิ่งทดแทนหรือนวัตกรรมใหม่ได้เอง
"หากเราทำอาหารโดยรู้แค่สูตร เมื่อขาดวัตถุดิบเราทำต่อไม่ได้ แต่ถ้าเข้าใจคุณสมบัติของส่วนประกอบ เราจะเลือกสิ่งทดแทนและต่อยอดได้ เช่นเดียวกับการพัฒนา AI ที่ต้องวางรากฐานคณิตศาสตร์และอัลกอริทึมอย่างแท้จริง" ศ.ดร.ยศชนัน กล่าว
นอกจากนี้ ศ.ดร.ยศชนัน ยังได้เสนอแนวคิด Community Mastery โดยการดึงจุดแข็งของแต่ละจังหวัดมาสร้างความเชี่ยวชาญให้แก่ชุมชน แล้วใช้มหาวิทยาลัยทำหน้าที่เป็น "แพลตฟอร์มกลาง" ในการเชื่อมโยงนักวิจัย ภูมิปัญญาท้องถิ่น ภาคการผลิต และผู้ประกอบการเข้าด้วยกัน ตั้งแต่ระดับฐานรากไปจนถึงการขยายตลาดสู่ระดับนานาชาติ เพื่อให้โอกาส งาน และรายได้ตกอยู่กับคนในพื้นที่อย่างแท้จริง ควบคู่ไปกับการขับเคลื่อนแนวทาง Thailand Brain Initiative ร่วมกับ OKMD ในการนำ AI มาเสริมศักยภาพมนุษย์ใน 5 ด้านสำคัญ ได้แก่ การส่งเสริมสุขภาพสมองและการสูงวัยอย่างมีคุณภาพ, การเรียนรู้เฉพาะบุคคล, การพัฒนาเทคโนโลยีช่วยเหลือผู้พิการ, การต่อยอดทุนทางวัฒนธรรมผ่าน Sensory Lab และการพัฒนาชิป AI ที่ได้แรงบันดาลใจจากสมองมนุษย์
ด้าน ดร.ทวารัฐ สูตะบุตร ผู้อำนวยการสำนักงานบริหารและพัฒนาองค์ความรู้ (OKMD) กล่าวว่า AI กำลังเข้ามาดิสรัปต์การจัดการความรู้แบบเดิมอย่างสิ้นเชิง ตั้งแต่การค้นหา จัดหมวดหมู่ จนถึงการเชื่อมโยงความรู้ข้ามสายงาน แต่นักจัดการความรู้ต้องมอง AI เป็น "ผู้ช่วยทรงพลัง" โดยหัวใจสำคัญยังอยู่ที่การตั้งคำถาม การสังเกต และการตรวจสอบความจริง
ขณะที่การเสวนาในหัวข้อ “การจัดการความรู้เพื่อเสริมสร้างขีดความสามารถในการแข่งขันของประเทศไทยฯ” ผู้เชี่ยวชาญได้ร่วมให้มุมมองอย่างเข้มข้น เริ่มจาก รศ.ดร.บวร ปภัสราทร ผู้อำนวยการ KNIT เปรียบนักจัดการความรู้ยุคใหม่เป็น "วาทยกร" ที่ต้องประสานข้อมูลหลากหลายแหล่งเข้าด้วยกัน เพื่อแก้ปัญหาประเทศ เช่น การนำ AI และ Digital Twin มาจำลองสถานการณ์อุทกภัยเพื่อตัดสินใจได้ทันเวลา พร้อมทิ้งท้ายคำคมว่า “สุดยอดความปรารถนาก็คือ เห็นประเทศที่ผู้คนใช้ความรู้มาก่อนวาทะ”
ดร.อภิชาต ประเสริฐ รองผู้อำนวยการ OKMD ระบุว่าต้องเร่งสร้าง "วัฒนธรรมการทดลอง" ในองค์กร นำข้อมูลที่มีคุณภาพมาใช้ตัดสินใจ ลดต้นทุน และทดสอบแนวคิดใหม่ๆ โดยใช้ AI ควบคู่กับวิจารณญาณของมนุษย์
ดร.อัมพร แสงมณี กรรมการผู้จัดการ TRIS ชี้ข้อจำกัดสำคัญของไทยคือการขาดกลไกเชิงสถาบันในการดูดซับเทคโนโลยี พร้อมสะท้อนประโยคจี้ใจดำว่า “เรามีแต่ MOU กัน แต่ความรู้ไม่ได้ไหลเวียน” จึงเสนอให้มีกลไกกลางเชื่อมภาครัฐ มหาวิทยาลัย และอุตสาหกรรมอย่างแท้จริง เพื่อก้าวจากผู้ใช้ไปเป็นผู้พัฒนาเทคโนโลยี
ปิดท้ายด้วย ดร.จุลเทพ เสนีวงศ์ ณ อยุธยา จาก IKI-SEA แนะให้ปรับตัวชี้วัดองค์กรจาก "จำนวนกิจกรรม" เป็น "ผลลัพธ์ในการปรับปรุงกระบวนการทำงาน" พร้อมแนะภาคการศึกษาให้ประเมินผลผู้เรียนด้วยการอธิบายเหตุผลและการแก้ปัญหา มากกว่าการท่องจำคำตอบที่ AI ก็หาให้ได้
ข้อสรุปจากงาน Thailand KM Network Forum 2026 ได้ฉายภาพชัดเจนว่า การพาประเทศไทยไปสู่เศรษฐกิจมูลค่าสูง ไม่ใช่การกว้านซื้อเทคโนโลยีราคาแพงเข้ามาใช้ แต่คือการ "ลงทุนในคน" ให้มีกระบวนการคิดเชิงลึก สามารถตั้งคำถาม วิเคราะห์ และบูรณาการองค์ความรู้ได้ด้วยตนเอง โดยมี มหาวิทยาลัยเป็นสะพานเชื่อมความรู้สู่ชุมชน, มี AI เป็นผู้ช่วยขยายขีดความสามารถ, และมีระบบจัดการความรู้เป็นฐานราก ในการขับเคลื่อนสังคมไทยให้กลายเป็น "สังคมที่ใช้ข้อมูลและข้อเท็จจริงนำการพัฒนา" อย่างยั่งยืนต่อไป