‘โรคพยาธิหนอนหัวใจ’ ในสุนัข-แมว ‘ภัยเงียบ’ ไร้สัญญาณเตือน! สัตวแพทย์แนะวิธีป้องกันก่อนสาย

“ยุง” ไม่ใช่แค่แมลงตัวเล็กๆที่สร้างความรำคาญ หากแต่เป็นพาหะนำโรคหลายชนิดมาสู่สัตว์เลี้ยง อย่างเช่น “โรคพยาธิหนอนหัวใจ” ซึ่งสิ่งที่น่ากังวลเกี่ยวกับโรคนี้ก็คือ อาการของโรคจะยังไม่แสดงออกชัดเจนในระยะแรก ทำให้เจ้าของไม่ทันสังเกตว่าสัตว์เลี้ยงกำลังมีความผิดปกติ จนเมื่อโรคเริ่มรุนแรงและส่งผลต่อการทำงานของหัวใจและระบบไหลเวียนเลือด ซึ่งในบางกรณีอาจนำไปสู่การเสียชีวิตของสุนัขและแมวได้

จะพาไปทำความเข้าใจโรคพยาธิหนอนหัวใจตั้งแต่สาเหตุ อาการและสัญญาณเตือน การวินิจฉัยและการรักษา ไปจนถึงวิธีป้องกัน โดยได้รับคำแนะนำจาก ศ.น.สพ.ดร.สนธยา เตียวศิริทรัพย์ จากศูนย์เชี่ยวชาญเฉพาะทางโรคติดเชื้อในสัตว์ที่มีพาหะนำโรค คณะสัตวแพทยศาสตร์ จุฬาฯ เพื่อให้เจ้าของสามารถดูแลและป้องกันความเสี่ยงให้กับสัตว์เลี้ยงได้อย่างถูกต้องและเหมาะสม โดยเฉพาะอย่างยิ่งในช่วงหน้าฝนที่มียุงชุกชุม ความเสี่ยงที่สุนัขและแมวจะถูกยุงกัดและเป็นโรคพยาธิหนอนหัวใจก็มีสูง
โรคพยาธิหนอนหัวใจ (Heartworm Disease) เกิดจากพยาธิตัวกลมในกลุ่มฟิลาเรีย (Filaria) ที่เข้าไปอาศัยอยู่ในระบบหมุนเวียนเลือด โดยเฉพาะบริเวณหลอดเลือดแดง ปอดและหัวใจของสัตว์เลี้ยงอย่างสุนัขและแมว
ความน่ากลัวของพยาธิชนิดนี้คือ ตัวเมียจะไม่ออกไข่เหมือนพยาธิตัวอื่น แต่จะออกลูกเป็นตัวอ่อนขนาดเล็กมากที่เรียกว่า "ไมโครฟิลาเรีย" (Microfilaria) ซึ่งจะล่องลอยอยู่ในกระแสเลือดของสัตว์ที่ได้รับเชื้อเข้าไป โดยไม่สามารถติดต่อผ่านการสัมผัส กอด เลีย หรือการเล่นกันระหว่างสัตว์เลี้ยงได้โดยตรง แต่ต้องมี "ยุง" เป็นพาหะนำโรคเท่านั้น โดยมีวงจรการแพร่เชื้อดังนี้ 1.ยุงได้รับเชื้อ ยุงกินเลือดสุนัขหรือแมวที่มีตัวอ่อนไมโครฟิลาเรียอยู่ในกระแสเลือด , 2.ตัวอ่อนพัฒนาในตัวยุง ตัวอ่อนพยาธิจะเข้าไปเจริญเติบโตในตัวยุงจนกลายเป็นตัวอ่อนระยะที่ 3 ซึ่งเป็นระยะพร้อมติดโรค 3.ปล่อยเชื้อสู่สัตว์ตัวใหม่ เมื่อยุงตัวนั้นไปกัดและดูดเลือดสุนัขหรือแมวตัวอื่น ก็จะปล่อยตัวอ่อนระยะที่ 3 เข้าสู่ร่างกายของสัตว์ และ 4.เจริญเป็นตัวเต็มวัย ตัวอ่อนจะค่อยๆพัฒนาในร่างกายสัตว์จนกลายเป็นตัวเต็มวัย แล้วเดินทางไปอาศัยอยู่ในหลอดเลือดปอดและหัวใจ พร้อมผสมพันธุ์และปล่อยตัวอ่อนรุ่นใหม่ออกสู่กระแสเลือดต่อไป ดังนั้น แม้สัตว์เลี้ยงจะไม่ได้ออกไปคลุกคลีกับสัตว์ที่ติดเชื้อโดยตรง ก็ยังมีโอกาสเป็นโรคพยาธิหนอนหัวใจได้ หากถูกยุงที่มีเชื้อกัด จึงเป็นเหตุผลสำคัญที่เจ้าของควรให้ความสำคัญกับการป้องกันอย่างสม่ำเสมอ

โรคพยาธิหนอนหัวใจอาจไม่แสดงอาการรุนแรงให้เห็นตั้งแต่แรก เจ้าของจึงควรหมั่นสังเกตความเปลี่ยนแปลงของสัตว์เลี้ยง โดยเฉพาะอาการที่เกี่ยวข้องกับการหายใจและความสามารถในการทำกิจกรรมที่ลดลงจากปกติ เช่น ไอเรื้อรัง โดยไม่ได้มีอาการหวัดร่วมด้วย , หายใจหอบ หรือมีอาการหายใจผิดปกติ , เหนื่อยง่ายผิดปกติ แม้ออกกำลังกายหรือทำกิจกรรมเพียงเล็กน้อย
อาการเหล่านี้อาจดูคล้ายความผิดปกติทั่วไปจนเจ้าของคาดไม่ถึงว่าเกี่ยวข้องกับโรคพยาธิหนอนหัวใจ แต่หากพบว่าสัตว์เลี้ยงมีอาการต่อเนื่องหรือมีความเปลี่ยนแปลงจากพฤติกรรมปกติ เจ้าของควรพาสัตว์เลี้ยงไปพบสัตวแพทย์เพื่อหาสาเหตุและรักษาต่อไป เพราะหากปล่อยให้โรคดำเนินไปจนส่งผลกระทบต่อระบบหมุนเวียนเลือด อาจเกิดภาวะท้องมาน ซึ่งท้องจะผ่องหรือขยายผิดปกติ เกิดจากน้ำเลือดซึมเข้าไปในช่องท้องเนื่องจากระบบหมุนเวียนเลือดทำงานล้มเหลว
แม้ทั้งสุนัขและแมวสามารถติดโรคพยาธิหนอนหัวใจได้ แต่ลักษณะการติดเชื้อและผลกระทบต่อร่างกายมีความแตกต่างกันอย่างสิ้นเชิง โดยโรคพยาธิหนอนหัวใจในสุนัข สุนัขถือเป็นเจ้าบ้านจำเพาะ (Definitive Host) ทำให้พยาธิสามารถเจริญเติบโตเป็นตัวเต็มวัยและขยายพันธุ์ได้ง่าย อาการที่พบจึงมักเกี่ยวข้องกับการทำงานของหัวใจและระบบทางเดินหายใจ เช่น ไอเรื้อรัง หายใจหอบ และเหนื่อยง่าย หากรุนแรงอาจทำให้ระบบหมุนเวียนเลือดล้มเหลวจนเกิดภาวะท้องมานและเสียชีวิตได้

ส่วนโรคพยาธิหนอนหัวใจในแมว พยาธิจะเจริญเติบโตได้ยากกว่าและมักมีปริมาณพยาธิน้อยกว่าสุนัข แต่ไม่ได้หมายความว่าอันตรายน้อยกว่า เนื่องจากหัวใจของแมวมีขนาดเล็ก แม้มีพยาธิจำนวนไม่มากก็ส่งผลกระทบได้รุนแรง นอกจากนี้ ในแมวมักพบการอักเสบที่ปอด และการตรวจเลือดหาไมโครฟิลาเรียมักตรวจไม่พบ ทำให้การวินิจฉัยยากกว่าสุนัข สัตวแพทย์จึงต้องใช้ชุดตรวจแอนติเจนหรือ “อัลตราซาวด์หัวใจ” เข้ามาช่วย
การสังเกตอาการเพียงอย่างเดียวอาจไม่เพียงพอ การวินิจฉัยจึงต้องอาศัยการตรวจเพิ่มเติมจากสัตวแพทย์ ได้แก่ การตรวจเลือดหาตัวอ่อน , การตรวจด้วยชุดตรวจแอนติเจนเพื่อหาชิ้นส่วนของพยาธิ (มีประโยชน์ในกรณีไม่มีตัวอ่อนในกระแสเลือด) และการอัลตราซาวนด์หัวใจเพื่อดูตัวพยาธิโดยตรง
สำหรับการรักษาในสุนัข สามารถใช้ยาฉีดเพื่อฆ่าพยาธิตัวเต็มวัยได้ อย่างไรก็ตาม การรักษามีความเสี่ยงสูงเนื่องจากซากพยาธิที่ตายอาจไปอุดตันในเส้นเลือด ระหว่างการรักษาจึงจำเป็นต้องจำกัดการออกกำลังกายอย่างเคร่งครัด ด้วยเหตุนี้ การป้องกันไม่ให้สัตว์เลี้ยงติดเชื้อตั้งแต่แรกจึงเป็นแนวทางที่ดีที่สุด และควรได้รับยาป้องกันพยาธิหนอนหัวใจอย่างสม่ำเสมอ ซึ่งปัจจุบันมีทั้งยาฉีด (ฉีดปีละ 1 ครั้ง) และยากิน (ป้องกันแบบเดือนต่อเดือน) เจ้าของควรเลือกให้เหมาะกับสัตว์เลี้ยงและใช้ตามคำแนะนำของสัตวแพทย์ นอกจากนี้ สำหรับผลิตภัณฑ์ยาหยดหลัง อ.สนธยา แนะนำว่า "เจ้าของควรระมัดระวังการเลือกใช้ยาหยดหลังบางชนิดที่อ้างว่าสามารถป้องกันยุงได้ เนื่องจากยุงในประเทศไทยมีภาวะดื้อยา ทำให้ผลิตภัณฑ์บางชนิดอาจไม่ได้ผลในการป้องกันยุงในประเทศไทย" และที่สำคัญจัดการสภาพแวดล้อม เช่น เลี้ยงในบริเวณที่มีมุ้งลวด หรือเปิดพัดลมเพื่อช่วยไล่ยุง

โรคพยาธิหนอนหัวใจเป็นภัยเงียบที่เจ้าของอาจมองไม่เห็นจากภายนอก การที่สัตว์เลี้ยงยังดูแข็งแรงไม่ได้หมายความว่าจะไม่มีความเสี่ยง เพราะเพียงการถูกยุงที่มีเชื้อกัดก็สามารถนำไปสู่การติดเชื้อได้
“เห็บหมัดเรายังมองเห็นว่าให้กินยาแล้วหาย แต่พยาธิหัวใจเราไม่สามารถเห็นได้จากภายนอก เพราะฉะนั้น การป้องกันพยาธิหนอนหัวใจก็เป็นสิ่งที่ไม่ควรลืมทำ” อ.สนธยา กล่าวทิ้งท้าย เพราะการป้องกันตั้งแต่วันนี้ ย่อมดีกว่าการต้องรอรักษาเมื่อโรคเกิดขึ้นแล้ว
