ภาษีบุหรี่อัตราเดียวต้องไม่ถูกแช่แข็ง

เมื่อเดือนตุลาคม 2569 ผ่านพ้นไป กรอบเวลาที่อธิบดีกรมสรรพสามิตเคยระบุไว้สำหรับการปรับโครงสร้างภาษีสรรพสามิตบุหรี่จากสองอัตราเป็นอัตราเดียวก็หมดลงโดยยังไร้ข้อสรุป หลังกระทรวงการคลังสั่งให้ศึกษาเพิ่มเติมและรับฟังความเห็นจากผู้มีส่วนได้ส่วนเสียอีกรอบ ทั้งที่กรมสรรพสามิตทำงานในส่วนของกรมเสร็จสิ้นไปแล้ว ทั้งการศึกษาที่แล้วเสร็จตั้งแต่ต้นปี 2569 และการรับฟังความคิดเห็นในระดับกรมที่อธิบดีกรมสรรพสามิตระบุว่าเสร็จสิ้นเมื่อปลายเดือนสิงหาคม ก่อนเรื่องจะถูกส่งไปยังกระทรวงการคลัง

ซึ่งมอบหมายให้ประเมินผลทางวิชาการเพิ่มเติมในระดับกระทรวงโดยคาดว่าจะได้ผลภายในเดือนตุลาคม คำถามที่สังคมควรตั้งในวันนี้จึงไม่ใช่ว่าประเทศไทยควรปรับโครงสร้างภาษีบุหรี่หรือไม่ แต่คือยังต้องรออีกนานเท่าใด สำหรับมาตรการที่ทุกฝ่ายต่างรู้ดีว่าจำเป็นมาเป็นเวลาหลายปี

ปัญหาของโครงสร้างภาษีบุหรี่แบบสองอัตรานั้นไม่ใช่เรื่องที่ต้องตีความ เพราะตัวเลขในทุกมิติสะท้อนออกมาอย่างชัดเจน ระบบนี้ใช้มาตั้งแต่เดือนกันยายน 2560 และปรับครั้งล่าสุดเมื่อวันที่ 1 ตุลาคม 2564 โดยบุหรี่ที่ราคาขายปลีกแนะนำไม่เกิน 72 บาทต่อซองเสียภาษีตามมูลค่าร้อยละ 25 ส่วนบุหรี่ที่แพงกว่านั้นเสียร้อยละ 42 บวกภาษีตามปริมาณ 1.25 บาทต่อมวน ทำให้บุหรี่ในตลาดกว่าร้อยละ 95 มีราคาไม่เกิน 72 บาท กล่าวอีกนัยหนึ่ง โครงสร้างที่ออกแบบมาให้มีสองอัตรา ในทางปฏิบัติได้กลายเป็นช่องทางให้ตลาดเกือบทั้งหมดเสียภาษีในอัตราที่ต่ำกว่า

ราคาของความล่าช้านี้ประเทศต้องจ่ายเป็นเม็ดเงินจริง อธิบดีกรมสรรพสามิต ดร.พรชัย ฐีระเวช ชี้แจงต่อคณะกรรมาธิการวิสามัญพิจารณาร่างพระราชบัญญัติงบประมาณรายจ่ายประจำปี 2570 เมื่อวันที่ 10 กรกฎาคม 2569 ว่าโครงสร้างสองอัตราทำให้รายได้ภาษีบุหรี่ลดลงราว 1-2 หมื่นล้านบาทต่อปี ขณะที่ในการอภิปรายงบประมาณเมื่อวันที่ 7 กันยายน นายกรณ์ จาติกวณิช สส.บัญชีรายชื่อ พรรคประชาธิปัตย์ ระบุว่ารายได้ภาษีบุหรี่ที่หายไปในรอบ 10 ปีคิดเป็นเกือบแสนล้านบาท

ผลการจัดเก็บรายได้ล่าสุดของปีงบประมาณ 2569 ตอกย้ำภาพเดียวกัน แม้รายได้ของสามกรมจัดเก็บจะสูงถึง 3.2 ล้านล้านบาท และกรมสรรพสามิตจัดเก็บรายได้ภาษีได้กว่า 5.65 แสนล้านบาท มากกว่าปีก่อน 2.8 หมื่นล้านบาท แต่ก็ยังคงต่ำกว่าเป้าหมาย 1.2 หมื่นล้านบาท โดยภาษีสรรพสามิตยาสูบเก็บได้ราว 50,476 ล้านบาท เพิ่มขึ้นจากปีก่อนที่ 47,489 ล้านบาท แต่ยังห่างไกลจากระดับ 64,200 ล้านบาท ที่เคยเก็บได้ในปีงบประมาณ 2564 ก่อนการปรับภาษีครั้งใหญ่

ตัวเลขเหล่านี้ยิ่งมีน้ำหนักเมื่อพิจารณาฐานะการคลังของประเทศที่เริ่มตึงตัว งบประมาณปี 2570 ขาดดุล 788,000 ล้านบาท หนี้สาธารณะคาดว่าจะเข้าใกล้เพดานร้อยละ 70 ของ GDP และวงเงินที่ยังกู้ได้ตามกฎหมายเหลือเพียง 90,816 ล้านบาท ในสถานการณ์เช่นนี้ การปรับโครงสร้างภาษีให้มีประสิทธิภาพยิ่งขึ้นย่อมเป็นประโยชน์ต่อฐานะการคลังในอนาคต และกระทรวงการคลังเองก็เคยกำหนดให้ภาษีบุหรี่อัตราเดียวเป็นหนึ่งในมาตรการหลักเมื่อเดือนกุมภาพันธ์ 2569 เพื่อให้กรมสรรพสามิตเก็บภาษีได้ตามเป้าปี 2569 ที่ 578,200 ล้านบาท แต่จนถึงวันนี้กลับยังไม่มีความคืบหน้าใดๆ เกิดขึ้น ทั้งที่เป็นมาตรการที่ผ่านการศึกษามาอย่างยาวนาน อย่างน้อยก็ตั้งแต่รัฐมนตรีว่าการกระทรวงการคลังคนปัจจุบันยังดำรงตำแหน่งอธิบดีกรมสรรพสามิต

ในทางกลับกัน มาตรการปราบปรามบุหรี่เถื่อนกลับเดินหน้าได้อย่างเป็นรูปธรรมและมีการยกระดับอย่างจริงจังตลอดปีงบประมาณ 2569 ที่ผ่านมา โดยกรมสรรพสามิตพบคดีความผิดรวม 39,305 คดี เพิ่มขึ้นร้อยละ 7.81 ยาสูบเป็นหมวดที่มีคดีมากที่สุดที่ 24,321 คดี หรือราวร้อยละ 62 ของทั้งหมด นอกจากนี้ ยังเตรียมป้องกันการวนกลับของบุหรี่ไทยที่ส่งออกไปขายต่างประเทศแต่ถูกนำกลับมาจำหน่ายในประเทศโดยไม่เสียภาษี ด้วยการเปลี่ยนจากการยกเว้นภาษีบุหรี่ส่งออก เป็นการให้ชำระภาษีก่อนแล้วขอคืนเมื่อแสดงหลักฐานการส่งออก ซึ่งคาดว่าจะบังคับใช้ได้ภายในสิ้นปี 2569 หลังพบบุหรี่ที่ส่งออกแล้วถูกลักลอบนำกลับเข้ามาราว 500,000 ซอง ความคืบหน้าเหล่านี้เป็นเรื่องที่ควรชื่นชม ที่สามารถเดินหน้านโยบายได้อย่างรวดเร็ว คำถามจึงอยู่ที่ว่า เหตุใดการปรับโครงสร้างภาษีซึ่งเป็นต้นทางของปัญหาจึงยังไม่อาจเดินหน้าได้ในจังหวะเดียวกัน

ที่ผ่านมาการปรับโครงสร้างภาษีบุหรี่เป็นอัตราเดียวถูกเลื่อนมาแล้วหลายครั้ง เดือนธันวาคม 2568 ก็ต้องชะลอเพราะมีการยุบสภา เดือนมกราคม 2569 ดร.เอกนิติ นิติทัณฑ์ประภาศ รองนายกรัฐมนตรีและรัฐมนตรีว่าการกระทรวงการคลัง ส่งเรื่องให้สำนักงานคณะกรรมการกฤษฎีกาพิจารณาว่า การดำเนินการในช่วงรัฐบาลรักษาการจะขัดรัฐธรรมนูญมาตรา 169 (1) หรือไม่ เมื่อมีรัฐบาลใหม่ กรมสรรพสามิตจึงกลับมารับฟังความเห็นและศึกษาจนแล้วเสร็จ ก่อนที่ล่าสุดเรื่องจะถูกส่งกลับไปศึกษาเพิ่มอีกรอบ ผลลัพธ์คือนโยบายที่จำเป็นยังคงถูกพักไว้ ขณะที่รายได้ของรัฐยังคงรั่วไหลต่อไปทุกปี การศึกษาที่ดีต้องมีกรอบเวลาที่ชัดเจน มีโจทย์ที่ระบุได้ว่ายังขาดข้อมูลส่วนใด และต้องนำไปสู่การตัดสินใจ มิฉะนั้น การศึกษาก็อาจกลายเป็นเครื่องมือชะลอการปฏิรูปโดยไม่ตั้งใจ

ถึงเวลาแล้วที่กระทรวงการคลังและกรมสรรพสามิตต้องให้ความชัดเจนต่อสาธารณะว่าการศึกษารอบใหม่จะแล้วเสร็จเมื่อใด และกระทรวงการคลังจะเสนอเรื่องเข้าสู่การพิจารณาของคณะรัฐมนตรีเมื่อไร เพราะปัญหานี้เรื้อรังมาไม่น้อยกว่า 10 ปีแล้ว และผลกระทบเป็นที่ประจักษ์ การปรับโครงสร้างภาษีบุหรี่เป็นอัตราเดียวจึงเป็นเรื่องเร่งด่วนที่ต้องผลักดันให้เกิดขึ้นโดยเร็วที่สุด ในวันที่ฐานะการคลังของประเทศไม่เอื้อให้รอได้อีกต่อไป ความกล้าตัดสินใจเชิงนโยบายคือสิ่งที่ประชาชนผู้เสียภาษีคาดหวังมากที่สุด