บทบรรณาธิการ : 16 พฤศจิกายน 2569

เมื่อลิขสิทธิ์เพลงเป็นเครื่องมือทำลาย???

ท่ามกลางกระแสการผลักดันดนตรี และศิลปวัฒนธรรมไทยให้เป็น Soft Power สู่เวทีโลก สปอตไลท์มักส่องไปที่ความสำเร็จเบื้องหน้า แต่เบื้องหลังของอุตสาหกรรมเพลงไทย กำลังเผชิญกับโรคร้ายเรื้อรังเชิงโครงสร้าง

รายงานประชุมคณะทำงานศึกษาแนวทางการพัฒนากฎหมายลิขสิทธิ์และระบบบริหารจัดการลิขสิทธิ์ เพื่อคุ้มครองสิทธิของศิลปิน ผู้สร้างสรรค์ และผู้ประพันธ์เพลง ที่ผ่านมา ได้เปิดแผลใหญ่ที่ซุกซ่อนอยู่ใต้พรมนั่นคือ วิกฤตระบบการจัดเก็บและจัดสรรค่าตอบแทนลิขสิทธิ์ที่ไร้มาตรฐาน ซึ่งกำลังส่งผลกระทบลูกโซ่ทำลายล้างเยาวชนและอนาคตของวงการเพลงไทยอย่างเยือกเย็น

1.ระบบการบริหารจัดการลิขสิทธิ์ในปัจจุบันได้กลายสภาพเป็น “แดนสนธยา” ที่ขาดความโปร่งใส ปัจจุบันประเทศไทยมีองค์กรจัดเก็บลิขสิทธิ์จำนวนมากเกินไป ต่างคนต่างจัดตั้งต่างคนต่างเรียกเก็บตามอำเภอใจโดยไม่มีมาตรฐานกลาง ส่งผลให้ผู้ประกอบการรายย่อย เช่น ร้านอาหาร คาเฟ่ หรือสถานบันเทิงที่ตั้งใจจะทำผิดกฎหมายให้ถูกต้อง ต้องตกอยู่ในภาวะกลืนไม่เข้าคายไม่ออก เพราะจ่ายเงินให้ค่ายหนึ่งแล้ว ก็ไม่อาจการันตีได้ว่าจะไม่ถูกอีกค่ายเดินเข้ามาจับกุมฐานละเมิดลิขสิทธิ์

แต่สิ่งที่น่าสลดใจยิ่งกว่าคือเม็ดเงินมหาศาลที่จัดเก็บไปจากผู้ประกอบการกลับ “หายไปในระหว่างท่อ” รายงานที่ประชุมระบุว่า ส่วนแบ่งรายได้กลับคืนสู่ผู้ประพันธ์เพลงที่เป็นเจ้าของความคิดสร้างสรรค์จริงๆ ต่ำเตี้ยเรี่ยดินเพียงร้อยละ 0 ถึงไม่เกินร้อยละ 5 - 10 เท่านั้น ระบบที่เป็นตู้นิรภัยปิดทึบทำให้ไม่สามารถตรวจสอบยอดขายและยอดการใช้งานจริงได้ คำถามสำคัญที่สังคมต้องจี้ถามคือ เม็ดเงินส่วนใหญ่ตกไปอยู่ในมือขององค์กรจัดเก็บและค่ายเพลงในฐานะ “พ่อค้าคนกลาง” ทั้งหมดใช่หรือไม่ ในขณะที่คนแต่งเพลงกลับต้องเผชิญความอดอยาก

2.ผลลัพธ์จากการจัดเก็บที่บิดเบี้ยว ไม่ได้หยุดอยู่แค่ความเดือดร้อนเรื่องปากท้องของศิลปิน แต่กำลังลุกลามกลายเป็นการฆาตกรรมทางวัฒนธรรมดนตรี การนำพระราชบัญญัติลิขสิทธิ์ พ.ศ. 2537 มาใช้เป็นเครื่องมือในการดำเนินคดีอาญาอย่างสุดโต่ง ถึงขั้นนำกำลังเข้าจับกุมนักดนตรีหรือศิลปินบนเวทีการแสดง ได้สร้างบรรยากาศแห่งความหวาดกลัวให้ครอบงำอุตสาหกรรมเมื่อความกลัวมีมากกว่าความสร้างสรรค์

สถานประกอบการจำนวนมากจึงเลือกตัดปัญหาด้วยการ “สั่งแบนและห้ามเล่นเพลงเก่า” ทั้งหมดในร้าน ผลกระทบอันร้ายกาจจึงตกอยู่กับนักดนตรีรุ่นใหม่และเยาวชนไทย ที่ต้องถูกตัดขาดจาก “เพลงครู” ที่มีคุณค่าและมาตรฐานดนตรีระดับสูงดนตรีไทยในศตวรรษนี้จึงสุ่มเสี่ยงที่จะหยุดนิ่งไร้การสืบทอด และขาดแรงบันดาลใจในการต่อยอด เพราะกฎหมายถูกทำให้กลายเป็นสิ่งน่าสะพรึงกลัวแทนที่จะเป็นสิ่งคุ้มครอง

3.ความล้มเหลวขั้นสุดคือการเปิดช่องให้เกิด “แก๊งมาเฟียจับลิขสิทธิ์” บุคคลบางกลุ่มอาศัยช่องว่างกฎหมายร่วมมือกับตำรวจท้องที่ เดินสาย“ล่อซื้อ” และบุกจับผู้ประกอบการรายย่อยเพื่อรีดไถเงินยอมความหลักหมื่นหลักแสนบาท ซึ่งขัดกับเจตนารมณ์ของกฎหมายอย่างสิ้นเชิง นอกจากนี้ กฎหมายยังขาดความยืดหยุ่นในมิติสาธารณประโยชน์ เช่น การจัดกิจกรรมการกุศลเพื่อระดมทุนกลับถูกเรียกเก็บค่าลิขสิทธิ์ในอัตราที่สูงเกินจริง

ถึงเวลาที่รัฐบาลต้องเลิกมองปัญหานี้เป็นเพียงข้อพิพาททางธุรกิจ แต่ต้องยกเป็น “วาระแห่งชาติ” ที่ต้องรื้อระบบกฎหมายลิขสิทธิ์ใหม่ข้อเสนอให้จัดตั้งหน่วยงานรัฐเพื่อกำกับดูแลเกณฑ์มาตรฐานกลาง และสร้างกลไกไกล่เกลี่ยก่อนดำเนินคดีอาญา คือทางออกที่ต้องเร่งลงมือทำ รัฐบาลต้องผลักดันการแก้ไขพ.ร.บ.ลิขสิทธิ์ พ.ศ. 2537 ให้แล้วเสร็จตามกรอบเวลาปี 2570 เพื่อเปลี่ยนระบบลิขสิทธิ์จาก “เครื่องมือตบทรัพย์ของมาเฟียและพ่อค้าคนกลาง” ให้กลับมาเป็น “เกราะคุ้มครองศิลปิน” และเป็นสะพานเชื่อมวัฒนธรรมดนตรีสู่คนรุ่นต่อไป ก่อนที่เสียงเพลงสุดท้ายของไทยจะเงียบลงเพราะความล้าสมัยของกฎหมาย