ย้อนเส้นทาง...ข้อตกลงการค้าไทย-สหรัฐฯ จากภาษี 36% สู่การเปิดตลาด 99% ไทยยอมอะไรบ้าง?

ย้อนเส้นทาง...ข้อตกลงการค้าไทย-สหรัฐฯ จากภาษี 36% สู่การเปิดตลาด 99% ไทยยอมอะไรบ้าง?
การเจรจาการค้าระหว่างประเทศไทยกับสหรัฐอเมริกา กลายเป็นประเด็นที่มีการวิพากษ์วิจารณ์อย่างกว้างขวาง โดยเฉพาะหลังจากนายอนุทิน ชาญวีรกูล นายกรัฐมนตรีไทย ลงนามในแถลงการณ์ร่วมกับนายโดนัลด์ ทรัมป์ ประธานาธิบดีสหรัฐฯ ที่กรุงมะนิลา ประเทศฟิลิปปินส์ เมื่อวันที่ 17 พฤศจิกายน 2569 ซึ่งมีเสียงวิจารณ์ว่าไทยยอมเปิดตลาดให้สหรัฐฯ โดยไม่เก็บภาษีนำเข้าสินค้าทุกชนิด
อย่างไรก็ตาม หากย้อนดูพัฒนาการของการเจรจาตั้งแต่ต้น จะพบว่าข้อเท็จจริงมีรายละเอียดมากกว่าที่เข้าใจกัน และจำเป็นต้องแยกให้ออกระหว่างการลดภาษีสินค้า การเปิดตลาด และการลงนามในกรอบความตกลงทางการค้า
ทำไมไทยต้องเจรจา? เพราะสหรัฐฯ คือตลาดส่งออกอันดับ 1 ของไทย
เหตุผลสำคัญที่รัฐบาลไทยต้องเร่งเจรจากับสหรัฐฯ ไม่ใช่เพียงเพื่อหลีกเลี่ยงการถูกเก็บภาษีนำเข้าสูงถึง 36% แต่เป็นเพราะสหรัฐฯ คือตลาดส่งออกสินค้าอันดับ 1 ของประเทศไทย และเป็นตลาดที่มีความสำคัญอย่างยิ่งต่อภาคการผลิต การจ้างงาน และรายได้ของประเทศ
ข้อมูลการค้าระหว่างประเทศในปี 2567 ระบุว่า ไทยส่งออกสินค้าไปยังสหรัฐฯ มูลค่าประมาณ 54,800 ล้านดอลลาร์สหรัฐ คิดเป็นสัดส่วนประมาณ 18.3% ของมูลค่าการส่งออกทั้งหมดของไทย และไทยเกินดุลการค้ากับสหรัฐฯ ประมาณ 34,900 ล้านดอลลาร์สหรัฐ
สหรัฐฯ เป็นตลาดส่งออกอันดับ 1 ของไทยต่อเนื่องมาตั้งแต่ปี 2562 โดยมีจีนเป็นตลาดอันดับ 2 ตัวเลขดังกล่าวสะท้อนให้เห็นว่าสหรัฐฯ ไม่ใช่เพียงประเทศคู่ค้าทั่วไป แต่เป็นตลาดหลักที่รองรับสินค้าจากโรงงานและผู้ประกอบการไทยจำนวนมาก
สินค้าสำคัญที่ไทยส่งออกไปสหรัฐฯ มีทั้งคอมพิวเตอร์และอุปกรณ์อิเล็กทรอนิกส์ เครื่องจักร ผลิตภัณฑ์ยาง ยานยนต์และชิ้นส่วน รวมถึงสินค้าอุตสาหกรรมอื่นๆ ซึ่งเกี่ยวข้องกับห่วงโซ่การผลิตและการจ้างงานในประเทศเป็นวงกว้าง
ดังนั้น หากสหรัฐฯ ใช้มาตรการภาษีในอัตราสูงกับสินค้าไทย ย่อมส่งผลต่อต้นทุนและความสามารถในการแข่งขันของผู้ส่งออกไทยโดยตรง โดยเฉพาะเมื่อคู่แข่งจากประเทศอื่นอาจได้รับอัตราภาษีที่ต่ำกว่า ผลกระทบยังอาจขยายไปถึงผู้ผลิตชิ้นส่วน วัตถุดิบ แรงงาน และธุรกิจที่อยู่ในห่วงโซ่อุปทานอีกด้วย
ขณะเดียวกัน การที่ไทยเกินดุลการค้ากับสหรัฐฯ มาโดยตลอด เป็นหนึ่งในประเด็นที่รัฐบาลทรัมป์หยิบยกขึ้นมาเป็นเหตุผลในการใช้มาตรการภาษีตอบโต้ เพราะสหรัฐฯ ต้องการลดการขาดดุลการค้ากับประเทศคู่ค้า
นี่จึงเป็นเหตุผลว่าทำไมรัฐบาลไทยต้องพยายามรักษาตลาดสหรัฐฯ เอาไว้ แม้จะต้องเข้าสู่การเจรจาและพิจารณาเปิดตลาดสินค้าให้สหรัฐฯ มากขึ้นก็ตาม การเจรจาครั้งนี้จึงไม่ได้เกิดขึ้นเพราะไทยต้องการเปิดตลาดให้สหรัฐฯ เพียงอย่างเดียว แต่เป็นความจำเป็นในการรักษาตลาดส่งออกอันดับ 1 ซึ่งมีมูลค่าหลายหมื่นล้านดอลลาร์ และมีความสำคัญต่อเศรษฐกิจไทยอย่างมาก
จุดเริ่มต้นจากนโยบาย America First ของทรัมป์
หลังเข้ารับตำแหน่งประธานาธิบดีสหรัฐฯ สมัยที่สอง เมื่อวันที่ 20 มกราคม 2568 นายโดนัลด์ ทรัมป์ ประกาศเดินหน้านโยบาย America First มุ่งปกป้องอุตสาหกรรมและแรงงานอเมริกัน พร้อมแก้ไขปัญหาการขาดดุลการค้ากับประเทศคู่ค้า โดยใช้มาตรการภาษีเป็นเครื่องมือสำคัญ
วันที่ 2 เมษายน 2568 ทรัมป์ประกาศมาตรการภาษีตอบโต้ทางการค้า (Reciprocal Tariffs) กับประเทศต่างๆ โดยประเทศไทยถูกกำหนดอัตราภาษีไว้สูงถึง 36% สร้างความกังวลให้กับภาคธุรกิจไทยอย่างมาก เนื่องจากสหรัฐฯ เป็นตลาดส่งออกสำคัญที่สุดของไทย
รัฐบาลไทยในขณะนั้นภายใต้การนำของนางสาวแพทองธาร ชินวัตร จึงเร่งจัดทีมเจรจา โดยมีนายพิชัย ชุณหวชิร รองนายกรัฐมนตรีและรัฐมนตรีว่าการกระทรวงการคลัง เป็นหัวหน้าคณะ พร้อมเสนอแนวทางลดความไม่สมดุลทางการค้า เพิ่มการนำเข้าสินค้าจากสหรัฐฯ และแก้ไขอุปสรรคทางการค้าระหว่างกัน
จากภาษี 36% เหลือ 19%
วันที่ 9 เมษายน 2568 ทรัมป์ประกาศชะลอการบังคับใช้ภาษีตอบโต้เฉพาะประเทศเป็นเวลา 90 วัน ทำให้สินค้าจากไทยถูกจัดเก็บภาษีพื้นฐาน 10% ในช่วงเปิดทางให้เจรจา
ต่อมาในเดือนเมษายน คณะผู้แทนไทยเดินทางไปกรุงวอชิงตัน ดี.ซี. เพื่อหารือกับสำนักงานผู้แทนการค้าสหรัฐฯ (USTR) โดยไทยเสนอเพิ่มการนำเข้าสินค้าพลังงาน สินค้าเกษตร เครื่องบิน และสินค้าอุตสาหกรรมจากสหรัฐฯ รวมทั้งปรับปรุงกฎระเบียบที่เป็นอุปสรรคต่อการค้า
อย่างไรก็ตาม การเจรจายังไม่สามารถหาข้อสรุปได้ทันที และวันที่ 8 กรกฎาคม สหรัฐฯ ประกาศกำหนดภาษีตอบโต้สินค้าไทยที่ 36% อีกครั้ง โดยเตรียมให้มีผลตั้งแต่วันที่ 1 สิงหาคม
ช่วงปลายเดือนกรกฎาคมยังเกิดเหตุปะทะบริเวณชายแดนไทย-กัมพูชา ซึ่งทรัมป์เข้ามามีบทบาทกดดันให้ทั้งสองฝ่ายหยุดยิง ก่อนที่การเจรจาการค้าจะเดินหน้าต่อไป
ในที่สุด วันที่ 1 สิงหาคม 2568 สหรัฐฯ ประกาศลดอัตราภาษีตอบโต้สินค้าไทยเหลือ 19% จากเดิม 36% ถือเป็นผลสำเร็จสำคัญของการเจรจารอบแรก แต่ยังไม่ใช่ข้อยุติการเจรจาการค้าทั้งหมด
26 ตุลาคม 2568 จุดเปลี่ยนสำคัญของการเจรจา
ระหว่างการประชุมสุดยอดอาเซียนที่กรุงกัวลาลัมเปอร์ ประเทศมาเลเซีย วันที่ 26 ตุลาคม 2568 นายอนุทิน ชาญวีรกูล นายกรัฐมนตรี และนายโดนัลด์ ทรัมป์ ประกาศกรอบความตกลงการค้าต่างตอบแทนระหว่างไทยกับสหรัฐฯ (Framework for a United States-Thailand Agreement on Reciprocal Trade)
สาระสำคัญที่สร้างเสียงวิพากษ์วิจารณ์มากที่สุด คือประเทศไทยตกลงในหลักการที่จะลดหรือยกเลิกภาษีนำเข้าสินค้าจากสหรัฐฯ ประมาณ 99% ของรายการสินค้า ครอบคลุมสินค้าอุตสาหกรรม เกษตร และสินค้าอื่นๆ ที่อยู่ในขอบเขตการเจรจา
ขณะที่สหรัฐฯ จะคงอัตราภาษีตอบโต้สินค้าไทยไว้ที่ 19% และพิจารณายกเว้นภาษีเป็น 0% สำหรับสินค้าบางรายการตามเงื่อนไขที่กำหนด
ตัวเลข 99% จึงหมายถึงสัดส่วนรายการสินค้าที่ไทยตกลงเปิดตลาดให้สหรัฐฯ ไม่ใช่การยกเลิกภาษีนำเข้าสินค้าทุกชนิดจากทุกประเทศ และไม่ได้หมายความว่าสินค้าทั้งหมดจะนำเข้ามาได้โดยปราศจากมาตรฐานหรือข้อกำหนดทางกฎหมาย
ไทยต้องเปิดตลาดและปรับกฎระเบียบอะไรบ้าง
กรอบความตกลงดังกล่าวมีรายละเอียดมากกว่าเรื่องภาษี โดยครอบคลุมประเด็นสำคัญหลายด้าน ได้แก่
- สินค้าอุตสาหกรรมและรถยนต์ ไทยจะปรับปรุงเงื่อนไขการนำเข้าสินค้าจากสหรัฐฯ รวมถึงการยอมรับมาตรฐานความปลอดภัยและการปล่อยมลพิษของรถยนต์ตามมาตรฐานรัฐบาลกลางสหรัฐฯ
- ยาและเครื่องมือแพทย์ ปรับปรุงกระบวนการยอมรับใบรับรองและการอนุมัติจากสำนักงานอาหารและยาสหรัฐฯ (FDA) ตามเงื่อนไขที่ตกลงกัน
- สินค้าเกษตรและอาหาร ปรับปรุงกระบวนการนำเข้าเนื้อสัตว์ เนื้อสัตว์ปีก และสินค้าเกษตรบางประเภท โดยใช้หลักวิทยาศาสตร์และการประเมินความเสี่ยงเป็นพื้นฐาน
- ธุรกิจดิจิทัลและเทคโนโลยี** มีข้อผูกพันเกี่ยวกับการเคลื่อนย้ายข้อมูลข้ามพรมแดน การไม่เลือกปฏิบัติด้านภาษีบริการดิจิทัล และการปรับปรุงข้อกำหนดเกี่ยวกับธุรกรรมอิเล็กทรอนิกส์
- โทรคมนาคมและการลงทุน ปรับปรุงข้อจำกัดบางประการเกี่ยวกับการถือหุ้นของนักลงทุนสหรัฐฯ ในธุรกิจโทรคมนาคม
- ทรัพย์สินทางปัญญา แรงงาน และสิ่งแวดล้อม** ไทยต้องเดินหน้าปรับปรุงการบังคับใช้กฎหมายเกี่ยวกับการละเมิดทรัพย์สินทางปัญญา สิทธิแรงงาน และการคุ้มครองสิ่งแวดล้อม
ประเด็นเหล่านี้เป็นส่วนหนึ่งของการเปิดตลาดและปรับปรุงกฎระเบียบที่ต้องพิจารณาผลกระทบอย่างรอบด้าน โดยเฉพาะสินค้าเกษตรที่เกี่ยวข้องกับเกษตรกรและผู้ผลิตภายในประเทศ
ข้อตกลงซื้อสินค้าจากสหรัฐฯ มูลค่าหลายหมื่นล้านดอลลาร์
อีกประเด็นสำคัญคือกรอบความตกลงระบุแผนการซื้อสินค้าจากสหรัฐฯ โดยภาคเอกชนไทยและบริษัทที่เกี่ยวข้องกับการค้า ได้แก่
- สินค้าเกษตร เช่น ข้าวโพดเลี้ยงสัตว์ กากถั่วเหลือง และกากธัญพืชจากการผลิตเอทานอล มูลค่าประมาณ 2,600 ล้านดอลลาร์ต่อปี
- สินค้าพลังงาน ได้แก่ LNG น้ำมันดิบ และเอทานอล มูลค่าประมาณ 5,400 ล้านดอลลาร์ต่อปี
- เครื่องบินจากสหรัฐฯ จำนวน 80 ลำ มูลค่าประมาณ 18,800 ล้านดอลลาร์
ตัวเลขดังกล่าวเป็นมูลค่าการซื้อขายที่คาดหมายตามกรอบความร่วมมือ ไม่ใช่เงินงบประมาณที่รัฐบาลไทยนำไปซื้อสินค้าทั้งหมดโดยตรง และไม่ใช่หลักฐานว่ามีการซื้อขายหรือส่งมอบสินค้าเสร็จสิ้นแล้ว
17 พฤศจิกายน 2569 ลงนามที่กรุงมะนิลา แต่ยังไม่ใช่ข้อตกลงฉบับสมบูรณ์
หลังจากเจรจารายละเอียดต่อเนื่องมานานกว่าหนึ่งปี วันที่ 17 พฤศจิกายน 2569 นายอนุทิน ชาญวีรกูล นายกรัฐมนตรีไทย และนายโดนัลด์ ทรัมป์ ประธานาธิบดีสหรัฐฯ ลงนามในแถลงการณ์ร่วมที่กรุงมะนิลา ประเทศฟิลิปปินส์ เพื่อยืนยันว่าทั้งสองฝ่ายได้ข้อสรุปในสาระสำคัญของการเจรจาข้อตกลงการค้าต่างตอบแทน (Agreement on Reciprocal Trade : ART) แล้ว
อย่างไรก็ตาม เอกสารที่ลงนามครั้งนี้ยังไม่ใช่ตัวข้อตกลง ART ฉบับสมบูรณ์ โดยทั้งสองฝ่ายต้องดำเนินกระบวนการภายในประเทศและจัดทำรายละเอียดทางกฎหมาย ก่อนเข้าสู่ขั้นตอนการลงนามและการมีผลบังคับใช้ของข้อตกลงฉบับสมบูรณ์
ดังนั้น การกล่าวว่าไทยลงนามยอมให้สหรัฐฯ นำสินค้าทุกชนิดเข้ามาโดยไม่เสียภาษีแล้ว จึงเป็นการสรุปที่คลาดเคลื่อนจากข้อเท็จจริง
สิ่งที่ต้องติดตามต่อจากนี้
การประเมินว่าข้อตกลงนี้เป็นประโยชน์หรือเสียประโยชน์ต่อประเทศไทยมากน้อยเพียงใด ต้องรอดูรายละเอียดฉบับสมบูรณ์ โดยเฉพาะบัญชีรายการสินค้าที่ไทยจะลดหรือยกเลิกภาษี เงื่อนไขการนำเข้าสินค้าเกษตร มาตรการคุ้มครองผู้ผลิตในประเทศ และสิทธิประโยชน์ที่ผู้ส่งออกไทยจะได้รับจากตลาดสหรัฐฯ
เพราะการเปิดตลาด 99% ไม่ได้หมายความว่าประเทศไทยต้องยกเลิกภาษีนำเข้าสินค้าทุกชนิด และไม่ได้หมายความว่าสินค้าทุกอย่างจะเข้ามาได้โดยไม่มีเงื่อนไข แต่ก็ไม่ได้หมายความว่าข้อตกลงนี้จะไม่มีผลกระทบต่อผู้ประกอบการไทย
สิ่งสำคัญคือรัฐบาลต้องเปิดเผยรายละเอียดให้ประชาชนตรวจสอบได้อย่างโปร่งใส โดยเฉพาะผลกระทบต่อเกษตรกรและอุตสาหกรรมภายในประเทศ เพราะท้ายที่สุดแล้ว การเจรจาการค้าระหว่างประเทศไม่ควรวัดเพียงว่าไทยลดภาษีให้สหรัฐฯ ได้มากแค่ไหน แต่ต้องตอบให้ได้ด้วยว่าประเทศไทยได้รับประโยชน์อะไรกลับมา และจะดูแลผู้ที่อาจได้รับผลกระทบจากการเปิดตลาดอย่างไร
การรักษาตลาดส่งออกอันดับ 1 ของไทยเอาไว้เป็นความจำเป็นทางเศรษฐกิจ แต่การเปิดตลาดให้คู่ค้าก็ต้องดำเนินไปพร้อมกับการรักษาผลประโยชน์ของผู้ผลิตและประชาชนในประเทศ นี่คือโจทย์สำคัญที่รัฐบาลไทยต้องพิสูจน์ให้เห็นจากรายละเอียดและผลลัพธ์ของข้อตกลงฉบับสมบูรณ์
