กวนน้ำให้ใส : ลอยโคมเชิงพาณิชย์ที่เชียงใหม่ อย่าหากำไรบนต้นทุนส่วนรวม

งานยี่เป็งเชียงใหม่ มีการจัดกิจกรรมท่องเที่ยวโดยขายตั๋วให้นักท่องเที่ยวลอยโคมคึกคัก
ปีนี้ 2569 เชียงใหม่มีจำนวนโคมที่ได้รับอนุญาตรวมทั้งสิ้น 191,003 ดวง(เป็นโคมลอยและโคมไฟ)
1. การลอยโคมไฟ เป็นประเพณีวัฒนธรรมที่สวยงาม ควรค่าแก่การสืบสาน
เป็นกิจกรรมที่มีเสน่ห์ โรแมนติก สวยงาม
แต่ต้องยอมรับว่า เป็นกิจกรรมที่มีความเสี่ยงอันตราย ทั้งไฟไหม้บ้านเรือนประชาชน ชุมชน และไฟไหม้ป่า เรือกสวนชาวบ้าน โดยจะปรากฏข่าวอยู่เป็นประจำทุกปี
การลอยโคมไฟ โดยเฉพาะงานจัดในเชิงพาณิชย์ที่มีจำนวนโคมไฟมากๆ จึงควรต้องมีมาตรการจัดการควบคุม กำกับติดตาม รวมถึงพิจารณาความเหมาะสม ความปลอดภัย และความไม่เกินขีดจำกัดของสถานที่และการติดตามดูแล
2. อำเภอแม่ออน จังหวัดเชียงใหม่ มีประชากรจริงๆ แค่ 20,000 คน
ปรากฏว่า ปีนี้ มีการอนุญาตให้ลอยโคมทั้งสิ้น 59,000 ดวง
เยอะกว่าจำนวนประชากรในพื้นที่จริงๆ เสียอีก
นั่นเพราะมีการจัดงานเชิงพาณิชย์ของภาคเอกชน เป็นธุรกิจท่องเที่ยว ขายตั๋วแลกกับกิจกรรมลอยโคม
การจัดเป็นงานเทศกาลแบบมีตั๋วเข้าชม (Ticketed Event)
ราคาบัตรเริ่มต้นที่ 4,900 บาท ไปจนถึง 15,900 บาท
ภายในงานมีกิจกรรมการแสดง และมีการปล่อยโคมลอยพร้อมกันแบบตื่นตาอลังการ เป็นจุดขายหลัก
กำไรของงาน คือ ผลประโยชน์ทางธุรกิจ
ยิ่งขายตั๋วได้มาก ยิ่งปล่อยโคมลอยไฟมาก ยิ่งได้กำไรมาก
แต่นั่นหมายถึงความเสี่ยงและผลกระทบต่อสิ่งแวดล้อม และชุมชนส่วนรวม เพิ่มสูงขึ้นไปด้วย
แล้วภาครัฐมีระบบกำกับ ตรวจสอบ ติดตาม รัดกุมแค่ไหน อย่างไร?
3. “ต้นทุนภายนอก” (Externalities) ของการจัดงานลอยโคมเชิงพาณิชย์
ผู้จัดและผู้เข้าร่วมงานได้รับผลตอบแทนทางเศรษฐกิจและการท่องเที่ยว
แต่ผลกระทบด้านลบจำนวนมากกลับ ถูกผลักไปให้สังคมและสิ่งแวดล้อม เป็นผู้แบกรับ
แม้ผู้จัดจะอ้างว่าโคมลอยแต่ละใบใช้เวลาเผาไหม้สั้น และตกในรัศมีจำกัด แต่เมื่อปล่อยพร้อมกันในระดับ 59,000 ดวง ผลกระทบเชิงสะสมย่อมมีนัยสำคัญ
โครงลวด/ไม้ไผ่และเทปกาวจากโคมลอยเก็บกู้ได้ยาก เมื่อตกลงในพื้นที่เกษตรหรือแหล่งน้ำ อาจสร้างอันตรายต่อสัตว์ป่าและสัตว์เลี้ยงที่เผลอกินหรือได้รับบาดเจ็บ
การปล่อยโคมลอยจำนวนมากพร้อมกันทำให้เกิดควันและเขม่าที่ส่งผลต่อคุณภาพอากาศและดัชนี AQI ในพื้นที่ แม้จะเป็นช่วงสั้น แต่ซ้ำเติมปัญหาฝุ่น PM2.5 ที่เชียงใหม่เผชิญอยู่แล้ว
นอกจากนี้ โคมลอยเป็นวัตถุที่ควบคุมทิศทางไม่ได้ จึงสร้างความเสี่ยงต่อระบบสาธารณูปโภคที่ประชาชนทุกคนต้องพึ่งพา ระบบไฟฟ้า สายส่งไฟฟ้าแรงสูง ไฟฟ้าลัดวงจร ฯลฯ ความเสี่ยงเหล่านี้กระทบต่อส่วนรวม
ในหลายพื้นที่ เคยมีประวัติเหตุการณ์ไฟไหม้บ้านเรือนและอาคารพาณิชย์ในเชียงใหม่ มันคล้ายๆ การสุ่มโชคชะตาว่าใครจะเจอแจ๊กพอตหรือไม่



แม้ผู้จัดที่แม่ออนจะประกาศรับซื้อซากโคมคืนลูกละ 3–5 บาท แต่นั่นก็ขึ้นอยู่กับว่าจะมีใครไปเก็บมาหรือไม่ และทั่วถึงแค่ไหน หรือเพียงได้ผลว่ามีมาตรการการตลาดเท่านั้น ?
เมื่อเทียบผลประโยชน์กระจุกตัว แต่ต้นทุนกระจายวงกว้าง ประชาชนทั่วไปและภาครัฐเป็นผู้รับผิดชอบ
ภาครัฐจึงควรมีมาตรการจัดการที่เข้มงวดกว่าที่เป็นอยู่ ทั้งในส่วนของการลดผลกระทบ และแบ่งปันผลประโยชน์ให้เป็นธรรมแก่สังคม
4. การจัดการของภาครัฐ จังหวัดเชียงใหม่
กลไกการตรวจสอบการปล่อยโคมลอยเกินจำนวนที่ขออนุญาตในเชียงใหม่นั้น แทบไม่มีเลย
ปีนี้ มีการกำหนดวันและเวลาปล่อยโคม
โคมลอย/โคมไฟ: ปล่อยได้เฉพาะวันที่ 24 และ 25 พ.ย. 2569 ตั้งแต่เวลา 19.00 – 01.00 น. ของวันถัดไปเท่านั้น
โคมควัน (ว่าวฮม): อนุญาตเฉพาะวันที่ 24 พ.ย. เวลา 10.00–12.00 น. เท่านั้น
โดยแบ่งพื้นที่ควบคุม 3 โซน (มาตรการเชิงพื้นที่) เพื่อความปลอดภัยทางการบินและการควบคุมพื้นที่
พื้นที่ห้ามเด็ดขาด (Toffy Zone & Red Zone): ครอบคลุม 6 อำเภอ 39 ตำบล เช่น อ.เมืองเชียงใหม่, หางดง, สารภี, แม่ริม, สันทราย (บางส่วน) โดยในพื้นที่นี้ห้ามปล่อยโคมโดยเด็ดขาด
พื้นที่สีเหลือง (Yellow Zone): ครอบคลุม 8 อำเภอ 57 ตำบล ซึ่งเป็นเส้นทางการบินขึ้น-ลงของสนามบิน เช่น สันกำแพง, ดอยสะเก็ด, แม่ออน (บางส่วน) มีข้อกำหนดให้ยื่นขออนุญาตล่วงหน้า 30 วัน
พื้นที่สีเขียว (General Zone): พื้นที่ทั่วไป 19 อำเภอ 108 ตำบล ที่สามารถขออนุญาตปล่อยได้ตามเงื่อนไข
ผู้ประสงค์จะปล่อยโคม ต้องยื่นคำขอผ่านแอปพลิเคชัน “บำเพ็ญ” (Bampen) ต่อนายอำเภอในพื้นที่ พร้อมทำบันทึกข้อตกลง (MOU) รับทราบเงื่อนไข และทุกคำขอต้องผ่านการตรวจสอบพิกัดพื้นที่จากบริษัท วิทยุการบินแห่งประเทศไทย จำกัด ก่อนอนุมัติ
เท่ากับว่า การจัดการลอยโคม ใช้ระบบอนุญาต ควบคู่กับข้อจำกัดด้านเวลาและพื้นที่
กลไกการตรวจสอบการปล่อยโคมลอยเกินจำนวนที่ขออนุญาตในเชียงใหม่นั้น แทบไม่มีเลย
เจ้าหน้าที่ตำรวจและหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง มีการลาดตระเวนตามจุดต่างๆ แต่ไม่ได้มีการตรวจนับโคมก่อนปล่อย ตรวจเฉพาะการห้ามปล่อยโคมลอยในพื้นที่ผิดกฎหมาย
ช่องโหว่สำคัญ คือ ไม่มีการนับจำนวนดวง ณ จุดปล่อย
อย่างการจัดงานที่แม่ออน ขออนุมัติไว้ 59,000 ดวง แต่ในทางปฏิบัติ ไม่มีกลไกที่เจ้าหน้าที่จะยืนนับโคมลอยทีละดวง ขณะที่ผู้เข้าร่วมงานคนปล่อยโคมพร้อมกันในเวลากระชั้นชิด การตรวจสอบจึงทำได้เพียงดูว่า “อยู่ในพื้นที่และเวลาที่อนุญาตหรือไม่” ไม่ได้ตรวจว่า “ปล่อยเกินจำนวนที่ขอหรือไม่”
ขณะเดียวกัน เอกชนที่จัดงานกลับมีแรงจูงใจทางกำไรในการขายตั๋วและปล่อยโคมจำนวนมาก
ผู้เข้าร่วมคืนละกว่า 25,000 คน และบัตรราคาสูงถึง 15,500 บาท คือ แรงกระตุ้นให้ปล่อยโคมเยอะๆ
ตามมาด้วยความเสี่ยง และผลกระทบต่อสังคมที่เพิ่มขึ้น
5. ในต่างประเทศ จะมีการจัดการปัญหา “ต้นทุนภายนอก” ของโคมลอยในหลายรูปแบบ ตั้งแต่มาตรการทางเศรษฐศาสตร์ไปจนถึงการห้ามอย่างเด็ดขาด
ยกตัวอย่าง
ไต้หวัน ใช้หลักการ “ผู้ก่อมลพิษเป็นผู้จ่าย” (Polluter Pays) อย่างชัดเจน
โดยบังคับซื้อ “สติ๊กเกอร์รับรอง” ผู้ขายโคมลอยทุกรายต้องจดทะเบียนและซื้อสติ๊กเกอร์รับรองสำหรับโคมลอยแต่ละใบในราคาเริ่มต้นที่ 20 ดอลลาร์ไต้หวัน เงินนี้ถูกนำไปใช้เป็นค่าประกัน การจ้างคนเก็บกวาดซากโคมลอย และสมทบกองทุนสวัสดิการสังคมโดยตรง เป็นต้น
เทียบกับที่เชียงใหม่ปัจจุบัน ยังใช้วิธีขออนุญาตแบบจำกัดจำนวน จำกัดพื้นที่ แต่ไม่มีการตรวจสอบกำกับจำนวนที่แท้จริง แทบไม่ต่างกับปล่อยให้ลอยโคมกันตามแรงจูงใจทางธุรกิจ
อย่าปล่อยให้เกิดโศกนาฏกรรมก่อน ค่อยล้อมคอกภายหลัง
สารส้ม
