นฤมาศ จี้รัฐตรวจสารพิษในแม่น้ำทั่วประเทศ หลังพบปัญหาแม่น้ำสาย-บางปะกง

นฤมาศ จี้รัฐตรวจสารพิษในแม่น้ำทั่วประเทศ หลังพบปัญหาแม่น้ำสาย-บางปะกง ตั้งงบปี 2571 เพิ่มศักยภาพกรมควบคุมมลพิษ-กรมอนามัย ป้องกันก่อนปชช.ได้รับผลกระทบ

เมื่อวันที่ 10 พ.ย.2569 น.ส.นฤมาศ เปี่ยมบัณฑิต สส.ชลบุรี พรรคประชาชน ตั้งคำถามถึงระบบเฝ้าระวังคุณภาพน้ำของประเทศไทย หลังพบปัญหาสารหนูปนเปื้อนในแม่น้ำสาย อำเภอแม่สาย จังหวัดเชียงราย และกรณีจังหวัดปราจีนบุรีที่มีน้ำท่วมพัดพาคราบสารปนเปื้อนจากบ่อฝังกลบกากอุตสาหกรรมลงสู่ลุ่มน้ำบางปะกง โดยชี้ว่าทั้งสองพื้นที่สะท้อนปัญหาเดียวกัน คือรัฐเพิ่งตรวจสอบอย่างจริงจังเมื่อเกิดความเสียหายขึ้นแล้ว

น.ส.นฤมาศ ระบุว่า กรณีแม่น้ำสาย กรมควบคุมมลพิษเก็บตัวอย่างน้ำเมื่อปลายเดือนกันยายน 2569 พบสารหนูเกินค่ามาตรฐานทั้ง 3 จุดตรวจ โดยจุดที่มีค่าสูงที่สุดคือบ้านหัวฝาย อยู่ที่ 0.017 มิลลิกรัมต่อลิตร ขณะที่ค่ามาตรฐานไม่ควรเกิน 0.010 มิลลิกรัมต่อลิตร ก่อนหน้านั้นกรมอนามัยได้เตือนประชาชน 5 ตำบลในอำเภอแม่สายให้งดใช้น้ำจากแม่น้ำสายโดยตรง ไม่ว่าจะเป็นการหุงข้าว ล้างผัก อาบน้ำ ลงเล่นน้ำ หรือจับปลามาบริโภค เนื่องจากบางจุดพบสารหนูสูงถึง 0.28 มิลลิกรัมต่อลิตร และยังพบตะกั่วด้วย

ขณะที่กรณีจังหวัดปราจีนบุรี เมื่อปลายเดือนกันยายน 2569 เกิดน้ำท่วมใหญ่พัดคราบสีรุ้งคล้ายน้ำมันออกจากบ่อฝังกลบกากอุตสาหกรรมในตำบลหัวหว้า อำเภอศรีมหาโพธิ กระจายออกไปหลายกิโลเมตร ก่อนไหลลงลุ่มน้ำบางปะกงในจังหวัดฉะเชิงเทรา โดยผลตรวจน้ำท้ายบ่อฝังกลบเมื่อวันที่ 12 ตุลาคม 2569 พบปิโตรเลียมไฮโดรคาร์บอนสูงมาก น้ำมันและไขมันเกินมาตรฐานน้ำทิ้ง รวมถึงพบโลหะอีกหลายชนิด

“ในฐานะผู้แทนของชาวชลบุรีที่ติดตามปัญหาขยะและกากอุตสาหกรรมมาตลอด ดิฉันเห็นว่าสิ่งที่เกิดขึ้นที่ปราจีนบุรีเมื่อปลายเดือนกันยายน 2569 น่ากังวลมาก”

น.ส.นฤมาศ ระบุว่า ผลกระทบที่เกิดขึ้นกับประชาชนในพื้นที่มีทั้งชาวบ้านที่มีผื่นคันและแผลตกสะเก็ดหลังสัมผัสน้ำ ผู้สูงอายุบางคนต้องซื้อน้ำแพ็กมาราดตัวซ้ำหลังอาบน้ำประปา ขณะที่บางครอบครัวต้องรอรถน้ำจาก อบต. และประหยัดน้ำให้เพียงพอใช้ตลอดทั้งสัปดาห์ ส่วนเกษตรกรพบต้นข้าวยืนต้นตายภายใน 2 สัปดาห์ ทั้งที่ก่อนหน้านี้ข้าวสามารถทนน้ำท่วมขังได้นานเป็นเดือน

“สิ่งที่หนักที่สุดสำหรับคนปลายน้ำคือการไม่รู้ ชาวนาฉะเชิงเทรากำลังจะเริ่มทำนารอบใหม่ แต่ยังไม่มีผลตรวจยืนยันว่าดินและน้ำในนามีโลหะหนักหรือไม่ ถ้าลงทุนไปแล้วเพิ่งมาเจอสารปนเปื้อนทีหลัง ข้าวทั้งฤดูอาจขายไม่ได้ การต้องรอผลตรวจนานกว่าครึ่งเดือนจึงไม่ใช่แค่ความล่าช้า แต่เป็นต้นทุนที่ชาวบ้านต้องจ่ายเอง”

น.ส.นฤมาศกล่าวว่า ปัญหาไม่ได้จำกัดอยู่แค่จังหวัดปราจีนบุรีและฉะเชิงเทรา แต่ยังครอบคลุมพื้นที่ภาคตะวันออก รวมถึงชลบุรีและระยองในเขต EEC ซึ่งมีโรงงานรับกำจัดและรีไซเคิลกากอุตสาหกรรมจำนวนมาก หลายแห่งตั้งอยู่ติดพื้นที่เกษตรและแหล่งน้ำของชุมชน บางแห่งสามารถตั้งขึ้นได้จากคำสั่งหัวหน้า คสช. ที่ 4/2559 ซึ่งยกเว้นข้อจำกัดด้านผังเมือง และเมื่อแหล่งน้ำทุกสายเชื่อมต่อถึงกัน ความเสี่ยงจากต้นน้ำย่อมส่งผลไปถึงประชาชนที่อยู่ปลายน้ำด้วย

จากการติดตามปัญหาในพื้นที่ นฤมาศพบช่องโหว่สำคัญอย่างน้อย 3 เรื่อง ได้แก่

1. ประเทศไทยยังไม่มีข้อมูลพื้นฐานเรื่องสารพิษและโลหะหนักในแม่น้ำและคลองที่ครอบคลุมทั้งประเทศ จุดตรวจส่วนใหญ่อยู่ในแม่น้ำสายหลัก ขณะที่คลองขนาดเล็กที่ไหลผ่านนิคมอุตสาหกรรม บ่อขยะ และชุมชนแทบไม่เคยได้รับการตรวจสอบ ทำให้ไม่สามารถระบุได้ว่าน้ำเริ่มเปลี่ยนแปลงตั้งแต่เมื่อใด และใครเป็นต้นเหตุของการปนเปื้อน

2. งานตรวจสอบคุณภาพน้ำกับงานดูแลสุขภาพยังแยกส่วนกันทำ หน่วยงานด้านสิ่งแวดล้อมตรวจน้ำ ส่วนหน่วยงานสาธารณสุขดูแลประชาชน แต่ข้อมูลทั้งสองด้านไม่ได้เชื่อมโยงกัน ขณะที่นายก อบต. ในพื้นที่ปลายน้ำของจังหวัดฉะเชิงเทราสะท้อนว่ายังไม่มีศูนย์กลางที่เชื่อมหน่วยงานอุตสาหกรรม ชลประทาน สิ่งแวดล้อม และท้องถิ่นเข้าด้วยกัน ต่างคนต่างทำงาน แต่ประชาชนยังไม่ได้รับคำตอบ

3. บุคลากรและห้องปฏิบัติการตรวจวิเคราะห์ยังไม่เพียงพอ การต้องรอผลตรวจโลหะหนักเป็นเวลาหลายสัปดาห์หรือมากกว่าครึ่งเดือน สะท้อนว่าหน่วยงานรัฐยังมีงบประมาณและกำลังคนไม่เพียงพอที่จะตรวจสอบได้อย่างครอบคลุมและรวดเร็ว ทั้งที่มหาวิทยาลัยและห้องปฏิบัติการเอกชนจำนวนมากมีเครื่องมือและผู้เชี่ยวชาญพร้อมสนับสนุน แต่ยังไม่มีช่องทางให้เข้ามาร่วมดำเนินการอย่างเป็นทางการ

น.ส.นฤมาศ เห็นด้วยกับข้อเสนอของภาคประชาชนที่ต้องการให้รัฐตรวจแม่น้ำ คลอง และแหล่งน้ำทั่วประเทศอย่างเป็นระบบ ว่ามีสารพิษหรือโลหะหนักปนเปื้อนหรือไม่ เพื่อจัดทำแผนที่ความเสี่ยงด้านคุณภาพน้ำเป็นครั้งแรก และไม่ต้องรอให้ประชาชนเจ็บป่วยก่อนจึงเริ่มตรวจสอบ

สำหรับแนวทางดำเนินการ น.ส.นฤมาศ เสนอให้ตั้งงบประมาณใหม่ในปีงบประมาณ 2571 เพื่อให้ 2 หน่วยงานหลักทำงานควบคู่กัน ได้แก่

กรมควบคุมมลพิษ กระทรวงทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม รับผิดชอบวางจุดตรวจ เก็บตัวอย่างน้ำและตะกอนดิน วิเคราะห์สารพิษ และเปิดเผยผลการตรวจสอบให้ประชาชนรับทราบ

กรมอนามัย กระทรวงสาธารณสุข รับผิดชอบประเมินผลกระทบต่อสุขภาพของประชาชนที่ใช้น้ำ ตรวจสอบน้ำประปาหมู่บ้านและน้ำบาดาล พร้อมแจ้งให้ประชาชนทราบอย่างชัดเจนว่าแหล่งน้ำใดสามารถใช้ได้หรือไม่ได้ โดยนำแนวทางที่เคยดำเนินการในพื้นที่แม่สายมาปรับใช้ แต่ต้องเป็นการดำเนินการก่อนเกิดปัญหา ไม่ใช่ตามแก้ไขภายหลัง

“แต่งบประมาณอย่างเดียวไม่พอ ถ้าไม่จัดระบบให้ดี ข้อเสนอนี้จึงต้องมาพร้อมกับการจัดระเบียบบุคลากรและภารกิจของทั้งสองกรมใหม่ ต้องกำหนดให้ชัดว่าใครตรวจอะไร ส่งข้อมูลต่อกันอย่างไร และเมื่อเจอค่าเกินมาตรฐาน ใครต้องลงมือภายในกี่วัน ต้องเพิ่มนักวิทยาศาสตร์และเจ้าหน้าที่ภาคสนามประจำแต่ละลุ่มน้ำ และต้องมีฐานข้อมูลกลางที่ทั้งสองกรมและประชาชนเปิดดูได้” นฤมาศกล่าว

อีกแนวทางที่จะช่วยให้ข้อเสนอนี้เกิดขึ้นได้รวดเร็ว คือการสร้างความร่วมมือกับมหาวิทยาลัยและภาคเอกชน เนื่องจากมหาวิทยาลัยในแต่ละภูมิภาคมีห้องปฏิบัติการ นักวิจัย และนักศึกษาที่พร้อมลงพื้นที่ ขณะที่ห้องปฏิบัติการเอกชนที่ได้มาตรฐานสามารถช่วยรับงานวิเคราะห์ในกรณีที่ต้องการผลตรวจเร่งด่วนได้ หากรัฐจัดทำระเบียบรองรับอย่างเป็นทางการ ทั้งมาตรฐานการเก็บตัวอย่าง การรับรองผล และค่าตอบแทน ก็จะสามารถสร้างเครือข่ายตรวจสอบคุณภาพน้ำที่ครอบคลุมกว่าการดำเนินการโดยรัฐเพียงฝ่ายเดียว และลดระยะเวลารอผลตรวจจากหลายสัปดาห์เหลือเพียงไม่กี่วัน

นอกจากนี้ ข้อเสนอดังกล่าวยังสอดคล้องกับสิ่งที่ภาคประชาสังคมเคยเสนอไว้ ทั้งกฎหมาย PRTR ที่กำหนดให้โรงงานรายงานการปล่อยสารต่าง ๆ ลงสู่แหล่งน้ำ ดิน และอากาศ และกองทุนประกันความเสี่ยงด้านสิ่งแวดล้อมที่กำหนดให้โรงงานที่มีความเสี่ยงสูงจ่ายเงินสมทบ เพื่อให้รัฐมีงบประมาณสำหรับแก้ไขปัญหาได้ทันที โดยไม่ต้องรอพิสูจน์ความผิดในชั้นศาล เมื่อมีทั้งข้อมูลจากการตรวจแหล่งน้ำ ข้อมูลการปล่อยมลพิษจากโรงงาน และเงินทุนสำหรับแก้ไขปัญหา ก็จะทำให้ประเทศไทยมีระบบป้องกันปัญหาสิ่งแวดล้อมที่มีประสิทธิภาพมากขึ้น

“จากแม่สายถึงศรีมหาโพธิ จากแม่น้ำสายถึงบางปะกง ชาวบ้านที่ได้รับผลกระทบถามคำถามเดียวกันว่า น้ำที่ใช้อยู่ทุกวันปลอดภัยหรือเปล่า ไม่ควรมีใครต้องควักเงินซื้อเครื่องกรองน้ำราคาหลักหมื่น หรือซื้อน้ำแพ็กมาอาบเพื่อหาคำตอบเอง นี่คือหน้าที่ของรัฐที่ต้องตอบให้ได้ ด้วยข้อมูลที่ตรวจสอบได้และเปิดเผยต่อสาธารณะ”

ทั้งนี้ น.ส.นฤมาศ ระบุว่า จะนำข้อเสนอดังกล่าวไปผลักดันในการพิจารณางบประมาณ พร้อมติดตามให้กรมควบคุมมลพิษและกรมอนามัยได้รับงบประมาณและบุคลากรอย่างเพียงพอ รวมถึงมีระบบการทำงานที่ชัดเจน สามารถทำงานร่วมกับมหาวิทยาลัยและภาคเอกชนได้จริง