เรื่องนี้มีประวัติ : ขบวนเรือพระราชพิธีพยุหยาตราชลมารค

มีคำถามว่าขบวนพยุหยาตราชลมารคของไทยมีมาตั้งแต่ยุคสมัยใด

 

ตอบโดยอ้างอิงหลักฐานประวัติศาสตร์สมัยกรุงสุโขทัยว่า ในยุคกรุงสุโขทัยมีการจัดริ้วขบวนเรือเพื่อเสด็จพระราชดำเนินทางน้ำในพระราชพิธีลอยพระประทีป (จองเปรียงพระประทีป) และการจัดขบวนเรือเพื่อต้อนรับสมเด็จพระมหาเถรศรีศรัทธาราชจุฬามุนีศรีรัตนลังกาทีปมหาสวามี แต่ไม่มีหลักฐานชัดเจนเรื่องรูปแบบการจัดริ้วขบวนเรือ แต่ทว่ามีหลักฐานอย่างเป็นทางการเรื่องการจัดริ้วขบวนเรือในสมัยกรุงศรีอยุธยา โดยเฉพาะในพระราชพิธีเสด็จถวายผ้าพระกฐินโดยขบวนพยุหยาตราชลมารค โดยในรัชสมัยสมเด็จพระเจ้าปราสาททอง ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้สร้างเรือพระที่นั่งกิ่ง คือเรือพระที่นั่งศรีสมรรถไชย เป็นเรือที่ทอดบัลลังก์บุษบก ครั้นต่อมาในรัชสมัยสมเด็จพระนารายณ์มหาราช มีบันทึกริ้วขบวนเรือเป็นหลักฐานชัดเจน แต่เมื่อครั้งสงครามกับพม่าที่เป็นเหตุให้เสียกรุงศรีอยุธยา ครั้งที่ 2 ใน พ.ศ. 2310 นั้น พม่าเผาเรือพระที่นั่งของไทยทิ้งทั้งหมด เพื่อป้องกันการหลบหนีกองทัพพม่า

 

 

เมื่อมาถึงรัชสมัยสมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราช เรื่อยมาจนกระทั่งยุคกรุงรัตนโกสินทร์ มีการจัดพระราชพิธีพยุหยาตราชลมารค รวมถึงสร้างเรือพระที่นั่งใหม่เพื่อทดแทนเรือพระที่นั่งเดิมที่เสียหายเพราะความเสื่อมโทรมไปตามกาลเวลา และเพราะพิษภัยของสงครามโลกครั้งที่ 2 แล้วจึงปรับปรุงระเบียบการจัดริ้วขบวนเรือจนเป็นแบบแผนมาตรฐานคือ 5 ริ้ว 3 สาย แล้วคงใช้ปฏิบัติในพระราชพิธีเสด็จพระราชดำเนินเลียบพระนครโดยขบวนพยุหยาตราชลมารค และพระราชพิธีเสด็จพระราชดำเนินถวายผ้าพระกฐิน

 

การจัดแบ่งเรือ กลุ่มที่ 1 เรือพระที่นั่งกิ่งประเภทรูปสัตว์ 4 ลำ เรือประธานในพระราชพิธีคือเรือพระที่นั่งสุพรรณหงส์ เรือทรงสำหรับพระมหากษัตริย์ สร้างในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 5 แต่แล้วเสร็จในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 6 โดยสร้างเพื่อทดแทนเรือองค์เดิมที่มีมาตั้งแต่สมัยพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช รัชกาลที่ 1 โขนเรือเป็นหงส์ เรือลำนี้ได้รับรางวัลมรดกโลกทางเรือ ในปี 2535 ขนาดของเรือคือ ยาว 46.15 เมตร กว้าง 3.17 เมตร ใช้กำลังพล แบ่งเป็นดังนี้ ฝีพาย 50 นาย นายท้าย 2 นาย คนนำ 2 นาย นายเรือ 2 นาย คนเห่ 1 นาย รวม 57 นาย

 

 

เรือพระที่นั่งอนันตนาคราช สร้างสำเร็จในรัชสมัย ร.6 เพื่อทดแทนเรือลำเดิมที่สร้างในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 3 โขนเรือแกะสลักเป็นพญานาค 7 เศียร ใช้เป็นเรืออัญเชิญผ้าพระกฐินหลวงหรือประดิษฐานพระพุทธรูป เรือยาว 44.85 เมตร กว้าง 2.58 เมตร ใช้กำลังพล 61 นาย แบ่งเป็นฝีพาย 54 นาย นายท้าย 2 นาย คนนำ 2 นาย นายเรือ 2 นาย และคนสัญญาณ 1 นาย

เรือพระที่นั่งอเนกชาติภุชงค์ เรือพระที่นั่งรอง สร้างในรัชสมัย รัชกาลที่ 5 ถือว่าเป็นเรือพระที่นั่งที่มีอายุเก่าแก่ที่สุดในปัจจุบัน โขนเรือและลำตัวเรือภายนอกแกะสลักเป็นพญานาคตัวเล็ก ๆ จำนวนมากมาย เรือยาว 45.67 เมตร กว้าง 2.91 เมตร กำลังพล 61 นาย แบ่งเป็นฝีพาย 54 นาย นายท้าย 2 นาย คนนำ 2 นาย นายเรือ 2 นาย และคนสัญญาณ 1 นาย

เรือพระที่นั่งนารายณ์ทรงสุบรรณ รัชกาลที่ 9 เรือพระที่นั่งรอง โขนเรือเป็นรูปพระนารายณ์ 4 กร ทรงยืนบนหลังครุฑยุดนาค กองทัพเรือและกรมศิลปากร ขอพระบรมราชานุญาตสร้าง เมื่อเสร็จแล้วน้อมเกล้าฯ ถวายแด่พระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร รัชกาลที่ 9 ในวโรกาสเจริญพระราชพิธีกาญจนาภิเษก 9 มิถุนายน 2539 โขนเรือพระที่นั่งนารายณ์ทรงสุบรรณองค์นี้สร้างโดยมีต้นแบบของโขนเรือในสมัยรัชกาลที่ 3 และรัชกาลพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 4 เป็นต้นแบบ (ปัจจุบันโขนเรือองค์เดิมเก็บรักษาไว้ในพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติเรือพระราชพิธี) เรือพระที่นั่งนารายณ์ทรงสุบรรณ รัชกาลที่ 9 ทอดบัลลังก์กัญญาประดับเครื่องสูง รัชกาลที่ 9 พร้อมด้วยสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง เสด็จพระราชดำเนินไปทรงวางกระดูกงูเรือ ณ กรมอู่ทหารเรือ กรุงเทพฯ  เมื่อวันที่ 5 กันยายน 2537 แล้วทรงพระกรุณาโปรดเกล้าโปรดกระหม่อมให้พระบาทสมเด็จพระวชิรเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 10 เมื่อครั้งทรงดำรงพระราชอิสริยยศสมเด็จพระบรมโอรสาธิราชฯ สยามมกุฎราชกุมาร เสด็จพระราชดำเนินแทนพระองค์ในพิธีปล่อยเรือพระที่นั่งนารายณ์ทรงสุบรรณ รัชกาลที่ 9 ลงน้ำเมื่อวันที่ 5 เมษายน 2539 เรือพระที่นั่งองค์นี้ยาว 44.30 เมตร กว้าง 3.20 เมตร กำลังพลรวม 56 นาย แบ่งเป็นฝีพาย 50 นาย นายท้าย 2 นาย คนนำ 2 นาย และนายเรือ 2 นาย

เรือกลุ่มที่ 2 เรือรูปสัตว์ ทั้งหมด 8 ลำ เป็นประเภทเรือพิฆาต คือเรืออสุรวายุภักษ์ เรืออสุรปักษี  สร้างในสมัย รัชกาลที่ 1 ความยาว 30 - 31 เมตร กว้าง 2.03 เมตร กำลังพล 40 นาย แบ่งเป็นฝีพาย 30 นาย นายท้าย 2 นาย นายเรือ 1 นาย และอื่น ๆ ต่อลำ

เรือกระบี่ปราบเมืองมาร  เรือกระบี่ราญรอนราพณ์ โขนเรือรูปหนุมาน (สีขาว) และนิลพัท (สีดำ) ยาวประมาณ 28.8 เมตร กว้าง 2.10 เมตร กำลังพล 43 นาย แบ่งเป็นฝีพาย 36 นาย นายท้าย 2 นาย นายเรือ 1 นาย และอื่น ๆ ต่อลำ

เรือพาลีรั้งทวีป เรือสุครีพครองเมือง โขนเรือรูปพญาวานรพาลี (สีเขียว) และสุครีพ (สีแดง) ยาวประมาณ 29 เมตร กว้าง 2.10 เมตร กำลังพล 41 นาย แบ่งเป็นฝีพาย 34 นาย นายท้าย 2 นาย นายเรือ 1 นาย และอื่น ๆ ต่อลำ

เรือครุฑเหินเห็จ เรือครุฑเตร็จไตรจักร โขนเรือรูปครุฑสีแดงกางปีกจับนาคทาสีกายทอง ยาวประมาณ 28.5 เมตร กว้าง 2.10 เมตร กำลังพล 41 นาย แบ่งเป็นฝีพาย 34 นาย นายท้าย 2 นาย นายเรือ 1 นาย และอื่นๆ ต่อลำ

กลุ่มที่ 3 เรือกราบและเรือประเภทอื่น ๆ รวม 40 ลำ เป็นเรือสนับสนุนที่ใช้ให้สัญญาณ ตรวจตรา และป้องกันริ้วขบวน คือเรือประตู 2 ลำ ได้แก่ เรือทองขวานฟ้า เรือทองบ้าบิ่น เป็นเรือนำหน้าสุดของริ้วขบวน

เรือพิฆาต 2 ลำ คือ เรือเสือทะยานชล เรือเสือคำรณสินธุ์ หัวเรือวาดภาพหน้าเสือ มีช่องปืนใหญ่สำหรับยิงเปิดทาง

เรือคู่ชัก 2 ลำ คือ เรือเอกชัยเหินหาว เรือเอกชัยหลาวทอง หัวเรือวาดลวดลายพญาครุฑและเหรา ใช้สำหรับลากจูงเรือพระที่นั่ง

เรือกลอง 2 ลำ คือ เรือแตงโม (กลองใน)  เรืออีเหลือง (กลองนอก) ใช้ตีกลองให้สัญญาณจังหวะพายกับเรือทุกลำในขบวน

เรือตำรวจ 3 ลำ ทำหน้าที่คุ้มกันพระบรมวงศานุวงศ์ และตรวจตราความเรียบร้อย

เรือดั้ง 22 ลำ เรือดั้ง 1 ถึง ดั้ง 22 เป็นเรือไม้โทนสีดำ-ทอง ไม่มีลวดลายโขนเรือ ทำหน้าที่เป็นด่านป้องกันซ้ายและขวาตลอดริ้วขบวน

เรือแซง 7 ลำ เรือแซง 1 ถึง แซง 7 เป็นเรือกราบขนาดเล็ก และมีความเร็วสูงสุด ทำหน้าที่อารักขาท้ายขบวน และปิดท้ายริ้วกระบวน

ขบวนพยุหยาตราชลมารค มีเรือในพระราชพิธีทั้งหมด 52 ลำ จัดเป็น 5 ริ้วขบวน 3 สาย

เรือพระที่นั่งทั้งหมด และเรืออสุรวายุภักษ์ เรือกระบี่ปราบเมืองมาร เรือครุฑเหินเห็จ และเรือเอกไชยเหินหาว เก็บรักษาอยู่ที่พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ เรือพระราชพิธี ปากคลองบางกอกน้อย พิพิธภัณฑ์แห่งนี้เปิดให้เข้าชมทุกวัน เวลา 09.00-16.30 น. ปิดวันขึ้นปีใหม่ และสงกรานต์ ส่วนเรือลำอื่น ๆ เก็บรักษาอยู่ที่โรงเก็บเรือพระราชพิธีท่าวาสุกรี ไม่เปิดให้เข้าชม 

เฉลิมชัย ยอดมาลัย