วันโลกหยุดหมุน! คู่มือเอาตัวรอด 'วันที่ 15' เมื่อถุงยังชีพหมด และเราต้องพึ่งตัวเองให้เป็น

“วิธีเอาตัวรอดหลังภัยพิบัติ 14 วัน“ เราจะมีชีวิตอยู่กันอย่างไรในวันที่ 15 หลังภัยพิบัติ เมื่อของในถุงยังชีพหมดลง โดย ชมรมเสมาพัฒนาชีวิต มูลนิธิส่งเสริมการลูกเสือแห่งประเทศไทย
รัฐบาลหลายประเทศแนะนำให้กักตุนอาหารและน้ำไว้ล่วงหน้า 7 ถึง 14 วัน เผื่อเกิดภัยพิบัติใหญ่ เช่น สงคราม น้ำท่วมใหญ่ แผ่นดินไหว โรคระบาด หรือระบบไฟฟ้า ประปา ธนาคาร ขนส่ง อินเทอร์เน็ตหยุดทำงาน
คำแนะนำนั้นถูกต้อง แต่ยังไม่พอ
สิ่งที่น่าคิดต่อไปคือ ตั้งแต่วันที่ 15 ถึงวันที่ 60 หลังภัยพิบัติ เมื่อของในถุงยังชีพหมดลง แต่ภัยพิบัติยังไม่จบ เราจะอยู่ต่อได้อย่างไร เพราะถ้าอยู่รอดได้ 60 วัน ก็อาจใช้ทักษะเดียวกันนี้อยู่รอดต่อไปได้อีกหลายปี
บทความนี้ไม่ได้เขียนเพื่อให้ตื่นตระหนก แต่ชวนให้ทุกคนมา มองไกล เตรียมช่วยตนเองและผู้อื่นแบบลูกเสือ ( Look Wide, Be Prepared, Help Others at All Times ) โดยเลือกทำตามความสมัครใจและความพร้อม
ถ้ามีเวลาน้อย ให้เริ่มจาก 3 อย่างก่อนในสัปดาห์นี้ คือ ปลูกผัก 1 กระถาง ตุนน้ำดื่ม 10 ขวด และเก็บเงินสดใส่ซองฉุกเฉิน ไม่ต้องพร้อม 100 เปอร์เซ็นต์ แค่พร้อมกว่าเมื่อวานก็พอ
หลักการคือ เปลี่ยนตัวเองจาก“ผู้รอรับความช่วยเหลือ”เป็น “ผู้พึ่งตนเองและช่วยผู้อื่นได้”

ภาพรวม 3 ช่วงเวลา
- ช่วงที่ 1 ก่อนเกิดเหตุ คือช่วงสำคัญที่สุด: ปลูกผัก ฝึกก่อไฟหุงข้าวด้วยฟืน ฝึกกรองและต้มน้ำ ทำอาหารถนอมอาหาร เก็บยา เก็บเงินสดย่อย เขียนแผนอพยพ และทำความรู้จักเพื่อนบ้าน
- ช่วงที่ 2 ใน14 วันแรก คือช่วงใช้ของที่เตรียมตุนไว้: ใช้ถุงยังชีพ น้ำสำรอง อาหารที่ไม่ต้องแช่ตู้เย็น และแผนอพยพที่ซ้อมไว้ อย่าเพิ่งใช้ของที่ต้องผลิตใหม่ เพราะยังไม่ทันโต
- ช่วงที่ 3 วันที่ 15 ถึง 60 คือช่วงใช้ทักษะ: เริ่มเก็บน้ำฝน เก็บผักที่ปลูกไว้ล่วงหน้า ทำอาหารถนอมชุดใหม่ แบ่งปันกับเพื่อนบ้าน และดูแลกลุ่มเปราะบางอย่างต่อเนื่อง
แยกตามประเภทภัยพิบัติ เบื้องต้น
- น้ำท่วม: เน้นอยู่บนที่สูง ไม่ลงน้ำที่ไม่รู้ระดับ ล้างเท้าแล้วเช็ดให้แห้งหลังลุยน้ำ ไม่ก่อไฟในบ้านที่น้ำขัง ไม่จอดรถไฟฟ้าแช่น้ำโดยไม่ปลดขั้วแบตเตอรี่ ฝึกว่ายน้ำแบบเอาชีวิตรอดให้สามารถลอยคอในน้ำได้ 20 นาที และช่วยคนตกน้ำแบบ ตะโกน-โยน-ยื่น ไม่เอาตัวลงไปในน้ำ
- ไฟฟ้าดับยาวและระบบ อินเทอรเน็ตล่ม: เน้นน้ำสำรอง เงินสดย่อย เตาฟืน เตาถ่าน การสื่อสารโดยไม่ใช้เน็ต และการเก็บอาหารโดยไม่พึ่งตู้เย็น
- แผ่นดินไหว: เน้นทางหนีออกจากบ้าน จุดรวมพลนอกอาคาร วิธีดับไฟหลังไหว การเก็บของหนักให้ไม่หล่นทับ และเบอร์โทรสำคัญที่เขียนใส่กระดาษไว้ รู้วิธีเคาะโลหะให้เสียงหากติดใต้ตึกถล่ม
- โรคระบาด: เน้นแยกกัก แยกภาชนะ แยกส้วม ล้างมือ สวมหน้ากาก เก็บยาประจำตัวสำรอง และเสพข่าวจากหน่วยงานทางการเท่านั้น ไม่ส่งต่อข่าวลือ
- สงครามหรือความไม่สงบ: เน้นแผนอพยพหลายเส้นทาง เสบียงที่ไม่สะดุดตา การสื่อสารแบบเงียบ และการช่วยเหลือกันในชุมชนเล็กๆ
- น้ำดื่มน้ำใช้ที่หาเพิ่มได้
น้ำฝนที่กรองอย่างถูกวิธีคือแหล่งน้ำฉุกเฉินที่ดีที่สุด ฝึกทำรางรับน้ำฝนแบบง่ายๆ โดยใช้ผ้าพลาสติก ผ้าใบ หรือร่มเก่าคว่ำรองน้ำ ทำเครื่องกรองน้ำโดยใช้กรวด ทราย ถ่าน และสำลีห่อด้วยผ้าขาวม้า เพื่อให้น้ำใสขึ้นจากสิ่งสกปรก
- ข้อควรระวังสำคัญ: น้ำกรองแล้วยังฆ่าเชื้อโรคไม่หมด ต้องต้มให้เดือดอย่างน้อย 1 นาที หรือกลั่นก่อนดื่ม และปิดฝาภาชนะให้มิดชิดป้องกันยุงลาย
- ถ้าต้มไม่ได้: ให้กรองแล้วใส่ขวดใสตากแดดจัด 6 ชั่วโมง หรือใช้คลอรีนสำหรับน้ำดื่มตามฉลากอย่างเคร่งครัด วิธีนี้ช่วยเรื่องเชื้อโรค แต่ไม่ช่วยเรื่องสารเคมี
- น้ำบ่อ น้ำบาดาล น้ำในแม่น้ำลำคลอง: ใช้เป็นน้ำใช้ได้ แต่ไม่เหมาะสำหรับดื่มโดยไม่ผ่านการกรองและต้ม
- น้ำที่ปนเปื้อนสารพิษ โลหะหนัก ยาฆ่าแมลง หรือของเสียอุตสาหกรรม: ห้ามนำมาดื่มเด็ดขาด เพราะต้มแล้วก็ไม่ได้สกัดสารพิษออก
- อาหารที่ผลิตเพิ่มได้ ต้องเริ่มปลูกตั้งแต่ก่อนเกิดเหตุ
ปลูกพืชผักโตเร็ว ใช้น้ำน้อย และกินได้จริง เช่น ผักบุ้ง คะน้า พริก กะเพรา มัน เผือก ถั่ว ข้าวโพด รวมถึงสมุนไพรอย่างฟ้าทะลายโจรและว่านหางจระเข้ คนมีพื้นที่อาจเลี้ยงไก่ไข่ เป็ด หรือปลาในบ่อหลังบ้าน
- คำเตือนเรื่องเวลา อย่าเริ่มปลูกวันที่เกิดเหตุ: ผักบุ้งใช้เวลา 20 ถึง 25 วัน คะน้าใช้เวลา 35 ถึง 45 วัน กะเพราและพริกใช้เวลานานกว่านั้น ไก่ไข่ต้องเลี้ยงหลายเดือนกว่าจะออกไข่ ดังนั้นผักและไข่ที่จะกินในวันที่ 15 ถึง 60 ต้องปลูกและเลี้ยงไว้ก่อนเกิดเหตุ
- ในเวลาฉุกเฉิน ข้าวสารอาจมีราคาแพงและหายาก: เพราะสามารถส่งออกได้ราคาดี จึงต้องหาอาหารทดแทนข้าวไว้ด้วย เช่น มัน เผือก กล้วย อ้อย
- คนไม่มีพื้นที่: ให้ปลูกในกระถางริมระเบียงก่อน เน้นผักบุ้ง คะน้า กะเพรา พริก ต้นหอม ผักชี ใช้กระถางเก่า ขวดน้ำตัดครึ่ง หรือถุงดำก็ได้ ผักต้องตากแดด มิฉะนั้นจะไม่งาม
- อาหารที่ถนอมไว้กินได้นาน
ควรซื้อหรือฝึกทำล่วงหน้า ก่อนวันเกิดเหตุ เช่น ปลาย่าง ปลาร้า หมูหยอง กล้วยตาก ข้าวตัง ข้าวแต๋น ผักดอง หรือกิมจิ ฝึกทำตั้งแต่วันนี้ ไม่ใช่รอให้เกิดเหตุแล้วค่อยเปิดหาวิธีทำในอินเทอร์เน็ต
- ไฟที่ใช้หุงหาอาหารได้โดยไม่พึ่งไฟฟ้าและก๊าซ
ฝึกก่อไฟด้วยเตาฟืนหรือเตาถ่าน เพราะในเวลาเกิดเหตุอาจไม่มีไฟฟ้าและก๊าซหุงต้ม และหัดทำอาหารพื้นฐาน เช่น หุงข้าวด้วยเตาฟืน ทำไข่เจียว ตำน้ำพริก ย่างปลา ผัดผักบุ้ง หรือแกงเผ็ด เพื่อให้เอาตัวรอดและแบ่งปันคนรอบข้างได้
- ข้อควรระวังสำคัญ: ห้ามก่อไฟในที่อับ เพราะจะเกิดก๊าซคาร์บอนมอนอกไซด์ที่เป็นอันตรายถึงชีวิต ต้องก่อไฟในที่โล่ง อากาศถ่ายเท และมีถังน้ำหรือถังดับเพลิงเล็กๆ อยู่ใกล้เสมอ
- การป้องกันอัคคีภัยในบ้าน: เตรียมถังดับเพลิงขนาดเล็ก ตรวจเช็กสายไฟและปลั๊กพ่วงสม่ำเสมอ ไม่เสียบชาร์จอุปกรณ์ทิ้งไว้นาน และไม่จอดรถไฟฟ้าแช่น้ำท่วมโดยไม่ปลดขั้วแบตเตอรี่ ฝึกวิธีดับไฟจากฟืนถ่าน ไฟฟ้า ก๊าซ และแบตเตอรี่อุปกรณ์ไฟฟ้า

- ดูแลพิเศษสำหรับผู้ป่วยติดเตียง ผู้สูงอายุ เด็ก และผู้พิการ
- เตรียมรายชื่อและยาของแต่ละคนไว้ล่วงหน้า: ใครต้องใช้ยาอะไร ใครต้องใช้อุปกรณ์อะไร ใครต้องอุ้มหรือใช้รถเข็น ใครต้องดูแลเป็นพิเศษเวลาอพยพ
- ฝึกการเล่านิทานสำหรับเด็กอพยพ: โดยอ่านหนังสือ หรือเปิดอ่านจากกูเกิลในโทรศัพท์มือถือ เรื่อง “นิทานแห่งความดี เสมาพัฒนาชีวิต” เพื่อลดความกลัวและสร้างความหวังให้เด็กในช่วงอพยพ
- ฝึกวิธีสื่อสารโดยไม่ใช้ไฟฟ้าและอินเทอร์เน็ต
เมื่อสัญญาณหาย ให้ใช้วิธีง่ายๆ ที่ไม่ต้องพึ่งแบตเตอรี่ เช่น นกหวีด เพลง กลอง ระฆัง ฆ้อง แตร รหัสมอส สัญญาณธง สัญญาณแสง สัญญาณควัน เสียงเคาะเหล็กแผ่นของยาม การเขียนรหัสอักษรลับ การติดเข็มหรือผูกผ้าพันคอแสดงพวก รหัสวิทยุสมัครเล่น และวิทยุซีบี
- ข้อควรระวัง: วิทยุสมัครเล่นต้องสอบใบอนุญาตและฝึกใช้ก่อนเกิดเหตุ ถ้ายังไม่มีใบอนุญาต ให้ใช้วิธีพื้นฐานอย่างนกหวีด ธง และเสียงเคาะไปก่อน
- สำหรับคนอยู่คอนโด ห้องเช่าเล็กๆ และคนรายได้น้อย
โครงการนี้ไม่ได้มีไว้สำหรับคนมีบ้านมีสวนเท่านั้น ถ้าอยู่บนคอนโดซึ่งไม่มีพื้นที่ก่อไฟ เลี้ยงไก่ไม่ได้
- ปลูกผักในกระถางริมระเบียง: เน้นผักบุ้ง คะน้า กะเพรา พริก ต้นหอม ผักชี ใช้กระถางเก่า ขวดน้ำตัดครึ่ง หรือถุงดำก็ได้
- เก็บน้ำฝนจากระเบียง: ด้วยกะละมังหรือร่มคว่ำ แล้วกรองด้วยผ้าขาวม้าและต้มก่อนดื่ม
- ใช้เตาแอลกอฮอล์แข็งหรือเตาปิคนิคแบบพกพาแทนเตาฟืน: แต่ต้องใช้ริมระเบียงที่อากาศถ่ายเท ห้ามใช้ในห้องปิด และตรวจกฎของอาคารก่อน
- ถนอมอาหารแบบไม่ต้องใช้ไฟมาก: เช่น ผักดอง กล้วยตากแดดริมระเบียง ข้าวตัง
- รู้จักเพื่อนบ้านชั้นเดียวกันไว้: ช่วยกันเฝ้าระวัง ช่วยกันแบ่งอาหารและน้ำ
ถ้ามีงบน้อย ไม่ต้องซื้ออุปกรณ์แพง
- เริ่มจาก 0 บาทได้: ปลูกมันฝรั่งหรือมันเทศในกระถางจากหัวมันที่เหลือกิน เก็บเอกสารสำคัญใส่ซองกันน้ำ รองน้ำฝนไว้ต้มดื่มยามฉุกเฉิน
- เริ่มจากไม่เกิน 100 บาท: ซื้อเมล็ดผักบุ้ง คะน้า 1 ซอง ซื้อถ่าน 1 ถุงเล็ก เก็บเงินสดใบละ 20 บาทใส่ซองฉุกเฉิน
- ไม่ต้องซื้อครบทีเดียว: ซื้อเพิ่มทีละอย่าง เดือนละอย่างก็พอ
- สิ่งที่ต้องเตรียมล่วงหน้า พื้นฐาน
- เงินสดย่อยติดบ้าน: เตรียมธนบัตรใบละ 20, 50 และ 100 บาท เก็บแยกไว้ในซองฉุกเฉิน เผื่อระบบธนาคารและตู้ ATM ล่ม พร้อมรักษาความสัมพันธ์อันดีกับคนรอบข้างเผื่อหยิบยืมยามวิกฤต
- เตรียมแผนอพยพ: ไปบ้านคนรู้จักหรือโรงแรมที่ปลอดภัย และศูนย์พักพิง วัด โรงเรียน หรือพื้นที่สูง จดเบอร์โทรและวาดแผนที่เส้นทางอพยพไว้ เผื่อมือถือแบตหมดหรือสัญญาณหาย
- ยาประจำตัวสำรอง 30 วัน: โดยเฉพาะยาหายากที่ต้องสั่งจากต่างประเทศ ผู้ป่วยโรคเรื้อรัง เบาหวาน ความดัน หัวใจ หอบหืด โรคไต ควรสำรองยาไว้ล่วงหน้าอย่างน้อย 1 เดือน พร้อมชุดยาสามัญประจำบ้านและอุปกรณ์ทำแผล
- เสพข่าวอย่างมีสติ: ติดตามข้อมูลจากหน่วยงานทางการ เช่น กรมอุตุนิยมวิทยา กรมป้องกันและบรรเทาสาธารณภัย (ปภ.) และสื่อหลักที่เชื่อถือได้ ไม่ส่งต่อข่าวลือที่สร้างความตื่นตระหนก
- ฝึกซ้อมแผนเผชิญเหตุปีละ 2 ครั้ง: ภัยที่น่ากลัวที่สุดคือ ความตกใจ ควรซ้อมดับไฟ ซ้อมอพยพ ก่อไฟ ทำอาหาร และใช้น้ำอย่างประหยัดร่วมกับคนในครอบครัว เมื่อถึงวันจริงจะได้มีสติและลงมือทำได้ทันที
- ฝึกว่ายน้ำแบบเอาชีวิตรอด Survival Swimming: ฝึกให้สามารถลอยคอในน้ำไม่สะอาดได้ 20 นาที และฝึกช่วยคนตกน้ำแบบตะโกน โยน ยื่น กับวิทยากรมืออาชีพ เช่น สมาคมช่วยชีวิตทางน้ำ ห้ามลองฝึกเองในน้ำท่วม
- รวบรวมความรู้เป็นคลิปสั้นๆ: ควรทำคลิปวิดีโอสั้นๆ เผยแพร่ความรู้ผ่านโทรศัพท์มือถือ เช่น วิธีปลูกมันแบบ ชั่งหัวมัน วิธีทำรางน้ำฝนจากร่ม เครื่องกรองน้ำจากผ้าขาวม้า ห่อผ้า ทราย ถ่าน วิธีทำอาหารอย่างง่ายๆ เพื่อให้เปิดดูได้แม้ไม่มีอินเทอร์เน็ต
- สร้างกลุ่มเพื่อนบ้านล่วงหน้า 3 ขั้น: ขั้นที่ 1 เริ่มทักทายและแลกเบอร์โทรกับเพื่อนบ้านอย่างน้อย 1 บ้าน ขั้นที่ 2 ตั้งกลุ่มแชทของชั้นหรือซอยไว้คุยเรื่องฉุกเฉิน ขั้นที่ 3 ตกลงหน้าที่กันล่วงหน้าว่าใครดูแลผู้สูงอายุ ใครดูแลน้ำ ใครดูแลอาหาร ใครดูแลการสื่อสาร และซ้อมร่วมกันปีละ 2 ครั้ง

- แก้ปัญหาเรื่องส้วมและขยะ
ในเวลาฉุกเฉินเช่นน้ำท่วมใหญ่อาจราดส้วมไม่ลงหรือรถขยะไม่มาเก็บขยะ ซึ่งเป็นต้นเหตุของยุง แมลงวันและโรคระบาด อาจบรรเทาโดยใช้ถุงพลาสติกชนิดย่อยสลายได้ ทำจากมันสำปะหลัง ซื้อที่โฮมโปร ถุงละ 3 บาท ใส่อุจจาระและเศษอาหารนำไปฝังดินในที่แห้ง ทิ้งไว้ 30 วันจะกลายเป็นปุ๋ยต้นไม้
- ระยะปลอดภัยที่ต้องจำ: ฝังขยะห่างจากบ่อน้ำ แม่น้ำ และแหล่งน้ำดื่มอย่างน้อย 30 เมตร ห่างจากบ้านและแปลงผักอย่างน้อย 15 เมตร ขุดหลุมลึก 30 ถึง 45 เซนติเมตร กลบดินให้มิด ห้ามฝังในที่น้ำท่วมขังหรือที่น้ำไหลผ่าน และล้างมือด้วยสบู่ทุกครั้งหลังจัดการ
- ถ้าเป็นพื้นที่คอนโดหรือไม่มีที่ฝัง: ให้มัดปากถุงให้แน่น แยกถุงอุจจาระออกจากถุงเศษอาหาร เก็บในถังมีฝาปิด และรอรถเก็บขยะ ไม่ทิ้งลงท่อหรือแม่น้ำ
- บ้านเราอยู่ได้กี่วัน ถ้าไม่มีไฟฟ้า น้ำ เงิน
ลองตอบตามจริง ไม่ต้องอาย ถ้าตอบว่า ไม่มี ได้เกิน 3 ข้อ แปลว่าต้องเริ่มเตรียมวันนี้
- มีน้ำดื่มสำรองพอสำหรับทุกคนในบ้าน อย่างน้อยคนละ 2 ลิตรต่อวัน เป็นเวลา 3 วันหรือไม่
- มีวิธีหาน้ำเพิ่มเองได้หรือไม่ เช่น รองน้ำฝน กรองและต้มน้ำได้
- มีอาหารที่กินได้โดยไม่ต้องแช่ตู้เย็น อย่างน้อย 3 วันหรือไม่
- มีอาหารที่ผลิตเพิ่มเองได้หรือไม่ เช่น ผักในกระถาง ไข่ไก่ อาหารที่ถนอมไว้
- มีวิธีหุงต้มโดยไม่ใช้ไฟฟ้าและก๊าซหรือไม่ เช่น เตาถ่าน เตาฟืน เตาปิคนิค
- มีเงินสดย่อยใบละ 20 / 50 / 100 บาท เก็บแยกไว้หรือไม่
- มียาประจำตัวสำรองอย่างน้อย 30 วันหรือไม่
- มีแผนอพยพและเบอร์โทรสำคัญเขียนใส่กระดาษไว้หรือไม่ ไม่ใช่เก็บไว้ในมือถืออย่างเดียว
- ทุกคนในบ้านรู้วิธีดับไฟเบื้องต้นและรู้ทางหนีออกจากบ้านหรือไม่
- รู้จักเพื่อนบ้านที่พึ่งพากันได้ อย่างน้อย 1 บ้านหรือไม่
ถ้าตอบว่า มี ได้ 8 ข้อขึ้นไป บ้านคุณพร้อมสำหรับ 14 วันแรกแล้ว ให้ขยับไปฝึกต่อเพื่อให้อยู่รอดถึง 60 วัน
ถ้าตอบว่า มี ได้น้อยกว่า 5 ข้อ ให้เริ่มจากเรื่องเล็กที่สุดก่อน 3 อย่างนี้ในสัปดาห์นี้ คือ คือ ปลูกผัก 1 กระถาง ตุนน้ำดื่ม 10 ขวด และเก็บเงินสดใส่ซองฉุกเฉิน

เริ่มต้นวันนี้จากเรื่องเล็กๆ
การเตรียมพร้อม 14 วัน คือจุดเริ่มต้น แต่การเตรียมพร้อม 60 วัน คือการสร้างชีวิตที่พึ่งตนเองได้ ลองเริ่มจากการปลูกผัก 1 กระถาง ตุนน้ำดื่ม 10 ขวด หัดตากปลาแดดเดียว เก็บเงินสดใส่ซองฉุกเฉิน และคุยแผนอพยพกับครอบครัวตั้งแต่วันนี้
เพราะในวันที่ระบบใหญ่ล่ม สิ่งที่เหลืออยู่คือ ตัวเรา เพื่อนบ้าน และทักษะที่เราเคยฝึกไว้
