จากคลื่นความร้อนสู่ PM2.5: เมื่อสภาพภูมิอากาศกำลังเร่งความเสี่ยงโรคหลอดเลือดสมอง
สืบเนื่องจากการรณรงค์เนื่องในวันโรคหลอดเลือดสมองโลก (World Stroke Day) ที่ผ่านมาองค์กรด้านสุขภาพทั่วโลกต่างรณรงค์ให้ประชาชนตระหนักถึงความสำคัญของการป้องกันโรคหลอดเลือดสมอง ซึ่งเป็นหนึ่งในโรคไม่ติดต่อเรื้อรัง (NCDs) ที่มีอัตราการเสียชีวิตสูงทั่วโลกโดยเฉพาะในภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ นอกจากปัจจัยเสี่ยงที่คุ้นเคย เช่น อายุที่เพิ่มขึ้นหรือโรคประจำตัว หลักฐานทางการแพทย์ในปัจจุบันยังพบว่า ปัจจัยด้านสิ่งแวดล้อมอย่างอุณหภูมิที่สูงขึ้นและมลพิษทางอากาศ อาจส่งผลต่อสุขภาพหัวใจและหลอดเลือด และเพิ่มความเสี่ยงของโรคหลอดเลือดสมองได้
องค์การอนามัยโลก (WHO) ระบุว่า การเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศกำลังเป็นภัยคุกคามด้านสุขภาพที่สำคัญที่สุดต่อมนุษยชาติ ขณะที่ประเทศไทยกำลังเผชิญทั้งคลื่นความร้อนที่ยาวนานขึ้น และปัญหาฝุ่น PM 2.5 ที่มากขึ้นในหลายพื้นที่ทำให้ประชาชนหันมาใส่ใจสุขภาพและโรคไม่ติดต่อเรื้อรังมากขึ้น โดยเฉพาะ “โรคหลอดเลือดสมอง” ที่กระทรวงสาธารณสุขได้ประกาศให้เป็นภาวะฉุกเฉินทางการแพทย์ และเป็นสาเหตุการเสียชีวิตอันดับ 3 รองจากโรคมะเร็งและโรคหัวใจ แม้อากาศจะไม่ใช่สาเหตุโดยตรง แต่สภาพอากาศที่รุนแรงขึ้นกำลังนำไปสู่ประเด็นที่น่าคิดว่า นี่คือปัจจัยใหม่ที่ซ้ำเติมความเสี่ยงเดิมหรือไม่ และเราจะป้องกันตนเองอย่างไร
ทำไมความร้อนจัดสามารถเพิ่มโอกาสเสี่ยงโรคหลอดเลือดสมอง
โรคหลอดเลือดสมอง แบ่งออกเป็น 2 ประเภทหลัก ได้แก่ โรคหลอดเลือดสมองตีบหรืออุดตัน ซึ่งเกิดจากที่เลือดไปเลี้ยงสมองไม่เพียงพอ และ โรคหลอดเลือดสมองแตก ซึ่งเกิดจากภาวะเลือดออกในสมองหรือบริเวณโดยรอบ
ในช่วงไม่กี่ปีที่ผ่านมา งานวิจัยจำนวนมากพบความสัมพันธ์ระหว่างอุณหภูมิที่สูงขึ้นกับการเกิดโรคหลอดเลือดสมองและการเสียชีวิตจากโรคดังกล่าว โดยความร้อนอาจทำให้ร่างกายสูญเสียน้ำ ส่งผลให้เลือดมีความเข้มข้นมากขึ้น และเพิ่มโอกาสเกิดลิ่มเลือดอุดตัน ขณะที่อากาศร้อนจัดและความชื้นสูงอาจส่งผลต่อระดับความดันโลหิต ซึ่งเป็นหนึ่งในปัจจัยเสี่ยงสำคัญของโรคหลอดเลือดสมอง การทบทวนงานวิจัยในปี 2566 ซึ่งรวบรวมข้อมูลจากหลายประเทศพบว่า อุณหภูมิที่สูงขึ้นสัมพันธ์กับจำนวนผู้ป่วยโรคหลอดเลือดสมองที่เพิ่มขึ้นประมาณ 10% และอัตราการเสียชีวิตเพิ่มขึ้นประมาณ 9% โดยในประเทศไทยมีรายงานผู้เสียชีวิตจากโรคลมแดด (Heatstroke) ถึง 212 รายในช่วงปี 2562-2567
อย่างไรก็ตาม โรคหลอดเลือดสมองสามารถป้องกันได้ถึง 90% ด้วยการควบคุมปัจจัยเสี่ยงและปรับพฤติกรรมสุขภาพ โดยเริ่มจากการควบคุมความดันโลหิต และดูแลโรคประจำตัว เช่น เบาหวานและไขมันในเลือดสูงร่วมกับแพทย์ ควบคู่กับการออกกำลังกายอย่างสม่ำเสมอ รับประทานอาหารที่สมดุล งดสูบบุหรี่ และใช้ยาตามแพทย์สั่ง นอกจากการป้องกันแล้ว การรู้เท่าทันสัญญาณเตือนและเข้ารับการรักษาอย่างทันท่วงทียังคงมีความสำคัญ โดยใช้หลัก B.E.F.A.S.T. เพื่อสังเกตอาการเบื้องต้น ได้แก่ B (Balance) การทรงตัวผิดปกติ, E (Eyes) การมองเห็นความเปลี่ยนแปลง, F (Face) ใบหน้าเบี้ยว, A (Arms) แขนขาอ่อนแรง, S (Speech) พูดไม่ชัด และ T (Time) รีบโทรขอความช่วยเหลือฉุกเฉินทันที โดยไม่ควรรอดูอาการหรือซื้อยารับประทาน เพราะการรักษาที่ล่าช้าอาจส่งผลต่อความรุนแรงของโรคและโอกาสฟื้นตัว10
PM2.5 อีกหนึ่งความเสี่ยงด้านสิ่งแวดล้อมที่ไม่ควรมองข้าม
นอกจากอุณหภูมิที่สูงขึ้นแล้ว องค์การอนามัยโลกชี้ว่า มลพิษทางอากาศมีส่วนเกี่ยวข้องกับโรคหัวใจ โรคระบบทางเดินหายใจเรื้อรัง และโรคหลอดเลือดสมอง โดยเฉพาะฝุ่น PM2.5 ซึ่งได้รับการยอมรับให้เป็นหนึ่งในปัจจัยเสี่ยงด้านสิ่งแวดล้อม และถูกจัดให้เป็นปัจจัยเสี่ยงอันดับต้น ๆ ของโลก ที่ก่อให้เกิดโรคหลอดเลือดสมองตีบ และโรคหลอดเลือดสมองแตก
ฝุ่น PM2.5 เป็นฝุ่นละอองขนาดเล็กไม่เกิน 2.5 ไมโครเมตรที่สามารถผ่านเข้าสู่ระบบทางเดินหายใจส่วนลึก และกระตุ้นให้เกิดการอักเสบทั่วร่างกาย ส่งผลต่อการทำงานของหลอดเลือดและระบบไหลเวียนโลหิต ประชาชนสามารถลดความเสี่ยงด้วยการสวมหน้ากากที่สามารถกรองอนุภาคขนาดเล็ก หลีกเลี่ยงพื้นที่ที่มีมลพิษสูง และงดหรือลดกิจกรรมกลางแจ้งเมื่อค่าฝุ่นอยู่ในระดับที่ส่งผลกระทบต่อสุขภาพ โดยเฉพาะเด็ก ผู้สูงอายุ หญิงตั้งครรภ์ และผู้ที่มีโรคประจำตัว
พักตร์นลิน บูลกุล กรรมการผู้จัดการ บริษัท ซิลลิค ฟาร์มา จำกัด (Ms. Pucknalin Bulakul, Managing Director of Zuellig Pharma Limited) กล่าวว่า “การเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศไม่ได้เป็นเพียงประเด็นด้านสิ่งแวดล้อมอีกต่อไป แต่เป็นหนึ่งในความท้าทายเร่งด่วนด้านสาธารณสุขเป็นอันดับต้นๆ ในปัจจุบัน สำหรับประเทศไทย โรคหลอดเลือดสมองสร้างผลกระทบอย่างมากต่อผู้ป่วย ครอบครัว และระบบสุขภาพของประเทศไทย เราจำเป็นต้องตระหนักว่าสภาพอากาศสุดขั้วอาจยิ่งเพิ่มความเสี่ยงให้แก่ประชากรกลุ่มเปราะบาง ที่ซิลลิค ฟาร์มา (Zuellig Pharma) เราไม่เพียงแต่มุ่งมั่นในการสร้างระบบกระจายสินค้าที่มีความยืดหยุ่นและพร้อมรับมือกับสภาพภูมิอากาศโลกที่เปลี่ยนแปลงไป แต่เรายังมุ่งทำงานร่วมกับภาคส่วนต่างๆ เพื่อสร้างระบบสุขภาพที่เข้มแข็งและพร้อมรับมือกับความท้าทาย เสริมสร้างความรอบรู้ด้านสุขภาพให้แก่ชุมชน และสนับสนุนให้ผู้ป่วยทุกคนเข้าถึงการดูแลรักษาที่จำเป็นได้อย่างต่อเนื่อง ไม่ว่าสภาพอากาศจะเป็นเช่นไร"
แม้ความร้อนจัดและมลพิษทางอากาศจะไม่ใช่ปัจจัยเสี่ยงหลักของโรคหลอดเลือดสมอง แต่ปัจจัยด้านสิ่งแวดล้อมเหล่านี้อาจซ้ำเติมความเสี่ยงที่มีอยู่เดิมได้ การดูแลสุขภาพ การควบคุมปัจจัยเสี่ยง การรู้เท่าทันสัญญาณเตือนของโรค และการเข้ารับถึงการรักษาอย่างทันท่วงทียังคงเป็นหัวใจสำคัญในการลดภาระจากโรคไม่ติดต่อเรื้อรังในประเทศไทยที่ต้องผสานความร่วมมือระหว่างหน่วยงานสาธารณสุข ผู้ให้บริการด้านสุขภาพ และพันธมิตรที่เกี่ยวข้องอย่างเป็นรูปธรรม