เมื่อเร็วๆ นี้- สำนักงานพัฒนาธุรกรรมทางอิเล็กทรอนิกส์ สพธอ. หรือ ETDA จัดกิจกรรมเสวนา “DPS TRUST EVERY CLICK: เคลียร์ชัดเงื่อนไขค่าธรรมเนียมแพลตฟอร์ม” ชวนหน่วยงานกำกับดูแล แพลตฟอร์ม ผู้ประกอบการ และผู้บริโภค สะท้อนภาพรวมผลกระทบค่าธรรมเนียมแพลตฟอร์มดิจิทัล พร้อมเปิดคู่มือ ‘การดูแลเพื่อให้เกิดความโปร่งใสและเป็นธรรมในการคิดค่าธรรมเนียมของบริการแพลตฟอร์มดิจิทัล’ แนวทางใหม่ยกระดับความโปร่งใสและความเป็นธรรมในระบบนิเวศดิจิทัลที่ส่งผลต่อทั้งผู้ประกอบการ ผู้บริโภค และผู้ให้บริการแพลตฟอร์ม

คุณพลอย เจริญสม ผู้ช่วยผู้อำนวยการ ETDA กล่าวว่า จากการรับฟังเสียงสะท้อนของผู้ค้าและผู้ให้บริการในบริการแพลตฟอร์มดิจิทัล พบว่าปัญหาสำคัญคือ ต้นทุนมีความผันผวนและคาดการณ์ได้ยาก        จากการเปลี่ยนแปลงค่าธรรมเนียมที่เกิดขึ้นบ่อย รวมถึงต้นทุนแฝงที่ไม่ได้ถูกอธิบายอย่างชัดเจน ส่งผลให้ผู้ประกอบการโดยเฉพาะ SMEs ไม่สามารถวางแผนต้นทุนและกำไรได้อย่างแม่นยำ ซึ่งปัญหาดังกล่าวไม่ได้จำกัดอยู่แค่ตัวเลขค่าธรรมเนียมเท่านั้น แต่คือการที่ผู้ใช้งานไม่เห็นภาพรวมต้นทุนทั้งหมด และไม่เข้าใจเงื่อนไขอย่างแท้จริง พร้อมเผยว่า ในภาคสนามยังพบข้อจำกัดที่น่าสนใจ เช่น การเรียกเก็บค่าโฆษณาโดยไม่แจ้งล่วงหน้า การหักค่าธรรมเนียมที่ไม่ชัดเจน และการเปลี่ยนแปลงเงื่อนไขโดยที่ผู้ใช้ตั้งตัวไม่ทัน ซึ่งทั้งหมดนี้กระทบทั้งผู้ขายและผู้บริโภคในทางอ้อม

จากสถานการณ์ดังกล่าว ETDA จึงได้ทำการรวบรวมและศึกษาพร้อมวิเคราะห์แนวทางในการแก้ไขปัญหา ร่วมกับหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง ได้แก่ หน่วยงานภาครัฐ หน่วยงานกำกับดูแล แพลตฟอร์มดิจิทัล ผู้ใช้บริการ เป็นต้น สู่การพัฒนาคู่มือใหม่ ภายใต้ชื่อ “ประกาศ สพธอ. เรื่อง คู่มือการดูแลเพื่อให้เกิดความโปร่งใสและเป็นธรรมในการคิดค่าธรรมเนียมของบริการแพลตฟอร์มดิจิทัล” เพื่อเป็นแนวปฏิบัติที่ดี    (Best Practice) ที่แพลตฟอร์มสามารถนำไปปรับใช้โดยสมัครใจ โดยยึด 2 หลักการสำคัญ คือ 1.ความโปร่งใส ได้แก่ แพลตฟอร์มควรแสดงค่าธรรมเนียมไว้ในที่เดียว  อธิบายว่าค่าธรรมเนียมแต่ละรายการคืออะไร บอกว่าจ่ายแล้วได้อะไร มีเหตุผลรองรับ มีตัวอย่างวิธีคำนวณ  และควรแจ้งล่วงหน้าอย่างน้อย 15 วันเมื่อมีการเปลี่ยนแปลง และ 2.ความเป็นธรรม ได้แก่ ค่าธรรมเนียมจำเป็นต้อง ไม่ซ้ำซ้อน  สอดคล้องกับต้นทุน ไม่ควรบังคับซื้อบริการเสริม ค่าธรรมเนียมเพิ่มเติมควรขึ้นกับมูลค่าที่ผู้ใช้ได้รับจริง ต้องไม่กลายเป็นภาระบังคับโดยอ้อม ทั้งหมดเพื่อให้ทุกฝ่าย “เห็นข้อมูลเดียวกัน” และตัดสินใจได้อย่างเป็นธรรม  โดย ETDA ไม่ได้ต้องการ “คุมราคา” แต่ต้องการสร้างกรอบกลางให้ทุกฝ่ายเข้าใจตรงกัน และใช้คู่มือเป็นเครื่องมือช่วยลดข้อพิพาท สร้างความเชื่อมั่น และทำให้แพลตฟอร์มไทยเติบโตได้อย่างยั่งยืนและสมดุล

ด้าน คุณปิยาพัชร ทับอินทร์ รักษาการผู้อำนวยการ ฝ่ายบริหารงานคดี สำนักงานคณะกรรมการการแข่งขันทางการค้า (กขค.) อธิบายในมุมของ กฎหมายการแข่งขันทางการค้า ว่า หัวใจสำคัญคือ   “การแข่งขันที่เป็นธรรม” รัฐไม่มีหน้าที่กำหนดราคาหรือเข้าไปแทรกแซงกลไกตลาดโดยตรง แต่มีหน้าที่ดูแลให้การแข่งขันดำเนินไปอย่างสมดุลและไม่เอาเปรียบกัน เนื่องจากแพลตฟอร์มแต่ละรายมีโครงสร้างต้นทุนที่แตกต่าง โดยสิ่งที่ต้องพิจารณาไม่ใช่เพียงว่าค่าธรรมเนียมสูงหรือต่ำ แต่คือความสมเหตุสมผลและความโปร่งใสของโครงสร้างราคา ที่สำคัญ แพลตฟอร์มต้องสามารถอธิบายได้ว่า คิดค่าธรรมเนียมจากอะไร และมีเหตุผลรองรับอย่างไร พร้อมระบุประเด็นเรื่องค่าธรรมเนียมแพลตฟอร์มที่ต้องเฝ้าระวัง ได้แก่ การตั้งค่าธรรมเนียมสูงเกินสมควร การตั้งราคาทำลายคู่แข่ง และการปรับราคาตามกันโดยไม่มีเหตุผลด้านต้นทุน ซึ่งอาจเข้าข่ายเป็นการกระทำที่กระทบต่อการแข่งขันในตลาด ทั้งนี้ มองว่ารัฐไม่ควรกำหนดเพดานค่าธรรมเนียมแบบตายตัว เพราะอาจไม่สอดคล้องกับตลาด  หากแพลตฟอร์มมีความโปร่งใสในการเปิดเผยข้อมูล แจ้งเงื่อนไขล่วงหน้า และอธิบายโครงสร้างค่าธรรมเนียมได้อย่างชัดเจน จะช่วยลดความขัดแย้งในระบบ และลดความจำเป็นที่รัฐต้องใช้มาตรการควบคุมราคาในระดับเข้มงวด

ด้าน คุณศุภริน เจริญพานิช หัวหน้าส่วนวิเคราะห์เตือนภัยทางเศรษฐกิจ สำนักงานส่งเสริมวิสาหกิจขนาดกลางและขนาดย่อม (สสว.) สะท้อนผลการสำรวจผู้ประกอบการ SMEs ทั่วประเทศ พบว่า ปัญหาสำคัญของผู้ประกอบการ SME ไม่ใช่เพียงค่าธรรมเนียมที่ประกาศไว้ แต่คือ “ต้นทุนแฝง” เพราะเมื่อผู้ประกอบการเข้าสู่แพลตฟอร์มออนไลน์ จะมีทั้งค่าธรรมเนียมที่มองเห็นได้และต้นทุนที่มองไม่เห็น เช่น ค่าโฆษณา ค่าเข้าร่วมโปรโมชัน ค่า affiliate และค่าบริการทางการเงิน ซึ่งทำให้ต้นทุนรวมเพิ่มขึ้นอย่างมีนัยสำคัญ โดยผู้ประกอบการจำนวนมากเจอสถานการณ์ที่ขายได้ แต่ไม่รู้ว่ากำไรจริงเท่าไร โดยชี้ต้นทุนที่กระจายอยู่หลายส่วนและเปลี่ยนแปลงตลอดเวลา ทำให้ SME โดยเฉพาะรายเล็กไม่สามารถบริหารต้นทุนได้อย่างมีประสิทธิภาพ และสุดท้ายภาระดังกล่าวมักถูกส่งต่อไปยังผู้บริโภคผ่านราคาสินค้า ทั้งนี้ หากมีแนวทางที่ช่วยให้ผู้ประกอบการเห็นต้นทุนทั้งหมดอย่างชัดเจนจะช่วยให้วางแผนธุรกิจได้ดีขึ้น และลดความเสี่ยงในการดำเนินธุรกิจในระยะยาวได้ด้วย

ทั้งนี้ จากการแลกเปลี่ยนของทั้ง 3 หน่วยงาน สะท้อนให้เห็นตรงกันว่า ปัญหาค่าธรรมเนียมแพลตฟอร์มไม่ใช่เพียงเรื่องของราคา แต่เป็นเรื่องของ “ข้อมูล ความเข้าใจ และความเป็นธรรม” ในทั้งระบบเวทีนี้จึงไม่เพียงเป็นการอธิบายแนวทางใหม่ แต่เป็นการสร้าง “จุดร่วม” ระหว่างผู้กำกับดูแล แพลตฟอร์ม และผู้ใช้งาน เพื่อให้ระบบเศรษฐกิจดิจิทัลไทยเดินหน้าไปได้อย่างสมดุล โดยมีความโปร่งใสเป็นฐาน และความเป็นธรรมเป็นเป้าหมายร่วมกัน

นอกจากนี้ ภายในงานยังเปิดเวทีแลกเปลี่ยนในหลากหลายมิติที่เกี่ยวข้อง จากหลากหลายหน่วยงาน อาทิ สภาองค์กรของผู้บริโภค (TCC), สำนักงานคณะกรรมการคุ้มครองผู้บริโภค (สคบ.), ศูนย์ช่วยเหลือและจัดการปัญหาออนไลน์ (1212 ETDA) และ ทีมนโยบายและเกณฑ์การกำกับดูแล ของ ETDA ที่มาร่วมถ่ายทอดมุมมองและประสบการณ์จริงเกี่ยวกับค่าธรรมเนียมแพลตฟอร์ม เพื่อเปิดภาพให้เห็นทั้งมุมผู้กำกับดูแล ผู้ประกอบการ และผู้บริโภคอย่างรอบด้าน โดยเนื้อหาครอบคลุมตั้งแต่การสะท้อนผลกระทบจริงจากผู้ใช้งาน การวิเคราะห์ประเด็นเชิงนโยบาย ไปจนถึงการอธิบายแนวทางและตัวอย่างการกำหนดค่าธรรมเนียมที่เหมาะสม เพื่อให้สามารถนำไปปรับใช้ได้จริงในทางปฏิบัติ และขยายผลสู่มาตรฐานในวงกว้าง

ผู้สนใจสามารถดาวน์โหลด“ประกาศ สพธอ. เรื่อง คู่มือการดูแลเพื่อให้เกิดความโปร่งใสและเป็นธรรมในการคิดค่าธรรมเนียมของบริการแพลตฟอร์มดิจิทัล” ได้ที่ https://www.etda.or.th/getattachment/Regulator/DigitalPlatform/law/ETDAAnnounce_DPS2_Fee-Guideline.pdf.aspx