นกกระจาบธรรมดา (Baya Weaver) เป็นนกทุ่งขนาดเล็ก มักอยู่รวมกันเป็นฝูงใหญ่ ประมาณ 90 ตัวขึ้นไป อาศัยอยู่ตามท้องนา ทุ่งโล่ง ป่าโปร่ง และป่าละเมาะ ที่มีต้นไม้ใหญ่ยืนต้น จำพวกต้นกระถินณรงค์ ต้นก้ามปู ต้นมะพร้าว และต้นสะแกนา วัดขนาดความยาวปลายปากถึงปลายหางประมาณ 15 เซนติเมตร จัดอยู่ในวงศ์ Ploceidae ซึ่งทั่วโลกมีอยู่ด้วยกัน 5 ชนิด แต่ในประเทศไทยเราพบได้ทุกภาค และมีเพียง 3 ชนิดเท่านั้น ได้แก่ นกกระจาบธรรมดา (Baya Weaver) นกกระจาบอกลาย (Streaked Weaver) และนกกระจาบทอง (Asain Golden Weaver) ทั้ง 3 ชนิด มีลักษณะคล้ายกัน จะแตกต่างกันเฉพาะสีลำตัว และลักษณะการสร้างรัง

โดยทั่วไปนกกระจาบธรรมดารูปร่างลักษณะจะคล้าย นกกระจอกบ้าน มีปากเป็นรูปกรวย อ้วนสั้น ตัวผู้ปากสีดำ ส่วนตัวเมียปากสีน้ำตาล คอสั้น ลำตัวด้านบนตัวผู้จากหน้าผากถึงต้นคอมีสีเหลืองสด ด้านหลังคลุมถึงกันสีน้ำตาลมีลายขีดปีกสั้นสีน้ำตาลเข้มและปลายปีกโค้งมน ใต้ท้องถึงกันสีน้ำตาลอมชมพู หางค่อนข้างสั้นสีน้ำตาลเข้ม ขาสั้นสีน้ำตาลอมส้ม ส่วนตัวเมียสีสันจะอ่อนกว่า ที่หัวมีสีน้ำตาลอมเหลืองและมีลายขีดเป็นเส้นสีน้ำตาลเข้มเรื่อยไปถึงหลังและหัวไหล่ อกมีลายขีดจางๆ ใต้ท้องถึงก้นสีเหลืองอ่อนออกขาว แต่ช่วงฤดูผสมพันธุ์ ตัวผู้ที่กระหม่อมสีเหลืองสดข้างแก้มจะมีขีดดำ

ส่วนใหญ่สถาปนิกน้อยนั้นหากินรวมกันเป็นฝูงใหญ่ตามทุ่งนา ป่าโปร่ง มันสามารถบินได้เป็นระยะทางไกลๆ อาหารจะเป็นพวกเมล็ดข้าวเปลือก เมล็ดหญ้า แมลงตัวเล็ก ตัวหนอนและบางครั้งกินสัตว์เลื้อยคลานที่มีขนาดเล็กอีกด้วย

ช่วงฤดูผสมพันธุ์ ทำรังวางไข่ อยู่ในช่วงเดือนเมษายนถึงสิงหาคม จะจับคู่สร้างรังอยู่ที่กิ่งต้นไม้ใหญ่ริมทุ่งนา เช่น ต้นมะพราว ต้นสะแกนา ต้นมะขามเทศ ต้นข่อย และต้นกระถินณรงค์ ตัวผู้จะเป็นสถาปนิกออกแบบและสร้างสรรค์รังวางแปลนบ้านไว้ให้ถูกลักษณะของฮวงจุ้ย โดยบ้านต้องมีทางเข้าหันไปทางทิศตะวันออก จัดหาวัสดุอุปกรณ์มาสานทำรังจำพวกหญ้าคา ใบข้าว ใบอ้อย และใบหญ้า มันจะใช้ปากดึงฉีกให้เป็นริ้วๆ ก่อน แล้วสารเป็นรูปกระโจมหรือรูปกรวย แขวนห้อยลงมาจากกิ่งไม้ สูงจากพื้นประมาณ 4-6 เมตร และมีช่องเข้าไปภายในรัง 2 ช่อง มันจะทำไว้หลายรังเพื่อให้ตัวเมียเลือกว่า แข็งแรงทนทานต่อกระแสลมดีหรือไม่ เมื่อตัวเมียเห็นว่ารังนั้นเหมาะที่จะวางไข่ได้และเลือกจนพอใจแล้ว ตัวผู้ก็จะทำการจีบตัวเมียและร้องเพลงส่งเสียงดัง จิ๊ด...จิ๊ด...จิ๊ด..พร้อมกับกระพือปีกฉับๆ เมื่อตัวเมียสำรวจรังแล้วพอใจก็จะจับคู่ร่วมห้องอยู่กินทันที และเจ้าตัวเมียนี้จะทำให้รังเป็นแอ่งกว้างประมาณ 12-18 เซนติเมตร มีเศษหญ้าเล็กๆ นุ่มๆ มารองกันไว้เพื่อวางไข่ เหลือช่องทางเข้าไว้เพียงช่องเดียว สานต่อเป็นรูปกรวยท่อกว้างประมาณ 8-12 เซนติเมตร และยาวประมาณ 30-50 เซนติเมตร จนกระทั่งเมื่อตัวเมียวางไข่ 3-4 ฟอง โดยไข่จะมีสีขาว เจ้าตัวผู้ก็จะแอบไปมีบ้านใหม่กับตัวอื่นอีกต่อไป ส่วนตัวเมียก็จะทำการฟักไข่ เลี้ยงลูกอ่อนไปด้วยและคอยสร้างเสริมต่อเติมรังให้แข็งแรงตลอดเวลา จะใช้เวลาฟักอยู่ราว 10-15 วัน จนเป็นลูกนกตัวน้อยๆ ออกมาและแม่นกก็จะหาอาหารมาป้อนลูก เลี้ยงลูกด้วยความเหน็ดเหนื่อยอยู่เพียงลำพัง ไม่ง้อตัวผู้เลย ประมาณ 3 สัปดาห์ เจ้าลูกนกทั้งหลายก็เจริญเติบโต มีขนคลุมเต็มตัวและบินได้ แตกเนื้อหนุ่มสาวแล้วมันจะทิ้งแม่ไป เพื่อต่อสู้กับโลกเป็นวัฏจักรของชีวิตต่อไป

ปัจจุบันประชากรของนกกระจาบธรรมดามีจำนวนลดลงมาก ด้วยสาเหตุที่เกิดจากฝีมือมนุษย์ เนื่องจากมีพวกชอบเข้าไปเก็บรังนกมาขาย โดยไม่คำนึงว่ามีลูกนกอยู่ หรือตามวัดดังๆ ที่มีชื่อเสียงแถบชานเมือง ต่างจังหวัด มักมีผู้คนไปทำบุญกันตามประเพณีไทย แต่น่าเศร้าใจที่นกกระจาบธรรมดา และนกกระติ๊ดขี้หมูจะถูกจับมาขังรวมกันใส่กรงเล็กๆ ไว้ ซึ่งนกเหล่านั้นจะถูกตัดขนปลายปีกออก ทำให้เซื่องซึม ขาดอาหาร ขาดน้ำ อ่อนเพลียจนบินไม่ไหวบางตัวก็ตาย บางตัวบินไปไม่ไกลผู้ค้านกก็จะจับมาขายได้อีก น่าสงสารเจ้าสถาปนิกตัวน้อยเสียจริง...นอกจากนี้นกกระจาบธรรมดายังชอบจิกกินเมล็ดข้าวในนาที่กำลังออกรวงแก่สีทองทั่วท้องทุ่งของชาวนา จึงต้องถูกกำจัดไปเสีย ด้วยเหตุเหล่านี้จึงทำให้นกกระจาบทั้ง 3 ชนิดต้องเสียโอกาสในการเพิ่มจำนวนประชากรลงไปอีก

ปัญจพร ศรีบุญช่วย
ฝ่ายเทคโนโลยีสิ่งแวดล้อมและทรัพยากร
สถาบันวิจัยวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีแห่งประเทศไทย (วว.)