วิธีควบคุมประชากรสุนัขและแมวทางหนึ่ง สำหรับผู้ที่ยังไม่พร้อมที่จะให้สุนัขหรือแมวของตน มีลูก แต่ก็ยังไม่อยากทำหมันถาวร เพราะในอนาคตก็ยังอยากให้สัตว์เลี้ยงของเรามีเจ้าตัวน้อยอยู่ การฉีดยาคุมซึ่งเป็นการคุมกำเนิดชนิดชั่วคราว จึงเป็นทางเลือกหนึ่งที่น่าสนใจ แต่อันตรายอยู่ไม่น้อยครับ

มีเจ้าของสุนัขและแมวจำนวนไม่น้อยที่เข้าใจผิด พาสัตว์เลี้ยง (เพศเมีย) ของตนไปพบสัตวแพทย์เพื่อให้ฉีดยาคุมกำเนิด ในช่วงที่สุนัขหรือแมวเริ่มแสดงอาการ "เป็นสัด" หรือ เริ่ม "หง่าว" แล้ว เพราะเข้าใจผิดและคาดหวังว่า การฉีดยาคุมจะทำให้สัตว์ "หยุดอาการเป็นสัด" หรือ "ผสมพันธุ์แล้วไม่ท้อง" ซึ่งความเข้าใจผิดๆ นี้ มีอันตรายอย่างมาก โดยเฉพาะอย่างยิ่งเจ้าของสัตว์ที่หัวหมอ (แบบผิดๆ) ซื้อยาคุมไปฉีดเอง (และฉีดในช่วงที่กำลัง "ติดสัด") เพราะคิดแบบง่ายๆ แบบไม่มีความรับผิดชอบว่า "ฉีดยาคุม ก็ไม่เห็น จะยากเลย แค่ดูดยา แล้วฉีดเข้าไปเท่านั้นเอง" แต่หารู้ไม่ว่า การฉีดยาคุมในช่วงที่ไม่เหมาะสมนั้น มีอันตรายถึง "ตาย" ทีเดียวครับ

ยาคุม คืออะไร

ยาคุม หรือ ยาฉีดคุมกำเนิด เป็นฮอร์โมน สังเคราะห์ที่มีฤทธิ์คล้ายกับฮอร์โมน progesterone ที่สร้างจากรังไข่ ทำหน้าที่ ยับยั้งการเป็นสัด และระงับการตกไข่ เป็นฮอร์โมนหลักที่ช่วยทำให้การตั้งท้องดำเนินไปได้ด้วยดี การฉีดฮอร์โมนนี้จึงคล้ายกับเป็นการหลอกร่างกายว่ากำลังตั้งท้องอยู่ วงจรการเป็นสัดจึงชะงักอยู่ในระยะที่ยังไม่เป็นสัด จึงทำให้เลื่อนการเป็นสัดออกไปได้หลายเดือน (ประมาณ 5-8 เดือนในสุนัข และ 3-5 เดือนในแมว)

ข้อดีของการฉีดยาคุม

การฉีดยาคุมเป็นวิธีคุมกำเนิดที่มีการจัดการง่าย สะดวก ไม่ทำให้สัตว์เจ็บปวดมากเหมือนการทำหมัน ที่สำคัญมีค่าใช้จ่ายน้อย ซึ่งการฉีดในช่วงที่เหมาะสมจะสามารถป้องกันไม่ให้เป็นสัด จึงไม่เกิดการผสมพันธุ์และไม่มีการตั้งท้องในที่สุด ซึ่งถึอเป็นการควบคุมประชากร สุนัขและแมวได้ทางหนึ่ง ที่สำคัญเป็นการคุมกำเนิดแบบชั่วคราว สัตว์จึงยังสามารถมีลูกได้อีกในอนาคต

อันตรายของการฉีดยาคุม

ถ้าฉีดในช่วงที่ไม่เหมาะสม เช่น ในช่วงที่สัตว์แสดงอาการเป็นสัดแล้วละก็ จะมีโอกาสเหนี่ยวนำให้เกิดภาวะมดลูกอักเสบ เป็นหนองภายในมดลูกได้ สัตว์จะโทรมถึงตาย หรือถ้าฉีดหลังจากที่สัตว์มีการผสมพันธุ์ไปแล้วก็ ไม่ได้ช่วยให้สัตว์ไม่ท้อง แต่จะทำให้เกิดการตั้งท้องนานขึ้น คลอดลูกไม่ได้ ซึ่งอาจทำให้ลูกตายในท้อง แม่สัตว์ก็อาจถึงตายได้เช่นกัน รวมถึงอาจเกิดสภาพมดลูกอักเสบด้วย ผลข้างเคียงอื่นๆ ได้แก่ ทำให้ระดับฮอร์โมนในร่างกายไม่สมดุล ขนร่วง เกิดโรคเบาหวาน หรือเนื่องจากมีการกดการทำงานของไขกระดูก จึงอาจเกิดภาวะโลหิตจางได้

การฉีดยาคุม 3 ครั้ง แล้วสัตว์จะเป็นหมันจริงหรือ?

นี่เป็นความเชื่อที่ผิดอีกข้อหนึ่งครับ ในความเป็นจริงแล้วการฉีดยาคุมติดต่อกันนั้น จะทำให้ผนังด้านในของมดลูกหนาตัวและบวมน้ำ ซึ่งมีความเสี่ยงต่อการเป็นมดลูกอักเสบอย่างมาก เมื่อเกิดปัญหามดลูกอักเสบเป็นหนองแล้ว การแก้ไขก็คือการตัดเอามดลูกที่มีหนองขังอยู่เต็ม (รวมถึงตัดเอารังไข่) ออก ซึ่งในกรณีนี้ สัตว์จะเป็นหมันแน่นอน (แต่เป็นหมันเนื่องจากการผ่าตัดแก้ไขมดลูกอักเสบครับ ไม่ได้เป็นหมันเพราะการฉีดยาคุม)

กล่าวโดยสรุป การฉีดยาคุมเป็นวิธีที่ง่าย แต่ก็มีอันตรายมากเช่นกัน การฉีด จึงควรฉีดในช่วงที่เหมาะสม คือระยะที่สัตว์ไม่ได้อยู่ในช่วงของการเป็นสัด ที่ได้ผลที่สุดจะเป็นช่วงระยะพัก (anestrus) ในวงจรการเป็นสัด เนื่องจากเป็นระยะที่ฮอร์โมนเพศมีในปริมาณต่ำจนไม่มีอิทธิพล กับมดลูกและรังไข่ ผมขอแนะนำว่า การปรึกษาสัตวแพทย์ (ตัวจริง) ไม่ใช่คนที่แอบอ้างเดินฉีดยาตามบ้านจะปลอดภัยที่สุดครับ หรือถ้าไม่อยาก ให้มีลูกจริงๆ ก็ให้ทำหมันไปเลย ก็จะปลอดภัยและไม่ต้องมาเป็นกังวลเรื่องการเป็นสัดและการตั้งท้องอีกครับ

ฝ่ายประชาสัมพันธ์ คณะสัตวแพทยศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย