การแสดงโขนของมูลนิธิส่งเสริมศิลปาชีพฯ มีความพิเศษตรงที่การรักษาเอกลักษณ์ ขนบธรรมเนียมการแสดงตามแบบโบราณไว้อย่างเคร่งครัด แต่ขณะเดียวกัน ก็เพิ่มเติมในเรื่องฉากที่ใช้เทคนิคพิเศษ เพื่อเพิ่มอรรถรสการแสดงให้ผู้ชมได้รับชมเพื่อความสมจริง

ไลฟ์ วาไรตี สัปดาห์นี้ ดร.เฉลิมชัย ยอดมาลัย นำคุณไปสนทนากับ ดร.ศุภชัย จันทร์สุวรรณ์ผู้กำกับการแสดงโขนมูลนิธิส่งเสริมศิลปาชีพในสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง ประจำปี 2566 ตอนกุมภกรรณทดน้ำ

● เรียนถามอาจารย์ศุภชัยในฐานะผู้กำกับการแสดงโขนของมูลนิธิส่งเสริมศิลปาชีพฯ ปีนี้มีสิ่งที่น่าสนใจมากที่สุดในการแสดงคืออะไรบ้างครับ

ดร.ศุภชัย : นับเป็นเกียรติอย่างสูงส่งของตัวเองครับ เพราะนี่คือครั้งแรกที่ได้รับหน้าที่สำคัญนี้ โดยที่ผ่านมานั้นเป็นผู้ติดตามชมมาโดยตลอด มาครั้งนี้สถาบันบัณฑิตพัฒนศิลป์มอบหมายให้เข้ามาทำงานนี้โดยดูแลบริหารจัดการด้านการแสดง ดูแลเรื่องตัวละคร และเรื่องราวต่างๆ ที่เกี่ยวข้องกับการแสดงก็ต้องบอกว่ารู้สึกยินดีมาก และเป็นเกียรติอย่างสูง ตั้งใจทำงานให้ดีที่สุดครับ สิ่งที่น่าสนใจมากในการแสดงครั้งนี้คือความงดงามของการแสดงทั้งเรื่อง ความกระชับฉับไว ความสมจริง และที่สำคัญคือการรักษารากเหง้าทางการแสดงโขน อันเป็นศิลปะชั้นสูงของไทยไว้อย่างครบถ้วนสมบูรณ์ หลายคนทราบดีแล้วว่าการแสดงโขนของมูลนิธิส่งเสริมศิลปาชีพฯ มีความพิเศษมาก เพราะเน้นการรักษาศิลปะการแสดงชั้นสูงไว้อย่างครบถ้วน แล้วยังเน้นเรื่องท่ารำ ดนตรี บทร้อง บทพากย์ เครื่องแต่งกายตัวละคร และศิราภรณ์ แม้กระทั่งฉากที่งดงามวิจิตรอลังการ การแสดงตอนกุมภกรรณทดน้ำดำเนินต่อมาจากตอนหอกโมกขศักดิ์ ซึ่งในตอนนั้นเมื่อกุมภกรรณทำพิธีลับหอกเพื่อหมายจะสังหารพระลักษมณ์ให้สิ้น แต่การณ์ไม่สำเร็จตามหวัง เพราะถูกหนุมานและองคตไปทำลายพิธีลับหอก โดยแปลงกายเป็นหมาเน่าลอยน้ำไปทำลายพิธี เมื่อการทำงานไม่สำเร็จ ก็จึงได้รับคำบัญชาจากทศกัณฐ์ ซึ่งเป็นพี่ชาย โดยทศกัณฐ์สั่งให้ไปใช้กลอุบายใดก็ได้ เพื่อให้กองทัพของพระรามต้องเลิกทัพกลับไป อันที่จริงนั้น กุมภกรรณก็ไม่ใช่ยักษ์ใจร้าย แต่เป็นยักษ์ที่ค่อนข้างจะมีคุณธรรมพอควร แต่ขัดพี่ชายไม่ได้ ก็ต้องทำตามคำสั่ง กุมภกรรณนั้นชอบสิ่งสวยๆ งามๆ ชอบของหอมๆ การทำพิธีกรรมใดๆก็ต้องใช้ของสวยของงามและดอกไม้ที่กลิ่นหอม แต่เมื่อถูกทำลายพิธีด้วยกลิ่นของหมาเน่าที่หนุมานแปลงกายไปกระทำ ก็ทำให้หอกโมกขศักดิ์ไม่คมและศักดิ์สิทธิ์เพียงพอ จึงสังหารพระลักษมณ์ไม่สำเร็จ กลอุบายที่กุมภกรรณใช้ในการทำให้กองทัพของพระรามต้องถอนทัพคือ จำแลงกายให้ใหญ่โตแล้วขวางแม่น้ำที่ไหลไปหล่อเลี้ยงกองทัพของพระราม เนื่องจากภูมิประเทศของกรุงลงกาอยู่เหนือและสูงกว่าที่ตั้งกองทัพพระราม ดังนั้นเมื่อแปลงกายให้ใหญ่โตแล้วจึงไปนอนขวางทางน้ำ ทำให้น้ำไม่ไหลไปถึงฐานที่ตั้งทัพของพระราม แต่เมื่อหนุมานเห็นว่าน้ำแห้งไปจากเดิม ก็ไปค้นหาว่าเกิดอะไรขึ้น แล้วจึงพบว่ากุมภกรรณนอนขวางทางน้ำไว้ ก็เข้าสู้รบ ฉากนี้เป็นฉากที่สนุกสนาน ตื่นเต้น เพราะมีการใช้เทคนิคช่วยให้การแสดงสมจริงมากขึ้น โดยผสมผสานกับการแสดงของคนจริงๆ บวกกับเทคนิคพิเศษ รับรองว่าตื่นตาตื่นใจแน่นอนครับ

● วันนี้ทางคณะผู้จัดได้ทำพิธีบวงสรวงแสดงความเคารพต่อเทพยดา และกราบไหว้ครูบาอาจารย์ด้านงานช่างที่เกี่ยวข้องกับการแสดง ขอความกรุณาเล่าพิธีการให้ฟังโดยสังเขปครับ

ดร.ศุภชัย : ตามขนบประเพณีการแสดงโขนนั้น เราต้องกราบไหว้สิ่งศักดิ์สิทธิ์ก่อน ต้องไหว้ครูบาอาจารย์ก่อน เพราะเรามีครู และมีเทพยดาปกปักรักษา การบวงสรวงในวันนี้เป็นการไหว้เทพยดาและไหว้ครูด้านการช่าง เพราะเมื่อเราจะก่อสร้างฉากในการแสดง เราต้องไหว้ครูช่างก่อนทุกครั้ง เพื่อความเป็นสิริมงคลของคณะทำงาน และเพื่อแสดงความเคารพ ความกตัญญูต่อผู้มีพระคุณ ซึ่งเป็นการกระทำที่ผู้ทำงานด้านศิลป์กระทำสืบต่อมายาวนานหลายชั่วอายุแล้ว เรามีครู เราต้องเคารพต่อครู และต้องเคารพต่อเทพยดาที่ปกปักคุ้มครองรักษาเรา เราไม่ทำอะไรนอกครู หรือผิดครู เพราะจะเกิดอัปมงคล และเกิดอุปสรรคต่างๆในการทำงานในอนาคต เราจะเห็นได้ว่า แม้กระทั่งการทำหัวโขนเพียงอันเล็กๆ เรายังต้องไหว้ครูก่อน แล้วนี่เราทำงานใหญ่ระดับประเทศ ก็ยิ่งต้องกราบไหว้เคารพครู คนที่ทำงานด้านศิลปะล้วนเคร่งครัดในเรื่องนี้เป็นที่สุดต้องไหว้ครูทุกครั้ง การแสดงโขนตอนนี้ต้องทำหุ่นขนาดใหญ่นับเป็นประติมากรรมชิ้นสำคัญ ดังนั้นเราต้องทำพิธีให้สมบูรณ์ เราเชื่อมั่นว่าทุกอย่างมีสิ่งศักดิ์สิทธิ์คุ้มครองและดูแลอยู่ การทำตามขนบประเพณีที่ดีงามจะทำให้การงานของเราสำเร็จลุล่วงและปราศจากอุปสรรคใดๆ แม้กระทั่งการจะนำชฎา หรือศีรษะโขนต่างๆ มาสวมเรายังต้องกราบไหว้ครูก่อนเสมอ จะไม่นำมาสวมโดยปราศจากความเคารพ ทั้งหมดที่เรากระทำก็เพื่อรักษาขนบธรรมเนียมที่ดีงาม และเพื่อสิริมงคลของเรา
ทุกคน

● แสดงถึงความกตัญญูรู้คุณ แล้วยังแสดงถึงความมีรากเหง้าของเราด้วยใช่ไหมครับ

ดร.ศุภชัย : ใช่ครับ ถูกต้องแล้ว เรามีครูบาอาจารย์ มีเทวดาปกปักรักษา และเราก็มีรากมีเหง้ามีความเป็นมา เราจึงต้องทำทุกอย่างให้ถูกต้องครบถ้วน

● การแสดงตอนกุมภกรรณทดน้ำ นำเค้าเรื่องมาจากบทพระราชนิพนธ์รามเกียรติ์ ในพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช รัชกาลที่ 1 เรียนถามผู้กำกับการแสดงว่า การนำบทพระราชนิพนธ์มาเป็นต้นเรื่องของการแสดงต้องรักษาเรื่องเดิมไว้ทั้งร้อยเปอร์เซ็นต์หรือไม่ครับ หรือสามารถเพิ่มเติมให้มีอรรถรสได้ครับ

ดร.ศุภชัย : เราต้องรักษาเนื้อหาของบทพระราชนิพนธ์ไว้ แต่ก็สามารถทำให้ออกมาเป็นการแสดงที่สนุกสนานได้อรรถรสได้ ทั้งนี้ ท่านอาจารย์ประเมษฐ์บุณยะชัย ศิลปินแห่งชาติ ท่านได้เชิญบทพระราชนิพนธ์มาทำเป็นบทการแสดงโขนตอนนี้ ท่านได้มองไปถึงการแสดงโดยองค์รวม ทั้งท่ารำ บทร้อง การบรรเลงเพลง และองค์ประกอบในการแสดงอื่นๆ ที่ต้องกลมกลืนสอดคล้องกันอย่างเป็นเอกภาพตลอดการแสดง ทั้งนี้เราได้นำเอาผู้ร่วมแสดงกว่าร้อยชีวิตที่ผ่านการคัดเลือกอย่างดีแล้วมาให้รับบทต่างๆ และให้แสดงโดยฝึกซ้อมกันมาอย่างต่อเนื่อง เพื่อให้การแสดงดำเนินไปอย่างราบรื่น และยังได้ฝึกซ้อมกับนักดนตรี นักร้อง นักพากย์ และฝ่ายเทคนิคต่างๆ โดยเฉพาะครูช่างที่ทำฉากการแสดง เราใช้เวลาฝึกซ้อมทำงานร่วมกันเป็นเดือนๆ เพื่อให้การแสดงมีความสมจริงมากที่สุด งดงามมากที่สุด

● โขนมูลนิธิส่งเสริมศิลปาชีพฯ ได้รับการยกย่องว่างดงาม สนุกสนาน ตื่นเต้น ดนตรีไพเราะ ท่าร่ายรำงดงาม เครื่องแต่งกายตัวละครวิจิตรอลังการ และที่สำคัญคือฉากต่างๆ และเทคนิคต่างๆ ดีงามสมจริงมาก ปีนี้จะมีอะไรสร้างความประทับใจให้กับผู้ชมบ้างครับ

ดร.ศุภชัย : แต่เดิมนั้นการชมโขนก็คือการเสพความงามของการแสดงโดยตัวละครผสมกับจินตนาการ คนชมที่ติดตามชมก็จะถูกทำให้เชื่อโดยนักแสดงว่า ขณะนี้
อยู่ในมหาสมุทร อยู่บนฟากฟ้าสรวงสวรรค์ หรืออยู่ในสนามรบ หรืออยู่ในปราสาทราชวัง แต่สำหรับโขนมูลนิธิส่งเสริมศิลปาชีพฯ มีความพิเศษยิ่งกว่าตรงที่ผู้ชมสามารถชมฉากต่างๆ ได้เสมือนกับอยู่ในเหตุการณ์นั้นจริงๆ เช่น ฉากการต่อสู้ระหว่างหนุมานกับกุมภกรรณที่มีขนาดตัวมหึมา ซึ่งไม่ใช่ตัวนักแสดงจริง เพราะเราใช้เทคนิคการสร้างฉากเข้ามาผสมผสานกับการแสดงของคน รวมถึงฉากที่กุมภกรรณนอนทดน้ำ ก็ต้องทำให้เห็นว่ากุมภกรรณตัวใหญ่เสมือนภูเขา แล้วนอนขวางทางน้ำ ทำให้น้ำที่ไหลในแม่น้ำถูกขวางจนน้ำตอนล่างแห้งเหือดไป ฉากนี้จะสมจริงมาก เพราะจะเสมือนว่ามีเขื่อนขนาดใหญ่ขวางทางน้ำ มีระลอกน้ำที่กระแทกกระทบกับเขื่อนเป็นต้น แล้วก็ต้องทำให้เห็นเสมือนจริงว่า น้ำที่เคยไหลอยู่ในแม่น้ำ แห้งหายไปโดยพลัน

● แค่ฟังเท่านี้ก็เห็นภาพแล้ว ยิ่งทำให้อดใจไม่ไหวต้องติดตามไปชมการแสดงจริงๆ แล้วครับมีอีกคำถามคือ ในตอนนี้จะมีตัวละครตัวใดเด่นๆบ้างครับ

ดร.ศุภชัย : แน่นอนว่าตัวละครหลักก็ต้องหนุมานกุมภกรรณ ทศกัณฐ์ พระราม พระลักษมณ์ และเหล่าทหารเอกของพระราม ส่วนตัวละครเด่นอีกตัวก็คือนางคันธมาลี ชายาลำดับรองๆ ลงไปของกุมภกรรณ นางคันธมาลีได้รับมอบหมายให้ไปหาดอกไม้หอมๆ มาให้กุมภกรรณทำพิธี ดังนั้น นางจึงต้องพาสาวสรรค์กำนัลในทั้งหลายไปเก็บดอกไม้เพื่อนำไปเข้าพิธี ในฉากนี้ หนุมานจะต้องแปลงกายเป็นสาวสรรค์กำนัลในด้วย เพราะต้องเข้าไปสังเกตการณ์ และต้องเข้าไปขัดขวางพิธีกรรมดังนั้น จะมีบทสนุกๆ คือตอนที่หนุมานแปลงเป็นนางกำนัลแล้วเข้าไปร่วมขบวนของสาวสรรค์กำนัลใน เราจะได้เห็นบทของผู้แสดงเป็นหนุมานแปลงเป็นนางกำนัลที่ต้องแสดงอากัปกิริยาของวานรปรากฏออกมาในรูปร่างของนางกำนัล รับรองว่าน่ารัก สนุกสนานแน่นอน ปกติแล้วนางกำนัลจะต้องมีกิริยานิ่มนวลอ่อนหวาน แต่เมื่อหนุมานแปลงเป็นนางกำนัล จะเกิดอะไรขึ้น ขอให้ติดตามชมนะครับ อีกฉากก็คือหนุมานแปลงกายเป็นเหยี่ยวเข้าไปสืบหาข่าว ฉากนี้ก็สนุกสนานมาก ขอรับรองว่าแต่ละฉากจะสนุกสนานมาก ส่วนฉากในท้องพระโรงก็จะอลังการสมจริงมาก แต่ละฉากการแสดงนั้น เราตั้งใจทำให้สนุก สมจริง ไม่น่าเบื่อ เราใช้ทั้งความสามารถของนักแสดงผสมกับเทคนิคพิเศษ รับรองว่าลงตัวมากครับ แต่จะอย่างไรก็ตาม เราก็ยังรักษาขนบประเพณีของการแสดงโขน ศิลปะชั้นสูงของไทยไว้อย่างครบถ้วนสมบูรณ์แบบ โดยไม่ทำสิ่งใดผิดขนบประเพณีของการแสดงโขนแม้แต่น้อย เช่น กระบวนท่าการร่ายรำ การจัดกระบวนทัพ การรบกันของทั้งสองฝ่ายคือฝ่ายของยักษ์กับพลพรรควานร การคัดตัวแสดงหลักๆ เช่น พระราม พระลักษมณ์ ทศกัณฐ์ หนุมาน กุมภกรรณ เหล่านี้ เราพิถีพิถันมากที่สุด เลือกนักแสดงชั้นครูเข้ามาผสมผสานกับนักแสดงรุ่นใหม่ที่มีความสามารถสูง

● ปีนี้ใช้ตัวแสดงบนเวทีทั้งหมดกี่ร้อยคนครับ เน้นแค่เพียงตัวแสดงนั้นครับ ยังไม่นับรวมนักร้อง นักดนตรี นักพากย์ ช่างแต่งหน้า ช่างแต่งตัว ช่างทำผม ช่างฉากและ back stage

ดร.ศุภชัย : เฉพาะตัวแสดงก็กว่า 100 คนแล้วครับ ฉากที่ใช้ตัวแสดงมากที่สุดคือฉากการสู้รบสัปยุทธ์กันระหว่างกองทัพของยักษ์กับพลพรรควานร การรำเบิกโรงก็ใช้ตัวแสดงไม่น้อยกว่า 20 คนครับ รวมๆ ทั้งหมดแล้วมีผู้คนในการทำงานนี้ไม่น้อยกว่า 400 คนครับ แล้วที่สำคัญคือเรายังต้องมีตัวแสดงหลายตัวในการแสดงแต่ละครั้ง เช่น หนุมาน เพราะรับบทหนักมากส่วนกุมภกรรณก็ต้องมีตัวแสดงมากกว่าหนึ่งคนด้วย เพราะมีหลายฉากที่ต้องแสดง

● การคัดเลือกตัวแสดงที่รับบทเดียวกันแต่เป็นคนละคน ต้องใช้การคัดเลือกอย่างไรเพื่อให้คนชมจับไม่ได้ว่าเป็นการใช้นักแสดงคนละคนในบทเดียวกัน

ดร.ศุภชัย : เราตั้งเกณฑ์กลางไว้แล้ว โดยตัวที่ต้องใช้นักแสดงหลายคนก็ต้องเลือกรูปร่างให้พอๆ กัน เช่น สูงพอๆ กัน รูปร่างของตัวก็ต้องไม่ต่างกันมากนัก
ส่วนทศกัณฐ์ก็ต้องเลือกนักแสดงที่แสดงออกถึงท่าของยักษ์ชั้นสูงได้อย่างดี เข้มแข็ง กำยำล่ำสัน สง่างาม ส่วนพระราม พระลักษมณ์ ก็ต้องแสดงออกถึงท่าร่ายรำ
ได้งดงาม รูปร่างทรวดทรงสมส่วนดูแล้วเหมาะสมกับลักษณะของตัวพระชั้นสูง กระบวนท่ารบ ท่าขึ้นลอยต่างๆ ก็ฝึกซ้อมอย่างดี โดยเน้นฝึกซ้อมเป็นประจำ เรียกได้ว่าผู้แสดงทุกตัวบนเวทีมีความเหมาะสม และแสดงได้สมจริงมากครับ เราพิถีพิถันการคัดเลือกตัวแสดงมาโดยตลอด นักแสดงบางคนเป็นข้าราชการ เป็นครูของสถาบันบัณฑิตพัฒนศิลป์ บางคนเป็นนักศึกษาบางคนเป็นนักเรียนจากภายนอก แต่ทุกคนตั้งใจฝึกซ้อมดีมาก จนสามารถเล่นได้ดีสมจริง

● ความโดดเด่นอีกประการของโขนมูลนิธิส่งเสริมศิลปาชีพฯ คือเครื่องทรงตัวละคร รบกวนช่วยขยายความเรื่องนี้ครับ

ดร.ศุภชัย : เครื่องทรงตัวละครชั้นสูง เช่น พระ นาง ยักษ์ชั้นสูง เน้นการสวมใส่ผ้าที่ทำขึ้นเป็นพิเศษ เช่น ผ้ายกทอจากเนินธัมมัง ผ้ายกชั้นสูงใช้ในราชสำนักมาตั้งแต่โบราณกาล จากนครศรีธรรมราช ผ้าแต่ละชิ้นใช้เวลาทอหลายเดือน ยกดอกงดงามมาก สอดด้วยดิ้นเงินและดิ้นทองในบางผืน โดยเฉพาะผืนที่เป็นเครื่องทรงของตัวละครชั้นสูง นอกจากนั้นยังต้องปกประดับด้วยดิ้นเงินดิ้นทองให้สมฐานะตัวละครแต่ละตัว แล้วยังมีเครื่องประดับอื่นๆ เช่น กำไลแขน กำลังข้อขาศิราภรณ์ เป็นต้น การแสดงโขนของมูลนิธิส่งเสริมศิลปาชีพฯ ไม่ใช่เพียงส่งเสริมและรักษาสืบทอดนาฏศิลป์ชั้นสูงของเราไว้เท่านั้น แต่ยังรักษา สืบสานศิลปะด้านต่างๆ อีกด้วย เช่น ด้านผ้าทอ ด้านดนตรี ซึ่งเป็นสมบัติล้ำค่าของชาติไทย

● มีคำถามจากผู้ต้องการให้ลูกหลานได้เรียนโขน และนาฏศิลปะ นาฏศิลป์ของไทย ว่าควรให้เริ่มเรียนเมื่ออายุเท่าไรจึงจะดีที่สุด อาจารย์มีข้อแนะนำอย่างไรครับ

ดร.ศุภชัย : ผมเห็นว่าประมาณชั้นประถมห้า ก็น่าจะเหมาะครับ เพราะโตพอสมควร แล้วสามารถมีความอดทนได้ดีกว่าเด็กที่อายุน้อยมากๆ แต่ก็ต้องย้ำว่าต้องดูด้วยว่าลูกหลานสนใจจริงหรือไม่ ถ้าสนใจจริง ก็สนับสนุนต่อไป อย่าไปฝืน อย่าบังคับเขา ต้องให้เขารักด้วยตัวเขาเอง ค่อยๆ พาเขาไปดู ไปเรียนรู้ แล้วดูว่าเขาสนใจหรือไม่ แต่ตามทฤษฎีการเรียนโขนนั้น เน้นหลักฝึกจากช่วงเยาว์วัย และยาวนาน คือฝึกตั้งแต่อายุน้อยๆ แล้วฝึกไปเรื่อยๆ นานๆ อย่างตัวผมเองนั้น ก็ฝึกมาตั้งแต่อยู่ประถมสี่ แล้วเรียนต่อไปเรื่อยๆ ฝึกไปทุกๆ วันการเรียนด้านโขนนั้นต้องเน้นการเรียนและฝึกโดยสม่ำเสมอ แล้วก็ต้องดูว่าแต่ละคนเหมาะจะรับบทตัวแสดงใด เช่น พระ นาง ยักษ์ ลิง แต่ละบทจะต่างกันไป ทั้งนี้ต้องดูจากพื้นฐานของร่างกายของผู้เรียนเป็นสำคัญ

● ปิดท้ายด้วยคำถามว่า โขนตอนกุมภกรรณทดน้ำ เริ่มแสดงวันไหน และจบการแสดงวันไหนครับ

ดร.ศุภชัย : เริ่มแสดงรอบประชาชน 5 พฤศจิกายน ถึง 5 ธันวาคม โดยจะมีรอบเสด็จพระราชดำเนินทอดพระเนตรสองรอบในวันที่ 3 และ 4 พฤศจิกายน งดการแสดงทุกวันจันทร์และอังคาร ยกเว้นวันจันทร์และอังคารที่ 4-5 ธันวาคม จะเปิดการแสดงเป็นกรณีพิเศษ ทั้งนี้วันศุกร์ เสาร์ และอาทิตย์ จัดการแสดงวันละสองรอบ คือ เวลา 14.00 น. และ 19.00 น.ส่วนวันพุธและพฤหัสบดี จัดแสดงรอบ 14.00 น. เท่านั้น สนใจโปรดจองบัตรได้ที่ไทยทิคเก็ตเมเจอร์ โทรศัพท์ 02-2623456

คุณสามารถรับชมรายการไลฟ์ วาไรตี รายการที่ให้ทั้งสาระและความรู้ ออกอากาศทุกวันเสาร์ เวลา 14.05-14.30 น. ทางโทรทัศน์ NBT ช่องหมายเลข 2 และชมรายการย้อนหลังได้ที่ YouTube ไลฟ์ วาไรตี