“ผีตาโขน” การละเล่นประเพณีบุญหลวงใหญ่ของ อ.ด่านซ้าย จ.เลย ซึ่งเป็นงานบุญใหญ่ประจำปีของท้องถิ่นที่รวมเอางานบุญพระเวส(ฮีตเดือนสี่) และงานบุญบั้งไฟ(ฮีตเดือนหก) ให้เป็นงานบุญเดียวกัน จึงมีเอกลักษณ์ไม่เหมือนใคร เพราะนอกจากจะสร้างความสนุกสนานทั้งการชมขบวนแห่ผีตาโขนน้อย ผีตาโขนใหญ่ ขบวนนางรำและขบวนแห่จากตำบลต่างๆทั่วอำเภอด่านซ้าย  ยังเป็นประเพณีที่มีความเกี่ยวพันกับความเชื่อและความศรัทธาในพระพุทธศาสนาอีกด้วยจึงเป็น “อัตลักษณ์” ของชาวด่านซ้ายและมีเพียงหนึ่งเดียวในโลก  ส่วนที่มาของคำว่าผีตาโขนนั้น  ได้มีการเล่าสืบทอดต่อกันมาว่าน่าจะมาจากการสวมหน้ากากคล้ายหัวโขน หรือบางคนเรียกเป็นผีตาขน ผีตามคน และเพี้ยนเป็นผีตาโขนในที่สุด

นอกจากประเพณีดังกล่าวแล้ว ที่อำเภอด่านซ้ายยังมี...“พิพิธภัณฑ์หน้ากากผีตาโขน” แห่งบ้านนาเวียงใหญ่ให้นักท่องเที่ยวได้เข้าเยี่ยมชมเพื่อศึกษาประวัติของอำเภอด่านซ้าย รวมไปถึงรายละเอียดเบื้องลึกเกี่ยวกับงานประเพณี และวิธีการทำหน้ากากผีตาโขนอีกด้วย

โดยตัวพิพิธภัณฑ์ตั้งอยู่ภายในวัดโพนชัย อ.ด่านซ้าย จ.เลย ห่างจาก อ.เมือง 82 กม. เป็นอาคารไม้ภายในรวบรวมเอาวัฒนธรรมและประเพณีของด่านซ้ายมาจัดแสดงไว้ แบ่งเป็น 6 ห้อง ได้แก่...

ห้องแรก...คือห้องเมืองด่านซ้ายและพระธาตุศรีสองรัก จะแสดงประวัติศาสตร์ของชาวด่านซ้ายตั้งแต่ 400 ปีก่อน รวมถึงประวัติตำนานพระธาตุศรีสองรัก

ห้องที่ 2 จะเป็นห้องผีตาโขน ที่จัดแสดงเกี่ยวกับงานประเพณีบุญหลวงและการละเล่นผีตาโขน ประวัติความเป็นมาของผีตาโขน การสาธิตวิธีทำหน้ากากของผีตาโขนในรูปแบบต่างๆ ตลอดจนคติความเชื่อเกี่ยวกับการละเล่นผีตาโขน

ห้องที่ 3 เป็นห้องสื่อวีดิทัศน์ ที่จะฉายภาพเรื่องราวต่างๆของเมืองด่านซ้าย ไม่ว่าจะเป็นแหล่งท่องเที่ยว อาหารพื้นเมือง บุคคลสำคัญของด่านซ้าย และที่สำคัญคือประเพณีงานบุญหลวงและการละเล่นผีตาโขน

ห้องที่ 4 จะบอกแหล่งท่องเที่ยว ข้อมูลพื้นบ้านของอำเภอด่านซ้าย แต่ไฮไลท์ของห้องนี้อยู่ที่ “สมุนไพรพื้นบ้าน” ของดีเมืองด่านซ้าย ที่ชาวด่านซ้ายภูมิใจอยากบอกต่อ

ห้องที่ 5 จะเป็นห้องสาธิตการทำหน้ากากผีตาโขน โดยจะสาธิตทุกวันเสาร์-อาทิตย์ เพื่อให้ผู้ที่ไม่มีโอกาสมาร่วมงาน ได้มาชมงานศิลปะพื้นบ้านอันเป็นเอกลักษณ์นี้ โดยการทำหน้ากากผีตาโขนจะมีส่วนประกอบดังนี้

-หัวของผีตาโขน ทำจากหวดนึ่งข้าวเหนียวมาหักพับขึ้นให้มีลักษณะคล้ายหมวก

-หน้าทำจากโคนก้านมะพร้าวถากเป็นรูปหน้ากาก เย็บต่อกับส่วนหัว แล้วเจาะช่องตา

-จมูกทำจากไม้เนื้ออ่อนแกะสลักเป็นรูปร่างต่าง ๆ คล้ายกับจมูกคน ปัจจุบันนิยมทำยาวเป็นงวงช้าง

-เขาทำจากปลีมะพร้าวแห้งมาตัดให้ได้ขนาดที่ต้องการแล้วติดที่ข้างหวด

-การตกแต่งลวดลายเมื่อก่อนนิยมใช้สีธรรมชาติ เช่นปูนขาว ปูนแดง ขี้เถ้า ขมิ้น เขม่าไฟ ปัจจุบันนิยมสีน้ำมันเพราะสะดวกและมีสีสันสดใส จากนั้นจะนำเศษผ้ามาเย็บต่อกับหวดและหน้ากากให้ผ้าคลุมมิดไหล่  ก็สำเร็จเสร็จกลายเป็นหุ่นผีตาโขนในที่สุด ไม่เพียงเท่านี้ หากใครได้ดูการสาธิตการทำหน้ากากผีตาโขนและได้ลองออกแบบวาดหน้ากากผีตาโขนของตัวเองแล้ว เมื่อเดินต่อไปยัง...

ห้องที่ 6 ห้องสุดท้ายจะเป็นร้านขายของที่ระลึก ของฝากที่เกี่ยวกับผีตาโขน ทั้งในรูปแบบหน้ากากผีตาโขนจิ๋ว เซรามิกรูปผีตาโขน แม่เหล็กติดตู้เย็น รวมถึงหน้ากากผีตาโขนขนาดเล็กขนาดใหญ่ ให้เราซื้อเป็นของฝาก หรือนำไปประดับที่บ้านก็ได้

สำหรับการเดินทางไปพิพิธภัณฑ์หน้ากากผีตาโขน  - ใช้ทางหลวงหมายเลข 21 จากจังหวัดเพชรบูรณ์ไปยังจังหวัดเลย จากนั้นใช้ทางหลวงหมายเลข 2014 ไปยังอำเภอด่านซ้าย ต่อด้วยทางหลวงหมายเลข 2013 จากนั้นเลี้ยวซ้ายไปตามทางหลวงหมายเลข 2114 เข้าสู่ถนนแก้วอาสาจนถึงวัดโพนชัย

เปิดบริการทุกวันตั้งแต่ เวลา 08.00 น.-17.00 น. ไม่เว้นวันหยุดราชการและวันหยุดนักขัตฤกษ์