4 สัญญาณไทยกำลังก้าวสู่ความเป็น‘รัฐล้มเหลว’หรือไม่

22 มิถุนายน 2568 ดร.กิตติพงษ์ กิตยารักษ์ ประธานกรรมการสถาบันเพื่อการยุติธรรมแห่งประเทศไทย (องค์การมหาชน) และอดีตปลัดกระทรวงยุติธรรม โพสต์เฟซบุ๊ก แสดงความเห็นว่า มี 4 สัญญาณ ที่ชี้วัดว่าไทยกำลังก้าวสู่ความเป็น “รัฐล้มเหลว” ระบุว่า...

ประเทศไทยกำลังก้าวสู่ความเป็น “รัฐล้มเหลว” หรือไม่?

- คำถามที่เราไม่ควรมองข้าม

คำว่า “รัฐล้มเหลว” (Failed State) อาจฟังดูรุนแรงเกินไปในสายตาบางคน เพราะเราไม่เห็นภาพของประเทศที่ล่มสลายอย่างฉับพลัน หากแต่คือสภาวะที่รัฐค่อยๆ สูญเสียความสามารถในการปกครองดูแลประชาชนของตนเอง ไม่ว่าจะเป็นเรื่องความมั่นคง การบริการสาธารณะ หรือการรักษากฎหมายและความยุติธรรม

คำถามสำคัญที่เราต้องกล้าถามอย่างตรงไปตรงมาก็คือ — ประเทศไทยกำลังแสดงสัญญาณของการก้าวสู่การเป็นรัฐล้มเหลวหรือไม่?

- สัญญาณที่น่าเป็นห่วง

1. เมื่อกฎหมายไม่ใช่เครื่องมือเพื่อความยุติธรรม แต่กลายเป็นเครื่องมือของผู้มีอำนาจ

ในรัฐที่แข็งแรง กฎหมายคือเครื่องค้ำจุนความยุติธรรม แต่ในบางกรณีของไทยวันนี้ กฎหมายดูเหมือนจะถูกบังคับใช้อย่างไม่เท่าเทียม:

• คดีการเมืองที่เป็นประโยชน์ต่อผู้มีอำนาจ มักถูกมองว่าดำเนินการอย่างไม่เป็นกลาง

• คดีทุจริตของผู้มีอำนาจกลับล่าช้า เงียบหาย หรือไม่มีข้อยุติที่ชัดเจน

• คนจนติดคุกเพราะความผิดเล็กน้อย ขณะที่คนรวยลอยนวลในคดีร้ายแรง

เมื่อความยุติธรรมเอนเอียง ความไว้วางใจในระบบยุติธรรมก็เริ่มสั่นคลอน

2. เมื่อการทุจริตกลายเป็นเรื่อง “ปกติ”

ดัชนีการรับรู้การทุจริตของประเทศไทยในปีล่าสุด (CPI 2024) อยู่ในอันดับ 107 จาก 180 ประเทศ คะแนนต่ำกว่าค่าเฉลี่ยของโลกอย่างเห็นได้ชัด

ที่น่ากังวลยิ่งกว่าคือ ความรู้สึกชินชาในสังคม:

• โครงการของรัฐที่ “ต้องมีเปอร์เซ็นต์”

• วัฒนธรรม “ฝากเข้า” และ “เด็กเส้น”

• การเมืองที่ยังขับเคลื่อนด้วยเงินและผลประโยชน์เฉพาะกลุ่ม

นี่ไม่ใช่เพียงการคอร์รัปชันเชิงนโยบาย แต่คือการกัดกร่อนรากฐานความน่าเชื่อถือของรัฐอย่างต่อเนื่อง

3. เมื่อโครงสร้างพื้นฐานของรัฐพังลงจริงๆ

เหตุการณ์ล่าสุดที่น่าสะเทือนใจคือ อาคารสำนักงานตรวจเงินแผ่นดินที่อยู่ระหว่างก่อสร้างถล่มลงในช่วงเกิดแผ่นดินไหวเมื่อเดือนมีนาคม 2568 ทำให้มีผู้เสียชีวิตจำนวนมาก

การตรวจสอบเบื้องต้นพบว่า โครงสร้างก่อสร้างต่ำกว่ามาตรฐาน ใช้วัสดุด้อยคุณภาพ และมีข้อสงสัยเกี่ยวกับความโปร่งใสของกระบวนการจัดซื้อจัดจ้าง

ที่สำคัญคือ ไม่มีหน่วยงานใดออกมารับผิดชอบอย่างชัดเจน เรื่องราวจึงค่อยๆ เงียบหาย ทั้งที่ตึกนั้นเป็นของหน่วยงานที่มีหน้าที่ “ตรวจสอบงบประมาณของรัฐ”

เมื่อองค์กรที่ควรจะยืนหยัดในหลักความโปร่งใส ยังไม่สามารถตรวจสอบตนเองได้ นี่ไม่ใช่แค่ความผิดพลาดเฉพาะกรณี แต่สะท้อนถึงปัญหาทางโครงสร้างที่ฝังลึก

4. เมื่อประชาชนหมดศรัทธา

ความเสื่อมถอยของรัฐไม่เพียงเกิดจากการบริหารที่ล้มเหลว แต่ยังสะท้อนผ่านความรู้สึกของประชาชนที่สิ้นหวัง:

• คนรุ่นใหม่ที่มีศักยภาพจำนวนมากเลือกย้ายประเทศแทนการต่อสู้เพื่อเปลี่ยนแปลง

• ความเฉยชาเริ่มแทนที่ความหวัง

• คำพูดอย่าง “อยู่ไปก็ไม่มีอะไรดีขึ้น” กลายเป็นเสียงสะท้อนของยุคสมัย

เมื่อประชาชนไม่เชื่อว่าเสียงของตนมีความหมายอีกต่อไป ความชอบธรรมของรัฐก็เริ่มสั่นคลอน

- ประเทศไทยยังไม่ล้มเหลว… แต่กำลังเดินไปในทิศทางนั้นหรือไม่?

ประเทศไทยยังไม่ใช่รัฐล้มเหลวในความหมายเต็มรูปแบบ เรายังมีโครงสร้างพื้นฐานที่ใช้งานได้ ยังมีระบบราชการ ยังมีศาลและกระบวนการยุติธรรมที่แม้จะมีปัญหา แต่ยังคงดำรงอยู่

อย่างไรก็ตาม เรากำลังเห็นสัญญาณหลายอย่างที่คล้ายคลึงกับ “รัฐที่กำลังล้มเหลว” ในหลายประเทศ:

• สถาบันหลักไร้เสถียรภาพ

• ความยุติธรรมเลือกปฏิบัติ

• การทุจริตเชิงโครงสร้าง

• การขาดความรับผิดชอบจากผู้มีอำนาจ

• ความสิ้นหวังของประชาชน

สิ่งเหล่านี้คือแรงสั่นสะเทือนเงียบๆ ที่อาจนำไปสู่การล่มสลายของรัฐในระยะยาว หากเราไม่ตื่นตัว

- ทางรอดอยู่ที่การลงมือของทุกภาคส่วน

หากยังมีคำถาม ยังมีเสียงเรียกร้อง ยังมีคนที่ไม่ยอมจำนนต่อความไม่ถูกต้อง ก็แปลว่าเรายังมีโอกาสฟื้นฟูรัฐให้กลับมาเข้มแข็งอีกครั้ง

สิ่งที่ต้องเร่งทำ

1. ฟื้นฟูหลักนิติธรรม

• ปฏิรูประบบยุติธรรมให้โปร่งใสและเข้าถึงได้

• ยุติการใช้กฎหมายในเชิงเลือกปฏิบัติ

• ส่งเสริมองค์กรอิสระให้มีอำนาจตรวจสอบจริง

2. ปรับโครงสร้างการจัดการภาครัฐ

• เพิ่มความโปร่งใสในโครงการงบประมาณ

• ตรวจสอบกระบวนการจัดซื้อจัดจ้างอย่างเข้มงวด

• ลงโทษผู้มีส่วนเกี่ยวข้องอย่างเป็นรูปธรรม

3. คืนความหวังให้ประชาชน

• ลดความเหลื่อมล้ำทางเศรษฐกิจและโอกาส

• เปิดพื้นที่ให้ประชาชนมีส่วนร่วมทางการเมือง

• สนับสนุนคนรุ่นใหม่ให้เชื่อมั่นในประเทศของตน

- เราเลือกอนาคตได้

อนาคตของประเทศไทยไม่ได้ขึ้นอยู่กับโชคชะตา แต่ขึ้นอยู่กับการตัดสินใจของเราทุกคนในวันนี้

จะนิ่งเฉย หรือจะลงมือ?

จะยอมรับ หรือจะลุกขึ้นเปลี่ยนแปลง?

จะหนีปัญหา หรือจะร่วมกันเผชิญหน้า?

ในเวลาที่ประเทศสั่นคลอนประวัติศาสตร์จะจดจำว่า คนไทยเลือกทำอะไร

และทางเลือกนั้น จะกำหนดอนาคตของลูกหลานเราตลอดไป

ถึงเวลาที่คนไทยต้องเลือก!