บ้านหนองเงือก อ.ป่าซาง จ.ลำพูน เสน่ห์แห่งหมู่บ้านโอท็อปเป็นแหล่งหัตถกรรมผ้าฝ้ายแหล่งสำคัญของภาคเหนือด้วยภูมิปัญญาและการสืบทอดต่อๆ กันมา ทำให้หมู่บ้านเป็นที่รู้จักของนักท่องเที่ยว ผ้าฝ้ายบ้านหนองเงือกมีเอกลักษณ์และคุณภาพซึ่งชุมชนสร้างขึ้นมาเอง ทำให้หมู่บ้านมีความโดนเด่นรวมทั้งวัฒนธรรมพื้นบ้านยังคงรักษาไว้ ทำให้สามารถสัมผัสได้ถึงกลิ่นอายของบรรยากาศล้านนา อัตลักษณ์ของหมู่บ้านที่โดดเด่น คือ วิถีชีวิตของชาวยองตั้งแต่การแต่งกายด้วยชุดพื้นบ้านชาวยอง ภาษาพูด ที่เป็นอัตลักษณ์ของชาวยอง นอกจากนี้ยังมีการสืบสวนการทอผ้าฝ้าย ตั้งแต่การปั่นกรอด้วย การย้อมผ้า การทอผ้า จนถึงตัดเย็บเสื้อผ้า เป็นพิพิธภัณฑ์ที่มีชีวิต

ผ้าฝ้ายทอมือผลิตที่บ้านหนองเงือกแห่งนี้มีตำนานการตำหูกหรือทอผ้าแบบครบวงจรร่วม 100 ปี สืบทอดภูมิปัญญาจากรุ่นสู่รุ่นจนถึงปัจจุบัน เริ่มตั้งแต่ปลูกฝ้าย ทำเป็นเส้น ย้อมสีจากพืชในพื้นที่ ทอมือเป็นผืนผ้าที่นี่ที่เดียวในภาคเหนือและในประเทศไทยที่มี “ตำนานการตำหูกแบบคู่รัก” หรือ “ตำนานกี่ทอแบบคู่รัก” เป็นกุศโลบายสำคัญในการเชื่อมสายใยรักของครอบครัวให้แนบแน่นผ่านการทอผ้าผ้าแต่ละผืนผ่านการทอมือด้วยความพิถีพิถันรังสรรค์บรรจงทอเส้นต่อเส้นด้วยความรักของหัวใจสองดวงของคู่รักคนยองบ้านหนองเงือกจนเป็นผืนผ้าขนาดหน้ากว้างสองเท่าที่แตกต่างจากผ้าทอแหล่งอื่น

ผ้าฝ้ายทอมือแต่ละผืนมีแถบสีสันลวดลายยกดอกที่โดดเด่น เช่น ลายดอกบัวเครือ ลายเกล็ดเต่า ลายดอกแก้วลายดอกเคาะ ลายงูลอย ซึ่งได้แรงบันดาลใจมาจากสระบัวหน้าวัด ประตูชัย เสาวิหาร และธรรมมาสน์ภายในวัดหนองเงือก

นางชื่นชม สุขร่องช้าง ประธานกลุ่มสตรีสหกรณ์บ้านหนองเงือก จ.ลำพูน เปิดเผยว่า ตั้งแต่จำความได้ก็เริ่มทอผ้าลายพวกนี้มาแล้ว คนเฒ่าคนแก่ก็ประยุกต์ลายมาจากภาพวาดโบราณในวัด เราก็เอามาทำลายผ้าแล้วปัจจุบันก็มีการทำลายใหม่ๆออกมาบ้าง โดยขั้นตอนการผลิตเริ่มตั้งแต่การอีด (หนีบเมล็ดออก) การปดฝ้าย (ตีให้ก้อนฝ้ายฟู) การกริ๊ฝ้าย (ทำฝ้ายที่ฟูให้เป็นแท่ง) การปั่นฝ้าย (ทำฝ้ายจากเป็นแท่งให้เป็นเส้น) การเป๋ฝ้าย (เอาเส้นฝ้ายที่ได้มาใส่ขาเปีย) การย้อมสีฝ้าย สีจากธรรมชาติ การกวักฝ้าย(ใส่เครื่องกวักทำให้ด้ายเรียงเส้น) การขีนหูก (พันด้ายเข้ากับไม้) การสืบหูก (ต่อเส้นด้ายเข้ากับเครื่องมือทอผ้า) การปั้นหลอด (นำด้ายใส่กระสวย) จนถึงขั้นนำฝ้ายมาอีด ก็จะหนีบเอาฝ้ายแยกกับเมล็ด

หลังจากนั้น นำฝ้ายที่แยกเมล็ดแล้วมาตีให้ฟู เรียกกว่าการ “ปดฝ้าย” แล้วนำมาปั้น ให้เป็นก้อนกลมยาว เรียกว่าการ “กริ๊ฝ้าย” เสร็จขั้นตอนนี้ก็นำมาปั่นเป็นเส้นด้ายสำหรับทอ แล้วทำฝ้ายให้เป็นใจ เรียกว่าการ “เป๋ฝ้าย” หลังจากนั้นนำไปย้อมสี ที่นี่ใช้เป็นสีธรรมชาติ นำด้ายที่ผ่านขั้นตอนการย้อมสีแล้ว ไปใส่ในเครื่องมือกวัก เพื่อทำให้ด้ายมีความตึงเรียบเสมอกันแล้วทำการ“ขีนหูก” คือการพันด้ายเข้ากับไม้ หลังจากนั้นเป็นขั้นตอนการ “สืบหูก” คือการต่อเส้นด้ายเข้ากับเครื่องมือทอผ้า แล้วทำการปั้นหลอด คือการนำด้ายใส่กระสวย หลังจากนั้นก็เข้าสู่ขั้นตอนการทอผ้า ป้าชื่นชมได้เล่าปิดท้ายว่า หลังจากเราทอผ้าได้เป็นผืนแล้วก็จะนำไปตัดเย็บเป็นผลิตภัณฑ์ต่างๆ หรือขายผ้าเป็นพับ หรือขายยกม้วนเลยก็มี

ปัจจุบันผ้าฝ้ายทอมือ บ้านหนองเงือก ได้ถูกผลิตเป็นผลิตภัณฑ์เครื่องใช้อื่นๆ สำหรับจำหน่ายเป็นสินค้าสร้างรายได้ ให้แก่ชุมชน เช่น ผ้าปูโต๊ะ ผ้าคลุมเตียง ผ้าคลุมตู้เย็น พรมเช็ดเท้ารองเท้าในบ้าน และเสื้อผ้าเครื่องแต่งกาย รวมถึงผ้าผืนที่ขายยกพับ โดยผลิตภัณฑ์ของกลุ่มจะเป็นเสื้อผ้า ผ้าปูโต๊ะ ผ้าคลุมเตียง ผ้าคลุมตู้เย็นพรมเช็ดเท้า รองเท้าใช้ภายในบ้าน รวมถึงเสื้อผ้าเครื่องแต่งกายหรือขายเป็นผ้ายกพับเลยก็มี ซึ่งเราจะทำตามออเดอร์

สำหรับจุดเด่นของสินค้าของเราก็คือ ลายผ้าที่เป็นลายดั้งเดิมของชาวยอง แล้วก็สีของผ้าที่เราใช้สีธรรมชาติ โดยสีธรรมชาติที่ชาวบ้านหนองเงือกเลือกใช้ เป็นสีของพื้นในพื้นถิ่น เช่นใบลำไย ให้สีน้ำตาลอ่อน / ใบมะม่วง ให้สีเหลืองอมเขียว / มะเกลือ ให้สีน้ำตาล ว่านหัวแดง ให้สีชมพูอ่อน / ครั่ง ให้สีม่วงอมชมพู ที่บ้านหนองเงือกถือเป็นแหล่งท่องเที่ยงเชิงนวัตวิถีที่ไม่ควรพลาด เพราะนอกจากจะเป็นแหล่งผ้าฝ้ายทอมือที่มีการผลิตผ้าแบบดั้งเดิมให้ได้ชม มีสินค้าให้ได้อุดหนุน ป้าชื่นชมได้กล่าวเชิญชวนให้ผู้คนได้มาท่องเที่ยวอีกด้วย

“ปัจจุบันผลิตภัณฑ์ของกลุ่มจะมีตลาดหลักคือเปิดหน้าร้านของแต่ละบ้าน ที่ทำการกลุ่ม และออกบูธตามงานราชการต่างๆ โดยการส่งเสริมของกรมส่งเสริมสหกรณ์จังหวัดลำพูน พัฒนาชุมชมบ้านหนองเงือก กรมพาณิชย์จังหวัดลำพูน โดยราคาอยู่ที่ประมาณ 150-12,000 บาท โดยลูกค้าส่วนใหญ่จะเป็นนักท่องเที่ยว กลุ่มคนที่ชอบผ้าทอ และช่างตัดเสื้อ” นางชื่นชม กล่าวทิ้งท้าย