'วัส ติงสมิตร' ผ่าปมร้อน 'กะเพราแก้วจุรี' บทเรียนเกษตรพันธสัญญา สู่การเป็น 'คู่ชีวิต' ที่พึ่งพากันได้

จากกรณีดรามากะเพราที่กำลังถูกสังคมจับตามองและติดตามกันอยู่ใกล้ชิดในตอนนี้ ถึงแม้ว่า นายสุริยะ จึงรุ่งเรืองกิจ รัฐมนตรีว่าการกระทรวงเกษตรและสหกรณ์ ได้ออกมาชี้แจงประเด็นดังกล่าวเพื่อสร้างความเข้าใจที่ถูกต้องแล้วก็ตาม

ล่าสุดวันนี้ 24 ตุลาคม 2569 วัส ติงสมิตร นักวิชาการอิสระ โพสต์ข้อความวิเคราะห์ข้อกฎหมาย ห่วงโซ่อุปทาน และสิทธิเกษตรกร ผ่านเฟซบุ๊ก วัส ติงสมิตร กฎหมายและบ้านเมือง เพื่อสร้างความกระจ่างใน 5 ประเด็นสำคัญ ด้วยข้อความต่อไปนี้ "กะเพราแก้วจุรี CPRAM กับบทเรียนเกษตรพันธสัญญา: ความจริงทางกฎหมาย ห่วงโซ่อุปทาน และสิทธิเกษตรกรไทย

1. จุดเริ่มต้นของดราม่า: เมื่อ "กะเพรา" ถูกจดทะเบียนคุ้มครองพันธุ์พืชใหม่

เกิดกระแสความตื่นตระหนกและถกเถียงอย่างกว้างขวางในสังคมไทย หลังมีข่าวปรากฏว่า กรมวิชาการเกษตร ได้รับจดทะเบียนคุ้มครองพันธุ์พืชใหม่ให้แก่กะเพรา "แก้วจุรี" รวม 4 สายพันธุ์ (แก้วจุรี 01, 02, 03, และ 04) ของ บริษัท ซีพีแรม จำกัด (CPRAM) เป็นระยะเวลาคุ้มครอง 12 ปี (พ.ศ. 2567 – 2579) ภายใต้ พระราชบัญญัติคุ้มครองพันธุ์พืช พ.ศ. 2542

ความกังวลของสังคมสะพัดไปในหลายทิศทาง เช่น ประชาชนจะยังผัดกะเพรากินเองได้หรือไม่? ร้านค้าจะโดนฟ้องหรือเปล่า? หรือเกษตรกรต้องซื้อเมล็ดพันธุ์จากทุนใหญ่เพียงผู้เดียวหรือไม่?

2. ข้อเท็จจริงและขอบเขตทางกฎหมาย: ผูกขาดกะเพราทั้งประเทศจริงหรือ?

เมื่อพิจารณาข้อเท็จจริงและบทบัญญัติของกฎหมายอย่างถี่ถ้วน จะพบว่าความกังวลเรื่องการผูกขาดอาหารจานด่วนของคนไทยนั้น ไม่เป็นความจริงตามกฎหมายปัจจุบัน โดยมีหลักคิดทางกฎหมายที่ชัดเจนดังนี้:

• ขอบเขตสิทธิคุ้มครองเฉพาะ "ส่วนขยายพันธุ์": ตาม มาตรา 33 แห่ง พ.ร.บ. คุ้มครองพันธุ์พืช พ.ศ. 2542 ผู้ทรงสิทธิมีสิทธิแต่เพียงผู้เดียวในการผลิต ขาย จำหน่าย นำเข้า ส่งออก หรือครอบครอง ส่วนขยายพันธุ์ (เช่น เมล็ดพันธุ์ ต้นกล้า) ของพันธุ์ที่จดทะเบียนเท่านั้น Seedling

• คุ้มครองเฉพาะ 4 สายพันธุ์ใหม่ ไม่รวมกะเพราพื้นเมือง: สิทธินี้ครอบคลุมเฉพาะพันธุ์ "แก้วจุรี 01–04" ที่ได้รับการปรับปรุงพันธุ์ขึ้นใหม่ ไม่ได้ครอบคลุมถึงกะเพราพันธุ์ดั้งเดิมหรือกะเพราพื้นบ้านที่มีอยู่ในประเทศไทยมากกว่า 300 สายพันธุ์

• ประชาชนและร้านค้าประกอบอาหารได้ตามปกติ: การซื้อใบกะเพราไปปรุงอาหาร การซื้อขายใบเพื่อการบริโภค หรือการใช้ประโยชน์ที่ ไม่ได้มีวัตถุประสงค์เพื่อนำไปขยายพันธุ์ ได้รับข้อยกเว้นตามกฎหมายโดยชัดแจ้ง ประชาชนจึงยังคงซื้อ ขาย และบริโภคผัดกะเพราได้ตามปกติ

• เกษตรกรทั่วไปไม่ได้รับผลกระทบ: เกษตรกรที่ปลูกกะเพราพันธุ์พื้นเมืองหรือพันธุ์อื่นๆ ยังคงเพาะปลูก เก็บเกี่ยว และจำหน่ายผลผลิตได้ตามปกติโดยไม่มีความผิดใดๆ

3. ที่มาทางวิทยาศาสตร์และการคำนึงถึงความปลอดภัยทางชีวภาพ

ข้อมูลคำขอจดทะเบียนระบุว่า กะเพราแก้วจุรีพัฒนามาจากกะเพราพันธุ์พื้นเมืองชื่อ CPR1 เริ่มดำเนินการเมื่อปี 2563 ที่มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ วิทยาเขตกำแพงแสน

• เทคนิคการพัฒนา: ใช้วิธีชักนำให้จำนวนชุดโครโมโซมเพิ่มขึ้นด้วยสารเคมี ร่วมกับการเพาะเลี้ยงเนื้อเยื่อ (Tissue Culture) เพื่อให้ได้ลักษณะใบขนาดใหญ่ น้ำหนักดี กลิ่นหอมชัดเจน และทนทานต่อการผ่านความร้อนในกระบวนการผัดอุตสาหกรรม โดย ไม่ใช่การตัดแต่งพันธุกรรม (Non-GMOs)

• ประเด็นเกสรฟุ้งกระจาย (Pollen Drift): ซีพีแรมได้ออกมาชี้แจงสร้างบรรทัดฐานต่อสาธารณะว่า หากเกสรจากแปลงปลูกฟุ้งกระจายไปผสมกับกะเพราในแปลงของเกษตรกรข้างเคียงจนเกิดการกลายพันธุ์ เกษตรกรสามารถนำเมล็ดไปปลูกต่อได้ โดยไม่ถือเป็นการละเมิดสิทธิ ซึ่งช่วยลดความตื่นตระหนกเรื่องคดีความทางกฎหมายลงได้

4. โมเดล "เกษตรกรคู่ชีวิต" (Contract Farming): ข้อดี ข้อเสีย และบทเรียนจากต่างประเทศ

ซีพีแรมยืนยันว่า ไม่ได้ทำธุรกิจขายเมล็ดพันธุ์ สู่ตลาดทั่วไป แต่ใช้ระบบ เกษตรพันธสัญญา (Contract Farming) หรือที่เรียกว่า "เกษตรกรคู่ชีวิต" ในการกระจายสายพันธุ์และวิธีการปลูกให้แก่เกษตรกรเครือข่ายรอบโรงงาน เพื่อรับซื้อใบกะเพรากลับเข้าสู่โรงงานผลิตอาหารพร้อมรับประทาน (Closed-Loop Supply Chain)

ข้อดีของระบบ

1)ประกันตลาดและรายได้: เกษตรกรมีตลาดรองรับแน่นอน ไม่ต้องเสี่ยงกับราคาสินค้าเกษตรที่ผันผวนในตลาดสด

2) เพิ่ม ผลิตภาพ (Productivity): สายพันธุ์และเทคนิคการจัดการแปลงช่วยให้สามารถตัดเก็บใบกะเพราได้มากถึง 20 ครั้งต่อการปลูก 1 รอบ (เปรียบเทียบกับพันธุ์เดิมที่เก็บได้ราว 8–9 ครั้ง)

3) ถ่ายทอดเทคโนโลยี: เกษตรกรได้รับความรู้ด้านการบริหารจัดการแปลงและมาตรฐานความปลอดภัย (GAP)

ข้อเสียและข้อความเสี่ยง

1)ภาวะตลาดผู้ซื้อรายเดียว (Monopsony Risk): เกษตรกรผลิตสินค้าตามสเปกอุตสาหกรรมเฉพาะ ซึ่งไม่สามารถนำไปเดินขายในตลาดสดทั่วไปได้ง่าย หากเกิดข้อพิพาทเรื่องการตรวจคัดเกรด หรือโรงงานลดปริมาณการสั่งซื้อ เกษตรกรจะไม่มีอำนาจต่อรอง

2) ความเสี่ยงเชิงเดี่ยว (Monoculture): การพึ่งพิงสายพันธุ์และลูกค้ารายเดียว (ในที่นี้คือ ซีพีแรม) อาจทำให้เกษตรกรตกอยู่ในภาวะพึ่งพิงบริษัทเอกชนฝ่ายเดียว หากไม่มีระบบบริหารจัดการความเสี่ยงที่ดี

มอง Contract Farming ผ่านบทเรียนต่างประเทศ: สร้างความมั่นคงให้ห่วงโซ่อุปทาน ต้องไม่ละเลยสิทธิเกษตรกร

ระบบเกษตรพันธสัญญา (Contract Farming) ในประเทศพัฒนาแล้ว เช่น ญี่ปุ่น สหรัฐอเมริกา และ สหภาพยุโรป ต่างมุ่งสร้างความมั่นคงในการผลิตและห่วงโซ่อุปทานเช่นเดียวกัน แต่สิ่งที่ควรเรียนรู้ไม่ใช่เพียงการทำสัญญาระหว่างเกษตรกรกับบริษัท หากอยู่ที่ การสร้างกลไกถ่วงดุลอำนาจ เพื่อไม่ให้ฝ่ายที่มีอำนาจทางเศรษฐกิจเหนือกว่ากำหนดเงื่อนไขอย่างไม่เป็นธรรม
ตัวอย่างกลไกสำคัญ ได้แก่

ญี่ปุ่น: การรวมกลุ่มเพิ่มอำนาจต่อรอง (Collective Bargaining) — ญี่ปุ่นมีระบบสหกรณ์การเกษตร JA ที่ช่วยสนับสนุนเกษตรกรด้านการตลาด การจัดหาปัจจัยการผลิต และการดำเนินธุรกิจร่วมกัน ซึ่งช่วยเสริมอำนาจต่อรองของเกษตรกรรายย่อยได้ อย่างไรก็ตาม บทบาทของสหกรณ์ในการเจรจาสัญญากับเอกชนย่อมแตกต่างกันไปตามประเภทสินค้าและรูปแบบสัญญา

สหรัฐฯ: กฎหมายคุ้มครองความเป็นธรรมในการค้า — สหรัฐฯ มี Packers and Stockyards Act ซึ่งกำกับดูแลการค้าในธุรกิจปศุสัตว์และเนื้อสัตว์บางประเภท เพื่อป้องกันการกระทำที่ไม่เป็นธรรมหรือเป็นการหลอกลวงในขอบเขตที่กฎหมายกำหนด

สหภาพยุโรป: มาตรการป้องกันการค้าที่ไม่เป็นธรรม (Unfair Trading Practices: UTPs) — สหภาพยุโรปมี Directive (EU) 2019/633 ว่าด้วยการป้องกันการค้าที่ไม่เป็นธรรมในห่วงโซ่อุปทานสินค้าเกษตรและอาหาร โดยห้ามแนวปฏิบัติบางประการ เช่น การชำระเงินล่าช้าในกรณีที่กฎหมายครอบคลุม และการยกเลิกคำสั่งซื้อสินค้าเน่าเสียง่ายโดยแจ้งล่วงหน้าไม่เพียงพอ

บทเรียนสำคัญสำหรับประเทศไทย จึงไม่ใช่การปฏิเสธ Contract Farming แต่คือการทำให้ระบบนี้เป็นธรรมและยั่งยืน โดยเกษตรกรต้องมีข้อมูลเพียงพอ มีอำนาจต่อรองที่เหมาะสม ได้รับความคุ้มครองจากเงื่อนไขสัญญาที่ไม่เป็นธรรม และมีช่องทางร้องเรียนหรือเยียวยาที่เข้าถึงได้จริง

เพราะความมั่นคงของห่วงโซ่อุปทานจะยั่งยืนได้ ก็ต่อเมื่อผู้ผลิตต้นน้ำสามารถดำรงชีพได้อย่างเป็นธรรมด้วย

5. ปมที่ยังต้องติดตาม: ธรรมาภิบาลงานวิจัยระหว่าง "รัฐ" กับ "เอกชน"

แม้ซีพีแรมจะคลายข้อสงสัยแก่ผู้บริโภคและเกษตรกรได้ชัดเจน แต่ประเด็นที่มูลนิธิชีววิถี (BIOTHAI) และสังคมยังคงตั้งคำถามและรอความชัดเจน คือ "ธรรมาภิบาลในสัญญาวิจัย" ระหว่างเอกชนผู้ให้ทุน กับ มหาวิทยาลัยของรัฐ (ม.เกษตรศาสตร์)

• สิทธิในพันธุ์พืชใหม่และการจัดสรรผลประโยชน์: สัญญาร่วมวิจัย (R&D Contract) มีการกำหนดสิทธิความเป็นเจ้าของในผลงานวิจัยไว้อย่างไร?

• ผลตอบแทนกลับคืนสู่สังคม: มหาวิทยาลัยรัฐและนักวิจัยได้รับส่วนแบ่งผลประโยชน์ (Royalty Fee / Benefit Sharing) ที่เหมาะสมและสอดคล้องกับมาตรา 19 แห่ง พ.ร.บ. คุ้มครองพันธุ์พืชฯ เพื่อนำกลับมาพัฒนาการศึกษาและวิจัยของชาติต่อไปหรือไม่?

บทสรุป

กรณี "กะเพราแก้วจุรี" ถือเป็นบทเรียนครั้งสำคัญของสังคมไทยที่สะท้อนให้เห็นว่า การพัฒนางานวิจัยและนวัตกรรมเกษตรเป็นสิ่งจำเป็นเพื่อเพิ่มขีดความสามารถในการแข่งขันของประเทศ แต่กระบวนการดังกล่าวต้องดำเนินไปควบคู่กับ การสื่อสารที่โปร่งใส การคุ้มครองสิทธิของเกษตรกรรายย่อยอย่างเป็นธรรม และ ความรับผิดชอบในการจัดสรรผลประโยชน์ระหว่างภาครัฐและเอกชน เพื่อให้ระบบเกษตรพันธสัญญาเป็น "คู่ชีวิต" ที่พึ่งพาอาศัยกันได้อย่างแท้จริง

วัส ติงสมิตร นักวิชาการอิสระ 24/10/69

หลังจากที่โพสต์ของ วัส ติงสมิตร เกี่ยวกับกรณีของ กะเพรา เผยแพร่ลงมาบนโลกออนไลน์ได้ไม่นาน ทำเอาชาวเน็ตต่างก็เข้ามาคอมเมนต์แสดงความคิดเห็นกัน เช่น

"บทเรียนที่กระทบกับสังคมในภาพกว้างคือทั้งรัฐทั้งเอกชนที่ร่วมกันสร้างนวตกรรมพันธุ์กะเพราขึ้นมาชื่อแก้วจุรี1234เห็นด้วยอย่างยิ่งกับอาขารย์ครับคือการขาดความโปร่งใสในการประชาสัมพันธ์ควบคู่ไปกับความสำเร็จที่ได้ ทำให้สังคมที่ขาดความรู้ตวามเข้าใจและมีสื่อประชาสัมพันธ์ในมือเช่นโทรศัพท์ตามด้วยเหล่าพวกอินฟลูที่หิวแสงออกมาสร้างความตระหนกให้สังคมซ้ำไปอีก…ทั้งที่ความจริงแค่กะเพราพันธุ์ใหม่4สายพันธุ์เองประเทศเรายังมีอีก2-300สายพันธุ์ให้ใช้และมีอยู่ทั่วไปในเอเชียใต้โดยเฉพาะอินโดฯตอไปอาจมีเรื่องที่ทำให้สังคมเกษตรตระหนกเพิ่มได้อีกหากเราเข้าร่วมกับUPOV ย่อมาจาก International Union for the Protection of New Varieties of Plants หรือ สหภาพระหว่างประเทศเพื่อการคุ้มครองพันธุ์พืชใหม่ เป็นองค์กรระหว่างประเทศที่มีบทบาทในการส่งเสริมและกำหนดกติกาเกี่ยวกับการคุ้มครองสิทธิทรัพย์สินทางปัญญาให้กับ “นักปรับปรุงพันธุ์พืช”ขณะนี้เรายังไม่ได้ลงนามครับมีความพยามยามมานานแล้วเป็นการคุ้มครองนักปรับปรุงสายพันธุ์พืชครับ"

"ขอบคุณค่ะอาจารย์"

"ขออนุญาตแชร์ครับ"

"กรมวิชาการเกษตรและรัฐบาลขาดความโปร่งใสคะ อาจารย์อธิบายกระจ่างแล้วคะ กราบขอบพระคุณคะ ขออณูญาตแชร์คะ"

"#ครับ ท่านอาจารย์ #ประเด็นธรรมาภิบาลของนักวิจัยคือมหาลัยฯของรัฐซึ่งมีค่าตอบแทนจากเอกชนน่าสนใจ เพราะอาจไปคุ้มครองเอกชนจนลืมความเป็นพลเมืองแห่งรัฐไป หวังแค่งานวิจัยพร้อมค่าตอบแทนที่แสนคุ้ม ครับ"

"ยุคนี้เจอแต่พวกกินรวบครับ กลุ่มกินรวบอำนาจทางการเมือง อีกกลุ่มจ้องกินรวบทางเศรษฐกิจ การที่หน่วยงทนรัฐจะร่วมมือทำอะไรกับเอกชน ควรพิจารณาดูถึงพฤติกรรมของเอกชนนั้นด้วยว่ามีที่มาในการดำเนินงานยังไง"

ขอขอบคุณข้อมูลและภาพจาก เฟซบุ๊ก วัส ติงสมิตร กฎหมายและบ้านเมือง