ผู้ว่าเชียงรายฯ เรียกถกด่วน! รับมือวิกฤตสารพิษ จี้รัฐบาลเร่งเจรจาเมียนมาหยุดต้นตอเหมืองแร่

วันที่ 9 พฤศจิกายน 2569 นายชูชีพ พงษ์ไชย ผู้ว่าราชการจังหวัดเชียงราย เรียกประชุมหน่วยงานภาครัฐ ภาคเอกชน และนักวิชาการจากสถาบันการศึกษาต่างๆ ที่สำนักงานทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมจังหวัดเชียงราย เพื่อประเมินผลกระทบและรายงานสถานการณ์การปนเปื้อนของสารพิษในแม่น้ำกก แม่น้ำสาย แม่น้ำรวกและแม่น้ำโขง พร้อมระดมความคิดเห็นหาแนวทางแก้ไขปัญหาทั้งในระยะเร่งด่วนและระยะยาว

นายสืบสกุล กิจนุกร อาจารย์สำนักวิชานวัตกรรมสังคม มหาวิทยาลัยแม่ฟ้าหลวง กล่าวว่า แม่น้ำสายกำลังเผชิญปัญหาการปนเปื้อนสารพิษจากการทำเหมืองแร่ โดยเฉพาะปัญหาน้ำขุ่นและสารหนูในระดับสูง จนส่งผลกระทบต่อกระบวนการผลิตน้ำประปา ซึ่งปัญหาเกิดขึ้นมาแล้วหลายครั้งและมีแนวโน้มรุนแรงขึ้นอย่างต่อเนื่อง

สถานการณ์ดังกล่าวสร้างความกังวลต่อประชาชนกว่า 20,000 ครัวเรือนที่พึ่งพาน้ำจากแม่น้ำสายเพื่ออุปโภคบริโภค รวมถึงพื้นที่เกษตรกรรมกว่า 60,500 ไร่ ที่มีการผันน้ำจากแม่น้ำสายและแม่น้ำรวกไปใช้ โดยเฉพาะนาข้าวนาปีและนาปรัง เนื่องจากผลการตรวจสอบพบสารตกค้างในข้าวและดินเกินค่ามาตรฐาน สะท้อนให้เห็นว่าตะกอนที่ปนเปื้อนสารพิษสามารถถูกพัดพาไปสะสมในพื้นที่เกษตรกรรม และอาจส่งผลต่อความปลอดภัยของผลผลิต รวมถึงความเชื่อมั่นของผู้บริโภคและรายได้ของเกษตรกร

นายสืบสกุล กล่าวอีกว่า สาเหตุสำคัญมาจากการทำเหมืองแร่ในพื้นที่ต้นน้ำฝั่งเมียนมาโดยนับตั้งแต่เกิดน้ำท่วมในปี 2567 เป็นต้นมา แม่น้ำสายไม่เคยกลับมาใสเหมือนเดิมขณะที่พื้นที่เหมืองมีแนวโน้มขยายตัวเข้ามาใกล้ชายแดนไทยมากขึ้น ปัจจุบันมีข้อมูลเหมืองที่ได้รับอนุญาตจากทางการเมียนมา ได้แก่ เหมืองทองคำ 12 บริษัท เหมืองแมงกานีส 6 บริษัท และเหมืองตะกั่ว 2 บริษัท นอกจากนี้ยังมีเหมืองแร่พลวงและดีบุกอีกหลายแห่ง รวมแล้วมากกว่า 20 แห่ง

ทั้งนี้ ยังมีประเด็นการนำเข้าและขนส่งแร่ผ่านด่านชายแดนเชียงแสนและแม่สาย ซึ่งเห็นว่าภาคธุรกิจไทยที่เกี่ยวข้องควรมีส่วนร่วมรับผิดชอบ โดยประสานกับผู้ขายและผู้ประกอบการเหมืองแร่ให้มีมาตรการแก้ไขปัญหาสิ่งแวดล้อม ขณะที่ทางการเมียนมาควรเข้ามาร่วมรับผิดชอบต่อผลกระทบที่เกิดขึ้นข้ามพรมแดน

ทางด้าน น.ส.เพียรพร ดีเทศน์ กรรมการบริหาร Rivers and Rights และเลขาธิการมูลนิธิพัฒนาชุมชนและเขตภูเขา (พชภ.) กล่าวว่า บริเวณตอนเหนือของแม่น้ำสายพบการทำเหมืองแร่ทั้งกลางลำน้ำและริมลำน้ำสาขาอย่างน้อย 12 แห่ง หลายแห่งสามารถมองเห็นได้จากฝั่งไทย จึงเป็นคำถามสำคัญว่ารัฐบาลไทยและหน่วยงานด้านความมั่นคงจะมีแนวทางจัดการปัญหาการใช้ทรัพยากรธรรมชาติที่ส่งผลกระทบต่อประเทศเพื่อนบ้านอย่างไร

โดยเห็นว่าปัจจุบันมีหลักฐานเพียงพอสำหรับใช้เจรจากับทางการเมียนมา ทั้งผลตรวจวิเคราะห์คุณภาพน้ำ 23 ครั้งของกรมควบคุมมลพิษและสำนักงานสิ่งแวดล้อมและควบคุมมลพิษที่ 1 จังหวัดเชียงใหม่ ภาพถ่ายการทำเหมืองที่เห็นได้จากพื้นที่จริง รวมถึงภาพถ่ายดาวเทียมของสำนักงานพัฒนาเทคโนโลยีอวกาศและภูมิสารสนเทศ(GISTDA) ซึ่งควรนำมาใช้เป็นข้อมูลประกอบการเจรจาอย่างจริงจัง เพื่อผลักดันให้มีการควบคุมและยุติการทำเหมืองที่ขาดมาตรการกำกับดูแล

น.ส.เพียรพร กล่าวว่า ปัญหามีแนวโน้มรุนแรงขึ้น โดยเฉพาะช่วงฤดูฝนที่ผ่านมา พบข้อมูลการเกิดเหมืองใหม่บริเวณต้นน้ำสายและต้นน้ำกกอย่างน้อย 3 แห่ง รวมถึงการทำเหมืองแร่แรร์เอิร์ธในพื้นที่เมืองสาด ซึ่งมีความเสี่ยงต่อประชาชนที่อาศัยอยู่ตามลุ่มน้ำและพื้นที่เกษตรกรรมใกล้แหล่งเหมือง ขณะที่กระแสความต้องการแร่แรร์เอิร์ธจากต่างประเทศยิ่งทำให้การควบคุมเหมืองทำได้ยากขึ้น

จึงเห็นว่ารัฐบาลไทยต้องยกระดับปัญหานี้เป็นประเด็นความมั่นคงของประเทศ ไม่ใช่เพียงปัญหาสิ่งแวดล้อมเฉพาะพื้นที่ เพราะหากปล่อยให้สถานการณ์ดำเนินต่อไป อาจส่งผลกระทบต่อสุขภาพของประชาชนในระยะยาวอย่างยากจะประเมินได้

ขณะที่นายนิวัฒน์ ร้อยแก้ว กล่าวว่า สถานการณ์แม่น้ำสายและการปนเปื้อนสารพิษขณะนี้เข้าสู่ขั้นวิกฤต และกำลังเข้าใกล้ความเสียหายร้ายแรงต่อแม่น้ำ ระบบนิเวศ และประชาชน โดยเฉพาะปัญหาความขุ่นของน้ำที่สูงเกินมาตรฐานจนไม่สามารถนำมาผลิตน้ำประปาได้ รวมถึงการปนเปื้อนของสารเคมีหลายชนิด ซึ่งกระทบโดยตรงต่อประชาชนในพื้นที่แม่สาย ทั้งด้านน้ำดื่มน้ำใช้และพื้นที่เกษตรกรรม

นายนิวัฒน์ กล่าวด้วยว่า ปัญหานี้ไม่ได้เพิ่งเกิดขึ้นในช่วง 1-2 ปีที่ผ่านมา แต่มีการส่งสัญญาณเตือนมานานกว่า 3 ปี ทั้งจากเหตุการณ์น้ำท่วมและดินโคลน รวมถึงข้อมูลการปนเปื้อนสารเคมี แต่การตอบสนองของภาครัฐยังล่าช้า ขณะที่การประสานงานเพื่อแก้ไขปัญหาเหมืองแร่ยังไม่เห็นผลเป็นรูปธรรมและไม่ทันต่อสถานการณ์ที่รุนแรงขึ้น

นอกจากนี้ ยังมีความกังวลต่อการทำเหมืองทองคำขนาดเล็กกลางแม่น้ำโขง ตั้งแต่พื้นที่อำเภอเชียงของไปจนถึงบริเวณใกล้จุดก่อสร้างเขื่อนปากแบง ซึ่งมีข้อมูลพบมากกว่า 10 แห่ง โดยเหมืองลักษณะดังกล่าวดำเนินกิจกรรมอยู่ใกล้แหล่งน้ำและอาจมีการใช้สารเคมีในกระบวนการสกัดทองคำ ทำให้มีความเสี่ยงต่อการปนเปื้อนลงสู่แม่น้ำโดยตรง

อีกประเด็นที่น่าห่วงคือ หากเขื่อนปากแบงก่อสร้างแล้วเสร็จและมีการยกระดับน้ำขึ้นพื้นที่เหมืองทองคำเก่าที่มีกองหินและกองทรายจากการทำเหมืองอาจถูกน้ำท่วม ส่งผลให้สารหนูและสารปนเปื้อนที่สะสมอยู่ถูกชะล้างหรือฟุ้งกระจายลงสู่น้ำ กลายเป็นความเสี่ยงต่อการเกิดแหล่งน้ำปนเปื้อนในอนาคต หากยังไม่สามารถควบคุมเหมืองขนาดใหญ่ที่เป็นต้นตอของปัญหาได้ ก็อาจยิ่งเพิ่มความรุนแรงของผลกระทบ

ด้าน ผู้ว่าราชการจังหวัดเชียงราย ได้มอบหมายให้หน่วยงานที่เกี่ยวข้องบูรณาการการทำงานร่วมกันอย่างเป็นระบบ ไม่ให้ต่างฝ่ายต่างดำเนินการเหมือนที่ผ่านมา พร้อมจัดทำแผนเร่งด่วนควบคู่กับมาตรการแก้ไขระยะยาว โดยให้เตรียมแหล่งน้ำสำรองสำหรับแจกจ่ายประชาชนในกรณีที่น้ำขุ่นจนไม่สามารถผลิตน้ำประปาได้ รวมถึงตรวจสอบและให้ความช่วยเหลือด้านสุขภาพแก่ประชาชนที่ได้รับผลกระทบ

นอกจากนี้ ให้รวบรวมข้อมูลสถานการณ์และผลกระทบในทุกมิติ เพื่อใช้ประกอบการเจรจากับทางการเมียนมาทั้งระดับท้องถิ่น และเสนอหน่วยงานที่เกี่ยวข้องเพื่อผลักดันการเจรจาในระดับประเทศ หาทางแก้ไขปัญหาที่ต้นเหตุและสร้างแนวทางจัดการปัญหาการปนเปื้อนในลุ่มน้ำทั้ง 4 สายอย่างยั่งยืน