เปลี่ยนค่านิยมงานศพ จากความเกรงใจสู่การแบ่งเบาภาระครอบครัว

การจัดงานศพในสังคมไทยมักแฝงไปด้วยความคาดหวังทางสังคมและความเกรงใจ ทำให้ครอบครัวผู้สูญเสียต้องแบกรับภาระค่าใช้จ่ายในการจัดเลี้ยงอาหารและเครื่องดื่มจำนวนมหาศาล ท่ามกลางความโศกเศร้า การจัดงานที่เกินกำลังจึงกลายเป็น “วิกฤตซ้อนวิกฤต” ของหลายครอบครัว เพราะต้องไปกู้หนี้ยืมสินมาเพื่อจัดงานศพส่งคนในครอบครัวเป็นครั้งสุดท้าย

ทั้งนี้ จากข้อมูลพบว่า ค่าใช้จ่ายในการจัดงานศพต่อครั้งเฉลี่ยอยู่ที่ 50,000 - 150,000 บาท โดย กว่า 40 - 50% ของงบประมาณ คือค่าอาหารและเครื่องดื่ม โดยเฉพาะเครื่องดื่มแอลกอฮอล์ ซึ่งหากตัดเครื่องดื่มออกไปได้จะช่วยเจ้าภาพประหยัดค่าใช้จ่ายได้เฉลี่ย 15,000 - 30,000 บาทต่องาน

ดังนั้น ทางจังหวัดน่านจึงเดินหน้าสร้างจุดเปลี่ยนทางสังคม ผ่านงานประเพณี “งานศพ” โดยเมื่อวันที่ 4 พฤศจิกายน 2569 เทศบาลเมืองน่าน ร่วมกับ โรงพยาบาลน่าน หน่วยจัดการขับเคลื่อนสุขภาวะจังหวัดน่าน (Node น่าน) สำนักงานเครือข่ายองค์กรงดเหล้า (สคล.) และองค์กรชุมชน รวม 9 ภาคีเครือข่าย ได้จัดเวทีแลกเปลี่ยนความคิดเห็นและลงนามบันทึกข้อตกลงความร่วมมือ (MOU) ฉบับปรับปรุง เพื่อสานต่อและยกระดับ “มาตรการงานศพสุขภาวะ” ที่ดำเนินการต่อเนื่องมาตั้งแต่ปี 2559 ให้ครอบคลุมทั้ง 33 ชุมชนในเขตเทศบาลเมืองน่าน

นายสุรพล เธียรสูตร นายกเทศมนตรีเมืองน่าน เปิดเผยถึงการขับเคลื่อนมาตรการงานศพเป็นการใช้กลไกทางสังคมสร้างความเข้าใจและส่งเสริมสุขภาวะของประชาชน โดยตลอดระยะเวลา 10 ปีที่ผ่านมา มาตรการดังกล่าวช่วยให้การจัดงานศพมีความเรียบง่ายขึ้น และลดภาระค่าใช้จ่ายของครอบครัวผู้สูญเสียได้ในระดับหนึ่ง อย่างไรก็ตาม การเปลี่ยนแปลงค่านิยมและพฤติกรรมของคนในชุมชนจำเป็นต้องอาศัยการสื่อสารและกระตุ้นความเข้าใจอย่างต่อเนื่อง

การทบทวนข้อตกลงครั้งนี้จึงมุ่งสร้างความเข้าใจร่วมกันว่า การลดหรืองดอาหารว่างและเครื่องดื่มแอลกอฮอล์ ไม่ใช่การลดทอนคุณค่าของประเพณีหรือการแสดงน้ำใจต่อผู้มาร่วมงาน แต่เป็นการช่วยแบ่งเบาภาระของเจ้าภาพและดูแลสุขภาพของคนในชุมชน โดยใช้ผู้นำชุมชน อาสาสมัครสาธารณสุขประจำหมู่บ้าน (อสม.) กลุ่มสตรี กลุ่มผู้สูงอายุ และวัด เป็นกลไกสำคัญในการสื่อสารและสนับสนุนให้ครอบครัวปฏิบัติตามข้อตกลงด้วยความสมัครใจ

“ตลอด 10 ปีที่ผ่านมา มาตรการนี้ช่วยให้การจัดงานศพเรียบง่ายขึ้นและลดภาระเจ้าภาพได้จริง แต่การจะเปลี่ยนค่านิยมให้ฝังรากลึกจำเป็นต้องสื่อสารอย่างต่อเนื่อง เพื่อสร้างความเข้าใจร่วมกันว่า “การลดหรืองดอาหารว่างและสุรา ไม่ใช่การลดทอนคุณค่าของประเพณีหรือความมีน้ำใจ” แต่คือการแสดงความเห็นอกเห็นใจและช่วยแบ่งเบาภาระของครอบครัวผู้สูญเสียอย่างแท้จริง” นายกเทศมนตรีเมืองน่าน ระบุ

พญ.วาลิกา รัตนจันทร์ รองผู้อำนวยการฝ่ายปฐมภูมิ โรงพยาบาลน่าน เสริมข้อมูลด้านสุขภาพที่มีความเชื่อมโยงกับเครื่องดื่มแอลกอฮอล์ว่า ปัญหาโรคไม่ติดต่อเรื้อรัง (NCDs) มีความเชื่อมโยงกับพฤติกรรมสุขภาพในชีวิตประจำวัน โดยเฉพาะการบริโภคอาหารรสหวาน มัน เค็ม การสูบบุหรี่ และการดื่มเครื่องดื่มแอลกอฮอล์ ซึ่งเป็นปัจจัยเสี่ยงสำคัญที่เกี่ยวข้องกับโรคความดันโลหิตสูงและโรคหัวใจและหลอดเลือด

การปรับรูปแบบการจัดเลี้ยงในงานศพและงานบุญจึงเป็นอีกแนวทางหนึ่งในการป้องกันโรค เพราะกิจกรรมเหล่านี้เป็นพื้นที่ที่คนจำนวนมากมารวมตัวกัน หากสามารถปรับสภาพแวดล้อมให้เอื้อต่อการเลือกบริโภคอาหารที่เหมาะสม ลดเค็ม งดเหล้าและบุหรี่ ก็จะช่วยส่งเสริมให้เกิดพฤติกรรมสุขภาพที่ดีในวงกว้าง โดยไม่จำเป็นต้องอาศัยการรณรงค์กับประชาชนเป็นรายบุคคลเพียงอย่างเดียว

สอดรับกับความเห็นของ พญ.วาลิกา ก็มีข้อมูลจาก กระทรวงสาธารณสุข ได้ระบุอย่างชัดเจนว่า เครื่องดื่มแอลกอฮอล์ เป็นสาเหตุของความเจ็บป่วยและโรคภัยไข้เจ็บมากกว่า 230 ประเภท ตั้งแต่การเจ็บป่วยแบบเฉียบพลันไปจนถึงการก่อให้เกิดกลุ่มโรคไม่ติดต่อเรื้อรังที่รุนแรง อาทิ โรคไขมันพอกตับ โรคตับแข็ง โรคความดันโลหิตสูง โรคหัวใจและหลอดเลือด สมองลีบฝ่อ รวมถึงปัญหาสุขภาพจิตอย่างโรคซึมเศร้า ซึ่งคิดเป็นสัดส่วนภาระโรคจากการดื่มแอลกอฮอล์สูงถึง 73%

ทั้งนี้โรคไม่ติดต่อเรื้อรังยังเป็นสาเหตุการเสียชีวิตอันดับ 1 ของคนไทย คิดเป็น 74% ของการเสียชีวิตทั้งหมด หรือประมาณ 400,000 คนต่อปี นี่ยังไม่รวมการเสียชีวิตจากเหตุความรุนแรงและอุบัติเหตุทางถนนที่สูงเป็นอันดับต้นๆ

ด้าน นายธีร์ธรรม วุฑฒิวัตรชัยแก้ว ผู้จัดการสำนักงานเครือข่ายองค์กรงดเหล้าจังหวัดน่าน กล่าวว่า เครื่องดื่มแอลกอฮอล์เป็นหนึ่งในปัจจัยเสี่ยงที่เกี่ยวข้องกับปัญหาโรค NCDs การขับเคลื่อนข้อตกลงครั้งนี้จึงพร้อมสนับสนุนทั้งด้านการสื่อสาร การสร้างเครือข่ายผู้สื่อสารในชุมชน การเผยแพร่ข้อมูลผ่านสื่อสังคมออนไลน์ ตลอดจนการจัดเวทีแลกเปลี่ยนเรียนรู้และถอดบทเรียน เพื่อให้ประชาชนและผู้ร่วมงานเข้าใจถึงความสำคัญของมาตรการ และเกิดการยอมรับในทางปฏิบัติ

ขณะที่ ผศ.ดร.มาโนชญ์ ชายครอง หัวหน้าหน่วยจัดการขับเคลื่อนสุขภาวะจังหวัดน่าน (Node น่าน) เสริมว่าการทำงานจะเน้นการสนับสนุนให้ชุมชนมีส่วนร่วมในการดำเนินงานอย่างเป็นระบบ ทั้งการพัฒนาเครื่องมือบันทึกข้อมูล การติดตามผล และการแลกเปลี่ยนเรียนรู้ระหว่างภาคีเครือข่าย เพื่อให้แต่ละชุมชนสามารถนำข้อตกลงไปปรับใช้ตามบริบทของตนเอง และพัฒนามาตรการให้เกิดความต่อเนื่อง

ทั้งนี้ ความสำเร็จไม่ได้ขึ้นอยู่กับการลงนามความร่วมมือเพียงอย่างเดียว แต่ต้องอาศัยคนในชุมชนเป็นผู้ขับเคลื่อนโดยเวทีเสวนาผู้แทนชุมชนสะท้อนให้เห็นว่า แม้การเปลี่ยนแปลงรูปแบบงานศพจะมีข้อจำกัดจากค่านิยมดั้งเดิม ความเกรงใจ และความคาดหวังของผู้มาร่วมงาน แต่ทุกกลุ่มต่างมีบทบาทสำคัญในการทำให้ข้อตกลงเกิดผลในทางปฏิบัติ

โดยชมรมหัวหน้าบ้าน ทำหน้าที่เป็นแกนกลางในการประชาสัมพันธ์ สร้างความเข้าใจกับเจ้าภาพและชาวบ้าน รวมถึงติดตั้งป้ายขอความร่วมมือในสถานที่จัดงาน ส่วนกลุ่ม อสม. ใช้ความใกล้ชิดและความคุ้นเคยกับครอบครัวในพื้นที่เป็นเครื่องมือสื่อสาร สนับสนุนให้เจ้าภาพปฏิบัติตามมาตรการ พร้อมร่วมบันทึกข้อมูลเพื่อติดตามผล

ขณะที่กลุ่มสตรี มีส่วนสำคัญในการปรับรูปแบบการเตรียมอาหาร โดยเฉพาะการลดเค็ม งดอาหารสุกๆ ดิบๆ และงดใช้ภาชนะโฟม ส่วนกลุ่มผู้สูงอายุ ซึ่งเป็นผู้มีบทบาทในการรักษาประเพณีดั้งเดิม ก็ร่วมสนับสนุนแนวทางการจัดงานที่เรียบง่ายและคำนึงถึงสุขภาพมากขึ้น สะท้อนให้เห็นว่าการเปลี่ยนแปลงทางสังคมสามารถเกิดขึ้นได้เมื่อคนต่างวัยและต่างบทบาทมีส่วนร่วมกำหนดแนวทางร่วมกัน

สำหรับข้อตกลงฉบับปรับปรุง กำหนดมาตรการสำคัญ 5 ประการ เพื่อปรับสภาพแวดล้อมในงานศพให้เอื้อต่อสุขภาวะ ได้แก่ 1. งดอาหารว่างหลังสวดพระอภิธรรม จัดเตรียมเฉพาะน้ำดื่มสะอาด เพื่อลดภาระค่าใช้จ่ายของเจ้าภาพ 2. ลดอาหารรสเค็ม ปรับลดการปรุงอาหารที่มีโซเดียมสูง เพื่อลดความเสี่ยงต่อโรคความดันโลหิตสูง 3. งดอาหารประเภทเนื้อสัตว์สุกๆ ดิบๆ เพื่อส่งเสริมความปลอดภัยด้านอาหาร 4. งดสูบบุหรี่และดื่มเครื่องดื่มแอลกอฮอล์ ภายในบริเวณจัดงาน เพื่อสร้างพื้นที่ปลอดปัจจัยเสี่ยง 5. งดใช้กล่องโฟมบรรจุอาหาร ส่งเสริมการใช้ภาชนะที่เหมาะสมและลดผลกระทบต่อสิ่งแวดล้อม

ทั้ง 5 มาตรการไม่ได้มุ่งเพียงลดการบริโภคเครื่องดื่มแอลกอฮอล์ แต่ครอบคลุมถึงการปรับพฤติกรรมการกิน การลดปัจจัยเสี่ยงด้านสุขภาพ การดูแลสิ่งแวดล้อม และการลดค่าใช้จ่ายที่ไม่จำเป็นของครอบครัวผู้สูญเสีย ภาคีเครือข่ายจะร่วมประชาสัมพันธ์ข้อตกลงผ่านผู้นำชุมชนและ อสม. พร้อมติดตั้งป้ายขอความร่วมมือและบันทึกผลการดำเนินงาน โดยรวบรวมข้อมูลในเดือนกุมภาพันธ์และสิงหาคม 2570 และจัดเวทีคืนข้อมูลเพื่อทบทวนบทเรียนในเดือนมีนาคมและกันยายน 2570 นำผลที่ได้มาปรับปรุงมาตรการให้ เหมาะสมกับบริบทของแต่ละชุมชน

การขับเคลื่อนงานศพสุขภาวะจึงไม่ใช่เพียงการปรับรูปแบบงานประเพณี แต่เป็นการสร้างค่านิยมใหม่ที่เน้นความเรียบง่าย ลดภาระค่าใช้จ่าย และใส่ใจสุขภาพ สะท้อนพลังความร่วมมือของชุมชนในการสร้างสภาพแวดล้อมที่เอื้อต่อสุขภาวะที่ดีอย่างยั่งยืน