มองมุมเจิมศักดิ์ ปิ่นทอง : โครงการแจกเงิน‘คนละคัน พลัส’ กับทางเลือกที่ยั่งยืนกว่า

ในยามที่ภาครัฐขยับตัวเพื่อแก้ปัญหามลพิษทางอากาศ (โดยเฉพาะฝุ่น PM2.5 จากภาคการขนส่ง) และกระตุ้นเศรษฐกิจพร้อมกัน หนึ่งในข้อเสนอที่มักถูกหยิบยกขึ้นมาพิจารณาคือ โครงการ “คนละคันพลัส” ของกรมสรรพสามิต ซึ่งวางเป้าหมายใช้งบประมาณราว 12,000 ล้านบาท (แบ่งเป็นโครงการรถเก่าแลกรถกระบะใหม่ และรถจักรยานยนต์ไฟฟ้า) เพื่ออุดหนุนเงินสดให้ประชาชนเปลี่ยนผ่านไปใช้ยานยนต์ที่สะอาดขึ้น
แม้มาตรการนี้จะดูหวือหวาและตอบโจทย์ระยะสั้น แต่เมื่อมองผ่านเลนส์ของเศรษฐศาสตร์ สวัสดิการสังคม ความคุ้มค่าและความยั่งยืนในระยะยาว กลับมีทางเลือกอื่นที่ทรงพลังกว่าซ่อนอยู่
บทความชิ้นนี้จะพาไปผ่าตัดวิเคราะห์เปรียบเทียบในทุกมิติ เพื่อให้เห็นภาพชัดเจนว่าเม็ดเงินกู้ 12,000 ล้านบาทก้อนนี้ ควรถูกใช้อย่างไรจึงจะคุ้มค่าแผ่นดินที่สุด
1. โครงการ “คนละคันพลัส” คืออะไร? มีข้อดีและข้อควรระวังอย่างไร?
“คนละคันพลัส” คือแนวคิดการใช้เงินกู้ภาครัฐมาเป็น “เงินอุดหนุน แจกตรง” (Cash Subsidy) ให้แก่ประชาชน (เช่น คันละ 40,000 บาทสำหรับรถกระบะ) เพื่อจูงใจให้นำรถยนต์เก่าอายุเกิน 14 ปี มาแลกซื้อรถกระบะใหม่ที่รองรับน้ำมัน B20 หรือรถกระบะไฟฟ้า ควบคู่ไปกับมาตรการส่งเสริมรถจักรยานยนต์ไฟฟ้า
l ข้อดีของโครงการ:
❍ กระตุ้นเศรษฐกิจระยะสั้นทันใจ: ช่วยพยุงอุตสาหกรรมยานยนต์ ชิ้นส่วน และห่วงโซ่อุปทานในประเทศที่กำลังซบเซา ผ่านกลไก Co-Pay ที่ดึงให้ภาคเอกชนและสถาบันการเงินขยับตัว
❍ ลดมลพิษจากต้นทาง: ช่วยปลดระวางรถกระบะดีเซลรุ่นเก่าที่ปล่อยไอเสียและเขม่าควันดำหนาแน่นออกจากท้องถนน
l ข้อควรระวังและความเสี่ยง:
❍ ความเสี่ยงเรื่องการทุจริต (สวมซาก/เวียนเทียนทะเบียน): หากระบบการจัดการซากยานยนต์ ของประเทศไม่รัดกุม ขบวนการสีเทาอาจนำเลขตัวถัง (Chassis Number) หรือเล่มทะเบียนไปสวมรอยกับ
“รถเถื่อน / รถหนีภาษี” ทำให้รัฐเสียเงินอุดหนุนฟรีแถมได้รถเถื่อนวิ่งเกลื่อนเมือง
❍ ภาระหนี้ครัวเรือน: การอุดหนุนเงินให้คนไปซื้อรถใหม่ เท่ากับการผลักดันให้ประชาชนที่มีรายได้น้อยหรือปานกลางต้องแบกรับ “ภาระหนี้ก้อนใหม่” (ค่างวดรถ) ท่ามกลางภาวะหนี้ครัวเรือนไทยที่สูงลิ่ว
❍ แก้ปัญหาปลายเหตุ: เมื่อหมดเงินอุดหนุน ปัญหารถเก่าและมลพิษก็จะวนกลับมาอีกในอนาคต
2. ทางเลือกเชิงโครงสร้าง: ใช้ “ภาษีก้าวหน้า” จูงใจใช้รถใหม่ ดีต่อสิ่งแวดล้อมโดยไม่ต้องกู้เงินมาแจกอย่างไร?
หากเปลี่ยนจากการใช้เงินกู้ไป “แจกเงินซื้อรถ” มาเป็นการใช้ “ระบบโครงสร้างภาษี” เช่น การจัดเก็บภาษีประจำปีและภาษีสรรพสามิตรถใหม่ ที่ใช้พลังงานสะอาดในอัตราที่ต่ำมากๆ แล้วเก็บภาษีประจำปีรถยนต์เก่าในอัตราก้าวหน้า (ยิ่งรถเก่ามากและปล่อยมลพิษสูง ยิ่งต้องเสียภาษีแพงขึ้นแบบก้าวกระโดด) จะเกิดผลลัพธ์ที่ดีต่อสิ่งแวดล้อมเช่นเดียวกัน ด้วยกลไกดังนี้:
l กลไกตลาดทำงานเองโดยธรรมชาติ: เจ้าของรถจะคำนวณต้นทุนความคุ้มค่า และยอมตัดสินใจปลดระวางหรือขายซากรถเก่าด้วยตนเองโดยที่รัฐไม่ต้องควักเงินกู้มาแจก
l ราคารถเก่าปรับตัวสะท้อนความเป็นจริง: ตลาดรถมือสองรุ่นเก่าจะลดราคาลงอย่างรวดเร็ว ทำให้โครงสร้างยานยนต์ของประเทศปรับตัวเข้าสู่ยุครถสะอาดเร็วขึ้น
l ปราศจากช่องโหว่ทุจริต: ตัดปัญหาการทุจริตสวมซาก เวียนเทียนทะเบียน และประหยัดงบประมาณแผ่นดินได้อย่างสิ้นเชิง
3. พลิกเกมใหม่: นำเงิน 12,000 ล้านบาท สร้าง “ขนส่งสาธารณะชนบท” ดีกว่าอย่างไร?
สมมุติว่าเรานำเงินกู้ 12,000 ล้านบาทก้อนเดิม ไม่นำไปแจกอุดหนุนรถส่วนบุคคล แต่เปลี่ยนมา “ลงทุนสร้างระบบขนส่งสาธารณะ โดยเฉพาะระบบรางและรถบัสไฟฟ้า (EV Bus) ในหัวเมืองภูมิภาคและชนบท” ผลลัพธ์ที่จะได้มีความคุ้มค่าเชิงระบบที่เหนือกว่าอย่างชัดเจน:
l เข้าถึงประชาชนถ้วนหน้า (Universal Access): การแจกเงินซื้อรถช่วยคนเฉพาะกลุ่มที่มีกำลังผ่อนต่อ แต่รถบัส EV ท้องถิ่นและระบบรางช่วยให้เด็ก ผู้สูงอายุ และผู้มีรายได้น้อยทุกคนเข้าถึงการเดินทางที่ปลอดภัยและประหยัด
l ลดการใช้พลังงานและคาร์บอนอย่างแท้จริง: การเปลี่ยนพฤติกรรมให้คนหันมาใช้ “ระบบขนส่งมวลชนร่วมกัน” (Mass Transit) มีประสิทธิภาพในการลดการใช้น้ำมันและลดปัญหาจราจรแออัด สูงกว่าการเปลี่ยนรถส่วนบุคคล 1 คัน เป็นรถ EV หลายเท่าตัว
l สร้างทรัพย์สินถาวรให้ประเทศ: แทนที่จะเอาเงินไปละลายหายไปกับการอุดหนุนรายคัน งบก้อนนี้จะกลายเป็นโครงสร้างพื้นฐานที่อยู่คู่เมืองและสร้างมูลค่าทางเศรษฐกิจไปอีกหลายสิบปี
4. ทำไมผู้บริหารที่ขาดวิสัยทัศน์จึงไม่ชอบแนวทางนี้? (โจทย์การเมืองระยะเปลี่ยนผ่าน)
ในความเป็นจริง นโยบายการลงทุนโครงสร้างพื้นฐานสาธารณะมักจะไม่ค่อยถูกใจนักการเมืองหรือผู้บริหารระดับสูงที่ “มองไม่ไกลและหวังผลระยะสั้น” ด้วยเหตุผลเชิงจิตวิทยาและการเมือง ดังนี้ครับ:
1. เห็นผลช้า ไม่ทันใจในการหาเสียง: การแจกเงินอุดหนุนคันละ 40,000 บาท ประชาชนจะรู้สึกถึง “ความใจถึงของรัฐบาล” ได้ทันทีในวันรับเช็คหรือรับเงิน ขณะที่การสร้างระบบขนส่งสาธารณะต้องใช้เวลาศึกษา ออกแบบ และก่อสร้าง ซึ่งมักจะเสร็จไม่ทันรอบการเลือกตั้ง
2. ต้องอธิบายยากในระยะเปลี่ยนผ่าน: การขึ้นภาษีรถเก่าหรือการรัดเข็มขัดไม่แจกเงินสด เป็นนโยบายที่สร้าง “แรงต้าน” จากกลุ่มผู้ใช้รถเก่าและกลุ่มทุนยานยนต์ การอธิบายให้ประชาชนเข้าใจถึงความคุ้มค่าระยะยาวต้องอาศัยภาวะผู้นำสูง ผิดกับการแจกเงินที่คนมักจะชอบใจในเบื้องต้นโดยไม่ต้องคิดเยอะ
3. ติดกับดัก“กู้ก่อนแล้วจึงหาทางใช้เงิน: การมีเงินกู้ที่คนอื่นต้องชดใช้แทนในภายหลัง ปิดกั้นสติปัญญาของผู้คิดโครงการ เอาแต่ง่ายและได้ประโยชน์เฉพาะหน้าทางการเมือง แต่ถ้าเป็นเงินของตนจะไม่ทำเช่นนี้
5. บทสรุปเปรียบเทียบ: เห็นความแตกต่างอย่างชัดเจนระหว่าง 2 แนวทาง
เมื่อนำเงินที่ต้องกู้ 12,000 ล้านบาท มาวางเทียบกันใน 2 ทางเลือก จะเห็นความแตกต่างทางนโยบาย
ที่เด่นชัด ดังนี้ครับ:
ระเด็นเปรียบเทียบ
แนวทางที่ 1:
แจกเงินอุดหนุนรถส่วนบุคคล
(คนละคันพลัส)
แนวทางที่ 2:
ลงทุนโครงสร้างพื้นฐาน
ขนส่งสาธารณะ
ลักษณะการใช้เงิน
ละลายงบไปกับรายบุคคล
(Subsidize Individual Assets)
สร้างทรัพย์สินถาวรของรัฐ
(Public Infrastructure)
ผู้ได้รับประโยชน์
เฉพาะกลุ่มที่มีความพร้อมซื้อรถใหม่ (หลักแสนครัวเรือน)
ประชาชนถ้วนหน้า
ทุกเพศทุกวัยในภูมิภาค (หลักล้านคน)
ความยั่งยืนของปัญหา
แก้ปัญหาชั่วคราว
หมดงบก็กลับมาสู่วัฏจักรเดิม
แก้ปัญหาที่โครงสร้างพื้นฐาน ลดการใช้รถส่วนบุคคลถาวร
ความเสี่ยงการทุจริต
สูงมาก (เสี่ยงสวมซาก
เวียนเทียนทะเบียน รั่วไหล)
ต่ำมาก (เป็นการจัดซื้อจัดจ้างภาครัฐ ตรวจสอบโปร่งใสได้)
ผลลัพธ์ด้านพลังงาน
ลดมลพิษระดับหนึ่ง
แต่เพิ่มความแออัดบนถนน
ลดการใช้น้ำมัน ลดมลพิษ และแก้รถติดพร้อมกันอย่างยั่งยืน
การเลือกเดินเส้นทางไหน ระหว่าง “แจกเงินอุดหนุนเพื่อกระตุ้นให้คนซื้อรถเพิ่ม” กับ “ลงทุนสร้างระบบรางและรถบัส EV ให้คนเลิกใช้รถส่วนบุคคล”จึงเป็นบททดสอบสำคัญของวิสัยทัศน์ผู้บริหารประเทศ ว่าจะเลือกแก้ปัญหาแบบ “ลูบหน้าปะจมูก” หรือเลือกวางรากฐานประเทศไทยให้เติบโตอย่างยั่งยืนในระยะยาว
รศ.ดร.เจิมศักดิ์ ปิ่นทอง


