คิดด้วยพลเมือง (See-Think-Cen') : รื้อกติกาการศึกษาไทย : เมื่อความเหลื่อมล้ำยังเป็นโจทย์ที่รอคำตอบ

แม้เด็กทุกคนในประเทศไทยจะมีสิทธิได้รับการศึกษา แต่ไม่ได้หมายความว่าทุกคนจะมีโอกาสเรียนรู้และพัฒนาตัวเองอย่างเท่าเทียมกัน เพราะความเหลื่อมล้ำทางการศึกษายังคงเป็นปัญหาที่ส่งผลต่ออนาคตของเด็กไทยมาอย่างยาวนาน
ความแตกต่างเริ่มตั้งแต่ความพร้อมของโรงเรียน บางแห่งมีครูเพียงพอ มีอุปกรณ์การเรียนและเทคโนโลยีที่ทันสมัย ขณะที่บางแห่งยังขาดแคลนแม้กระทั่งอุปกรณ์พื้นฐาน นอกจากนี้ฐานะของครอบครัวยังส่งผลต่อโอกาสในการเรียนรู้ เด็กบางคนสามารถเรียนพิเศษ เข้าร่วมกิจกรรมเสริมทักษะ หรือเข้าถึงแหล่งเรียนรู้นอกห้องเรียนได้อย่างหลากหลาย ส่วนเด็กบางกลุ่มกลับมีทางเลือกจำกัด เพราะครอบครัวไม่มีกำลังส่งเข้าโรงเรียนที่มีคุณภาพ หรือบ้านอยู่ในพื้นที่ห่างไกล
จากข้อมูลจาก UNICEF Thailand ที่เผยแพร่เมื่อเดือนมกราคม 2569 ระบุว่า นักเรียนชั้นประถมศึกษาปีที่ 2 มีเพียงประมาณ 4 ใน 10 คนที่มีทักษะการอ่านและคณิตศาสตร์เหมาะสมตามวัย โดยเด็กในพื้นที่ชนบทและเด็กจากครอบครัวยากจนยังเผชิญอุปสรรคในการเรียนรู้ อีกทั้งความเหลื่อมล้ำยังเห็นได้จากโอกาสที่แตกต่างกันระหว่างเด็กที่อยู่ในกรุงเทพฯ หรือเมืองหลวงที่มักมีแหล่งเรียนรู้ให้เลือกมากกว่าเด็กที่อยู่ต่างจังหวัด
แต่ก็ไม่ได้หมายความว่าโรงเรียนต่างจังหวัดทุกแห่งจะมีคุณภาพด้อยกว่าโรงเรียนในเมือง หรือเด็กทุกคนจำเป็นต้องย้ายออกจากบ้านเกิดเพื่อเข้าโรงเรียนดีๆ แต่ปัญหาอยู่ที่ความพร้อมและโอกาสที่กระจายไปไม่ทั่วถึง ทำให้เด็กแต่ละคนมีทางเลือกในการเรียนรู้และพัฒนาตัวเองแตกต่างกัน
ฉะนั้น ประเด็นสำคัญเลยไม่ใช่แค่ว่าเราจะทำอย่างไรให้เด็กทุกคนมีโอกาสเข้าเรียนในโรงเรียนหรือมหาวิทยาลัยที่มีชื่อเสียง หรือเข้ามาเรียนในกรุงเทพฯ แต่เราจะทำอย่างไรให้การศึกษากระจายไปทั่วถึง เพื่อให้เด็กทุกคนมีโอกาสได้เรียนอย่างเท่าเทียมกัน
ท่ามกลางปัญหาเหล่านี้ การจัดทำร่างพระราชบัญญัติการศึกษาแห่งชาติฉบับใหม่จึงเป็นเรื่องที่น่าจับตา เพราะนอกจากจะเป็นความพยายามเปลี่ยนกติกาการศึกษาไทยแล้ว ยังทำให้เกิดคำถามว่า กฎหมายฉบับใหม่นี้จะช่วยลดความเหลื่อมล้ำทางการศึกษาได้จริงมากน้อยแค่ไหน
การรื้อกติกาการศึกษาใหม่ ผ่านร่าง พ.ร.บ.การศึกษาแห่งชาติ
ประเทศไทยกำลังเดินหน้าจัดทำร่างพระราชบัญญัติการศึกษาแห่งชาติฉบับใหม่ เพื่อปรับระบบการศึกษาให้ทันกับความเปลี่ยนแปลงของสังคม และตอบโจทย์ผู้เรียนที่มีความต้องการแตกต่างกัน โดยกระบวนการจัดทำร่างกฎหมายเริ่มขึ้น ช่วงเดือนมิถุนายน 2569
ร่างกฎหมายฉบับนี้มีสาระสำคัญ 6 ประเด็นที่น่าสนใจ ได้แก่
1. ตั้งคณะกรรมการนโยบายการศึกษาแห่งชาติ
เสนอให้มีคณะกรรมการนโยบายการศึกษาแห่งชาติ ทำหน้าที่กำหนดทิศทางและนโยบายการศึกษาของประเทศ เพื่อให้หน่วยงานที่เกี่ยวข้องทำงานร่วมกันได้อย่างเป็นระบบและมีเป้าหมายไปในทิศทางเดียวกัน
2. กระจายอำนาจให้โรงเรียนบริหารจัดการได้มากขึ้น
เสนอให้โรงเรียนมีอิสระในการบริหาร 4 ด้าน ได้แก่ งานวิชาการ งบประมาณ บุคลากร และการบริหารทั่วไป เพื่อให้แต่ละโรงเรียนสามารถจัดการเรียนการสอนได้เหมาะกับความต้องการของเด็กและสภาพปัญหาในพื้นที่ โดยไม่จำเป็นต้องใช้แนวทางเดียวกันกับทุกโรงเรียน
3. เปลี่ยนจากการเรียนเพื่อจำ สู่การเรียนรู้ที่นำไปใช้ได้จริง
ให้ความสำคัญกับการพัฒนาทักษะที่จำเป็นต่อการใช้ชีวิต เช่น การคิดวิเคราะห์ ทักษะชีวิต สุขภาวะ และคุณธรรม มากกว่าการเน้นเพียงการจดจำเนื้อหา พร้อมส่งเสริมการเรียนรู้ตลอดชีวิต เปิดโอกาสให้สะสมและเทียบโอนหน่วยกิต รวมถึงรับรองทักษะและประสบการณ์ที่ได้จากการเรียนรู้นอกห้องเรียน
4. ปรับวิธีประเมินคุณภาพโรงเรียนให้เหมาะกับบริบท
เสนอให้การประเมินคุณภาพโรงเรียนคำนึงถึงความพร้อมและข้อจำกัดที่แตกต่างกันของแต่ละแห่งมากขึ้น โดยเน้นการประเมินเพื่อช่วยพัฒนาโรงเรียน มากกว่าการใช้เกณฑ์เดียวกันตัดสินทุกแห่ง พร้อมลดภาระงานเอกสารที่ไม่จำเป็นของครู
5. พัฒนาครูและปรับบทบาทให้เป็นผู้สนับสนุนการเรียนรู้
ให้ความสำคัญกับการพัฒนาครูตั้งแต่การผลิต การคัดเลือกไปจนถึงการพัฒนาทักษะอย่างต่อเนื่อง พร้อมส่งเสริมให้ครูเปลี่ยนจากการเป็นผู้ถ่ายทอดความรู้เพียงอย่างเดียว มาเป็นผู้ช่วยออกแบบและสนับสนุนการเรียนรู้ (Learning Facilitator) เพื่อให้เด็กแต่ละคนสามารถเรียนรู้ได้ตามความถนัดและความสนใจของตัวเอง
6. เปิดโอกาสให้ทุกภาคส่วนมีส่วนร่วมในการศึกษา
ส่งเสริมให้องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น ภาคเอกชน ชุมชนและภาคประชาสังคม เข้ามามีส่วนร่วมในการจัดและสนับสนุนการศึกษา รวมถึงเปิดโอกาสให้คนในพื้นที่สะท้อนปัญหาและเสนอแนวทางพัฒนาโรงเรียนให้ตอบโจทย์ความต้องการของเด็กมากขึ้น
เปลี่ยนกติกาแล้ว ความเหลื่อมล้ำจะลดลงจริงหรือไม่
เมื่อมองทั้ง 6 ประเด็น จะเห็นว่าร่างกฎหมายพยายามเปลี่ยนระบบการศึกษาหลายด้าน ตั้งแต่การกำหนดนโยบาย การบริหารโรงเรียน การพัฒนาครู ไปจนถึงการเปิดโอกาสให้คนในสังคมเข้ามามีส่วนร่วมแนวทางเหล่านี้อาจช่วยให้ระบบการศึกษามีความยืดหยุ่นและตอบโจทย์ผู้เรียนได้ดีขึ้น แต่การเปลี่ยนกติกาเพียงอย่างเดียวอาจยังไม่เพียงพอ หากโรงเรียนยังมีความพร้อมและทรัพยากรที่แตกต่างกันมาก
ตัวอย่างเช่น การกระจายอำนาจให้โรงเรียนบริหารจัดการได้มากขึ้น แม้จะช่วยให้โรงเรียนมีอิสระในการตัดสินใจ แต่หากโรงเรียนแห่งหนึ่งมีงบประมาณ ครู และอุปกรณ์พร้อม ขณะที่อีกแห่งยังขาดแคลนสิ่งจำเป็น การให้อิสระในการบริหารก็ไม่ได้หมายความว่าทั้งสองโรงเรียนจะมีโอกาสพัฒนาได้เท่าเทียมกัน เช่นเดียวกับการส่งเสริมให้ครูออกแบบการเรียนรู้ที่เหมาะกับเด็กแต่ละคน แม้จะเป็นแนวทางที่ดี แต่จะเกิดขึ้นได้จริงมากน้อยแค่ไหน หากครูยังต้องรับผิดชอบงานเอกสารจำนวนมาก หรือบางโรงเรียนยังมีครูไม่เพียงพอ
สิ่งที่ต้องติดตามคือ หากมีการปรับกฎหมายและกระจายอำนาจให้โรงเรียนมากขึ้น โรงเรียนและครูจะได้รับการสนับสนุนอย่างไร โดยเฉพาะโรงเรียนขนาดเล็กและโรงเรียนในพื้นที่ห่างไกล การจัดสรรงบประมาณจะคำนึงถึงความจำเป็นของแต่ละโรงเรียนมากน้อยแค่ไหน รวมถึงการลดภาระงานครูจะเกิดขึ้นได้จริงหรือไม่ เพื่อให้ครูมีเวลาทุ่มเทกับการเรียนการสอนและโรงเรียนสามารถพัฒนาการศึกษาได้อย่างเต็มที่
เสียงกว่า 50,000 ความเห็น จะถูกนำไปใช้มากน้อยแค่ไหน
อีกเรื่องที่น่าจับตาคือการเปิดรับฟังความคิดเห็นของประชาชนต่อร่างกฎหมายฉบับนี้ โดยเริ่มตั้งแต่การรับฟังหลักการสำคัญ 10 ประการ ไปจนถึงการเปิดให้แสดงความคิดเห็นต่อการร่างกฎหมาย ซึ่งมีผู้ร่วมแสดงความคิดเห็นมากกว่า 50,000 ความเห็น สามารถอ่านรายละเอียดเพิ่มเติมได้ที่ https://policywatch.thaipbs.or.th/article/education-80?utm_source=chatgpt.com
แม้จำนวนความคิดเห็นจะสะท้อนว่าประชาชนให้ความสนใจกับอนาคตการศึกษาไทย แต่สิ่งที่สำคัญไม่แพ้กันคือ ข้อเสนอและข้อกังวลเหล่านั้นจะถูกนำไปใช้ปรับปรุงร่างกฎหมายอย่างไร เพราะการเปิดรับฟังความคิดเห็นไม่ควรจบลงเพียงการรวบรวมความคิดเห็นให้ได้จำนวนมาก แต่ควรทำให้ประชาชนเห็นด้วยว่าข้อเสนอของพวกเขาได้รับการรับฟังและนำไปใช้มากน้อยแค่ไหน
โดยเฉพาะความคิดเห็นจากครู ผู้ปกครอง และคนในพื้นที่ที่กำลังเผชิญปัญหาความเหลื่อมล้ำทางการศึกษา ซึ่งอาจสะท้อนปัญหาและความต้องการที่แตกต่างจากมุมมองของหน่วยงานส่วนกลาง การมีส่วนร่วมจึงไม่ควรเป็นเพียงขั้นตอนหนึ่งของการจัดทำกฎหมาย แต่ควรเป็นโอกาสให้ประชาชนได้มีส่วนร่วมกำหนดทิศทางการศึกษา และสามารถติดตามได้ว่าเสียงของตัวเองส่งผลต่อการเปลี่ยนแปลงอย่างไร
จับตาความคืบหน้าก่อนสิ้นสมัยประชุมรัฐสภา
เมื่อวันที่ 25 กันยายน 2569 มีรายงานว่าร่าง พ.ร.บ.การศึกษาแห่งชาติฉบับใหม่ จัดทำเสร็จแล้วทั้งหมด 84 มาตรา และผ่านกระบวนการรับฟังความคิดเห็น โดยตั้งเป้าเสนอคณะรัฐมนตรีและผลักดันเข้าสู่การพิจารณาของรัฐสภาภายในเดือนธันวาคม 2569 จึงต้องติดตามว่าจะดำเนินการได้ทันตามเป้าหมายหรือไม่ ทั้งนี้ แม้จะเสนอร่างกฎหมายได้ทันกำหนด ก็ยังต้องผ่านขั้นตอนการพิจารณาก่อนประกาศใช้
อย่างไรก็ตาม สิ่งที่น่าจับตาไม่ได้มีเพียงความคืบหน้าของกฎหมาย แต่รวมถึงการนำไปใช้จริง ทั้งการจัดสรรงบประมาณให้โรงเรียนที่ขาดแคลน การลดภาระงานครู และการเปิดโอกาสให้ประชาชนมีส่วนร่วม เพราะความสำเร็จของการเปลี่ยนแปลงไม่ได้วัดจากการมีกฎหมายฉบับใหม่เท่านั้น แต่ต้องดูด้วยว่าโรงเรียนมีความพร้อมมากขึ้น ครูทำงานได้ดีขึ้น และเด็กได้รับโอกาสทางการศึกษามากขึ้นจริงหรือไม่
ท้ายที่สุด แม้เราไม่อาจทำให้เด็กทุกคนมีต้นทุนชีวิตเท่ากันได้ แต่ระบบการศึกษาควรช่วยลดช่องว่างเหล่านั้น เพื่อให้เด็กทุกคนเข้าถึงการศึกษาที่มีคุณภาพและพัฒนาความสามารถของตัวเองได้ โดยไม่จำเป็นต้องมีฐานะดีหรือเดินทางไกลจากบ้านเกิดเพื่อหาโอกาสที่ดีกว่า
แหล่งที่มา
สำนักงานเลขาธิการสภาการศึกษา. (2569, 4 มิถุนายน). รมว.ศธ.ดันร่าง พ.ร.บ.การศึกษาชาติ https://www.onec.go.th/th.php/page/view/Newssecgen/6729
สำนักงานคณะกรรมการส่งเสริมการศึกษาเอกชน. (2569,6 พฤศจิกายน). https://opec.go.th/gallery/detail/1407
UNICEF Thailand. (2569, 23 มกราคม). https://www.unicef.org/thailand/stories/thailands-long-term-future-will-be-decided-its-classrooms
Thai PBS Policy Watch. (2569, 27 กันยายน). เปิดรับฟังความเห็นร่าง พ.ร.บ. การศึกษาแห่งชาติ.
https://policywatch.thaipbs.or.th/article/education-80
มติชน. (2569, 27 ตุลาคม). พ.ร.บ.การศึกษาฯ ยังตามกรอบเวลา เตรียมเข้าสภาต้น ธ.ค. ก่อนปิดสมัยประชุม. https://www.matichon.co.th/local/education/news_5949618
ศศธร เอี่ยมสะอาด
