มองมุมเจิมศักดิ์ ปิ่นทอง : ทางรอดของสังคมไทย ในวันที่ผู้สูงอายุและคนพิการไม่ใช่คนกลุ่มน้อยอีกต่อไป

จาก “การสงเคราะห์” สู่ “สิทธิ” และ “ศักดิ์ศรี”
ประเทศไทยกำลังก้าวเข้าสู่ “สังคมสูงวัยระดับสุดยอด” (Super-Aged Society) อย่างเต็มตัว ควบคู่ไปกับจำนวนผู้สูงอายุและคนพิการที่มีแนวโน้มเพิ่มสูงขึ้นเรื่อยๆ ตามโครงสร้างประชากรที่เปลี่ยนไป
แต่น่าคิดว่า ท่ามกลางความเปลี่ยนแปลงนี้ภาพจำที่สังคมไทยมีต่อผู้สูงอายุและคนพิการส่วนใหญ่ยังคงวนเวียนอยู่กับคำว่า “ผู้ด้อยโอกาส”และ “ผู้เคราะห์ร้าย” ที่รอคอยความเมตตา การบริจาค หรือการสงเคราะห์จากผู้อื่น มากกว่าการมองพวกเขาในฐานะ “พลเมืองเจ้าของสิทธิ”ที่ควรมีอิสระในการพึ่งพาตนเอง
ความเข้าใจที่คลาดเคลื่อนนี้ ไม่เพียงแต่สร้างกำแพงกั้นไม่ให้คนกลุ่มนี้เข้าถึงศักยภาพที่แท้จริงของตนเอง แต่ในหลายครอบครัวและชุมชน(โดยเฉพาะในต่างจังหวัด) ความเข้าใจแบบเดิมยังนำไปสู่ความอับอาย ความรู้สึกเป็นภาระจนต้อง “ซ่อนเร้น” สมาชิกที่เจ็บป่วยหรือพิการไว้ในบ้านตัดขาดพวกเขาจากโลกภายนอกทั้งการศึกษา การรักษาพยาบาล และการมีส่วนร่วมทางสังคม
นับถอยหลัง 10 ปีข้างหน้า : จะเกิดอะไรขึ้นหากประเทศไทยไม่ปรับตัว?
หากโครงสร้าง ความคิด และระบบของประเทศยังย่ำอยู่กับที่ภายใน 10 ปีข้างหน้า ประเทศไทยจะต้องเผชิญกับวิกฤตการณ์ครั้งใหญ่ที่ส่งผลกระทบต่อทุกคนอย่างหลีกเลี่ยงไม่ได้ :
1.วิกฤตล้มละลายทางเศรษฐกิจและงบประมาณรัฐ : เมื่อผู้สูงอายุและคนพิการมีจำนวนมหาศาล แต่ระบบโครงสร้างพื้นฐานยังไม่เอื้อให้พวกเขาพึ่งพาตนเองได้ ภาระการดูแลจะตกเป็นของรัฐและครอบครัวแบบ 100% งบประมาณแผ่นดินจะต้องหมดไปกับการจ่ายเบี้ยยังชีพและการรักษาพยาบาลปลายเหตุ จนไม่มีงบเหลือไปพัฒนาประเทศด้านอื่นๆ
2.“ภาวะครอบครัวแตกสลาย” และการออกจากงานเพื่อมาดูแล : คนวัยทำงาน (ซึ่งมีจำนวนลดลงเรื่อยๆ ตามอัตราการเกิดที่ต่ำ) จะต้องลาออกจากงานมาเป็น “ผู้ดูแลเต็มตัว” (Full-time Caregiver) เกิดภาวะสมองไหล ออกจากตลาดแรงงาน ครอบครัวยากจนลงอย่างรวดเร็ว และเกิดปัญหาสุขภาพจิตและความเครียดสะสมในผู้ดูแล
3.การสูญเสียคุณค่าความเป็นมนุษย์ : สังคมจะเต็มไปด้วยผู้คนที่ถูกตัดขาดจากโลกภายนอก ถูกมองว่าเป็นภาระ และใช้ชีวิตช่วงบั้นปลายอย่างไร้ศักดิ์ศรี ขณะที่คนในสังคมปกติเองก็ต้องใช้ชีวิตท่ามกลางสภาพแวดล้อมที่ไม่ปลอดภัยและไม่เป็นมิตรกับใครเลย (เพราะเมืองไม่ได้ถูกออกแบบมาเผื่อความเสื่อมถอยของร่างกาย)
ทางออก : เปลี่ยนทัศนคติ และปรับปฏิบัติการทุกภาคส่วน
การแก้ปัญหานี้จึงไม่ใช่แค่เรื่องของ “กระทรวงใดกระทรวงหนึ่ง” หรือ “การทำบุญสงเคราะห์”อีกต่อไป แต่เป็นการปรับเปลี่ยนโครงสร้างความคิดและการทำงานร่วมกันของทุกภาคส่วนอย่างเป็นระบบ :
1.รัฐบาลส่วนกลางและข้าราชการ : เปลี่ยนไม้บรรทัดวัดผล และกำกับภาคเอกชน
● เปลี่ยนจากแจกเงิน สู่การวัดผลความพึ่งตนเอง : กระทรวงการพัฒนาสังคมและความมั่นคงของมนุษย์ (พม.) และหน่วยงานรัฐต้องเปลี่ยนตัวชี้วัด (KPI) เลิกนับจำนวนถุงยังชีพที่แจก แต่ให้วัดที่จำนวนบ้านที่ถูกปรับสภาพ ความสำเร็จในการจ้างงาน และจำนวนผู้สูงอายุ-คนพิการที่สามารถออกไปใช้ชีวิตนอกบ้านได้ด้วยตัวเอง
● คุมเข้มภาคเอกชน : รัฐต้องกำหนดให้คมนาคมขนส่ง ทั้งรถไฟ รถไฟฟ้า รถประจำทางและสายการบิน ถือว่า “การเข้าถึงได้สำหรับทุกคน” (Accessibility) เป็นเงื่อนไขบังคับและมาตรฐานทางธุรกิจ ไม่ใช่ทางเลือก เช่น ต้องไม่เก็บค่าบริการพิเศษสำหรับรถวีลแชร์หรือสิ่งอำนวยความสะดวกสำหรับผู้สูงอายุคนพิการ
2.องค์การบริหารส่วนท้องถิ่น (เทศบาล / อบต.) :ลงมือทำจริงในพื้นที่
● กระจายงบสร้างระบบดูแลระยะยาว (Long-Term Care) : ท้องถิ่นต้องเป็นหัวหอกในการจัดตั้งกองทุนดูแลผู้สูงอายุและคนพิการในชุมชน พร้อมทั้งจ้างงานคนในท้องถิ่นมาเป็น “ผู้ดูแลมืออาชีพ” (Caregiver) เพื่อสร้างทั้งอาชีพและระบบดูแลที่ใกล้ชิด
● เน้นสร้างอารยสถาปัตย์ (Universal Design) : ปรับปรุงทางเท้า อาคารสาธารณะ และที่อยู่อาศัยของกลุ่มเปราะบาง ให้พวกเขาเดินทางและใช้ชีวิตประจำวันได้อย่างปลอดภัย
3.ชุมชนและครอบครัว : ลบล้างตราบาปเปิดพื้นที่ต้อนรับความหลากหลาย
● เปลี่ยนมุมมองจาก “ความอับอาย” สู่“ความภาคภูมิใจ” : ผู้นำชุมชน ปราชญ์ชาวบ้านและสื่อท้องถิ่นต้องช่วยกันสื่อสารว่า ผู้สูงอายุคือ “ผู้เชี่ยวชาญชีวิต” ที่มีประสบการณ์ชีวิตอย่างโชกโชน ความชราหรือความพิการไม่ใช่ตราบาปหรือผลกรรม แต่เป็นสัจธรรมที่ทุกคนต้องเจอ ชุมชนต้องร่วมกันโอบรับและสร้างพื้นที่ทำกิจกรรมร่วมกัน
● สร้างเครือข่ายพึ่งพาอาศัย : สนับสนุนให้ครอบครัวที่มีผู้สูงอายุ/คนพิการได้แลกเปลี่ยนเรียนรู้และช่วยเหลือกันเอง เพื่อลดความโดดเดี่ยวและความเครียดของคนในครอบครัว
การดูแลผู้สูงอายุและคนพิการบนฐานของ “สิทธิและศักดิ์ศรี” ไม่ใช่เรื่องของการสงเคราะห์หรือทำบุญ แต่คือการลงทุนสร้างหลักประกันว่า “พวกเราทุกคน” จะได้ใช้ชีวิตในบั้นปลายอย่างมีความสุข มีคุณค่า และไม่ต้องหวาดกลัวต่ออนาคต
เพราะสังคมที่เรากำลังช่วยกันสร้างวันนี้ คือบ้านหลังสุดท้ายที่เราทุกคนจะต้องอยู่อาศัยร่วมกันในวันหน้าครับ
รศ.ดร.เจิมศักดิ์ ปิ่นทอง

