ตะลอนเที่ยว : พิพิธภัณฑ์ผ้าในสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ

ผ้าไหมไทยมีเอกลักษณ์โดดเด่นในเรื่องลวดลายที่ปรากฏบนผืนผ้า อันแสดงถึงภูมิปัญญาลึกซึ้งของคนไทยที่บอกผ่านเส้นไหม แล้วก็ปรากฏเป็นเครื่องนุ่งห่มในชีวิตประจำวัน
สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง ตรัสว่า "…ข้าพเจ้าได้มีโอกาสไปพบราษฎรมาทั่วประเทศ เพราะได้มีโอกาสตามเสด็จพระราชดำเนินทุกหนแห่ง จึงได้พบความจริงที่ว่า คนไทยเรานั้นแม้อยู่ห่างไกลความเจริญของเมืองหลวง ก็มีความสามารถทางด้านศิลปะเป็นอย่างสูง เช่น ผ้าไหมไทย ผ้าไทยต่าง ๆ ที่เห็นมีสีและลวดลายที่สวยงามนั้น เกิดมาจากความสามารถของชาวบ้านเองแท้ ๆ ไม่ต้องให้ใครไปออกแบบลวดลายและสีสันให้คนไทย เหล่านี้เองที่ข้าพเจ้าขอยกย่องว่า เป็นผู้สืบทอดศิลปะให้แก่ชาติบ้านเมืองของเขาจริง แม้แต่ผู้ที่ไม่เคยมีความรู้ทางหัตถกรรมใด ๆ เลย ก็ต้องนับว่ามีสายเลือดทางศิลปะอยู่ในตัวแล้ว…"
ย้อนไปเมื่อ เดือนมิถุนายน ถึงพฤศจิกายน 2503 พระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร และสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง เสด็จพระราชดำเนินเยือนสหรัฐอเมริกา และประเทศในยุโรปอีก 14 ประเทศอย่างเป็นทางการ ในโอกาสนั้นไม่ได้เป็นแค่เพียงพระราชกรณีเพื่อทรงกระชับความสัมพันธ์ระหว่างประเทศเท่านั้น แต่ยังทรงนำภาพลักษณ์ที่งดงามของไทยไปเปิดเผยให้นานาชาติได้สัมผัสอย่างใกล้ชิดและประจักษ์ชัด ในครั้งนั้น ทรงโปรดให้ปิแอร์ บัลแมง เป็นผู้ออกแบบฉลองพระองค์ เพื่อให้โลกประจักษ์ว่าไทยมีรสนิยมการแต่งตัวที่ไม่ด้อยกว่าชาติที่เจริญแล้ว ดังนั้นฉลองพระองค์ที่ทรงในการเสด็จฯ ในครั้งนั้น มีเอกลักษณ์ของไทยที่เข้าได้อย่างลงตัวกับความหรูหราของแฟชั่นระดับโลก โดยผ้าไหมได้ถูกนำไปอยู่ในฉลองพระองค์ด้วย ทำให้ผู้ที่ได้เข้าเฝ้าฯ ต่างรับรู้โดยทันทีว่าพระราชินีของไทยทรงพระสิริโฉม และทรงฉลองพระองค์ที่งดงาม ด้วยเหตุที่พระองค์ทรงต้องการให้ฉลองพระองค์แสดงถึงเอกลักษณ์ไทยโดยแท้
ความงดงามของฉลองพระองค์ที่ทรงเมื่อครั้งเสด็จฯ เยือนสหรัฐฯ และยุโรป เมื่อ 66 ปีที่แล้ว ได้ปรากฏความงดงามให้ประชาชนทั่วไปทั้งไทยและนานาชาติได้ประจักษ์ด้วยตาตนเอง ณ พิพิธภัณฑ์ผ้าในสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ฯ ณ หอรัษฎากรพิพัฒน์ ในพระบรมมหาราชวัง
ห้องจัดแสดงห้องแรก ณ ชั้นสองของพิพิธภัณฑ์ฯ เชิญฉลองพระองค์ชุดไทยพระราชนิยมทั้ง 8 แบบมาจัดแสดง ได้แก่ ชุดไทยเรือนต้น ชุดไทยจิตรลดา ชุดไทยอมรินทร์ ชุดไทยบรมพิมาน ชุดไทยจักรี ชุดไทยดุสิต ชุดไทยศิวาลัย และชุดไทยจักรพรรดิ โดยชื่อชุดไทยทั้งหมดมาจากท่านผู้หญิงมณีรัตน์ บุนนาค นางสนองพระโอษฐ์เป็นผู้ตั้งชื่อถวาย โดยชื่อมาจากพระที่นั่งในพระบรมมหาราชวัง และพระตำหนักสำคัญ รวมถึงสถานที่ในพระราชวังสวนดุสิต (ห้องนี้อนุญาตให้ถ่ายภาพได้)
ห้องจัดแสดงห้องที่ 2 เป็นนิทรรศการ ราชภูษิตาภรณ์สยาม จัดแสดงฉลองพระองค์ของพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ในพระราชพิธีบรมราชาภิเษก พระภูษาเศวตพัสตร์ในการพระราชพิธีบรมราชาภิเษก ของรัชกาลที่ 9 และรัชกาลที่ 10 และจัดแสดงผ้าในราชสำนักโบราณ เช่น ผ้าเยียรบับ ผ้าเข้มขาบ ผ้าอัตลัด ผ้าลายอย่าง และผ้าปูม (ห้องนี้เป็นห้องจัดนิทรรศการหมุนเวียน จัดแสดงถึง 30 เมษายน 2570 ไม่อนุญาตให้ถ่ายภาพและวิดีโอ)
ห้องที่ 3 คือห้องจัดนิทรรศการ สิริราชพัสตราบรมราชินีนาถ โดยเชิญฉลองพระองค์เมื่อครั้งเสด็จฯ เยือนสหรัฐฯ และยุโรป โดยแบ่งเป็นช่วงทศวรรษตาม ค.ศ. คือ 1960, 1970, 1980, 1990, 2000, 2010 มาจัดแสดงไว้ในตู้ที่แบ่งตามทศวรรษ (ห้องนี้อนุญาตให้ถ่ายภาพและวิดีโอได้)
ส่วนชั้น 1 มีห้องแสดงนิทรรศการ ปัก ถัก ทอ โดยนำเสนอผ้าไหมไทยที่เป็นเอกลักษณ์ของภาคต่าง ๆ ทั่วประเทศไทย ซึ่งเป็นงานฝีมือของมูลนิธิส่งเสริมศิลปาชีพฯ เช่น ผ้าขิด ผ้ายก ผ้าจก ผ้ามัดหมี่ และผ้าแพรวา และมีห้องจำหน่ายสินค้าของมูลนิธิส่งเสริมศิลปาชีพฯ เป็นห้องสุดท้าย
ขอเชิญคุณ ๆ ไปชมความวิจิตรอลังการของฉลองพระองค์ของสมเด็จพระบรมราชชนนีพันปีหลวง โดยเปิดให้เข้าชมทุกวัน เวลา 09.00-16.30 น. คนไทยเข้าชมโดยไม่เสียค่าบัตร ส่วนต่างชาติเสียค่าเข้าชมคนละ 150 บาท ยกเว้นคนต่างชาติที่เข้าชมวัดพระแก้วและพระบรมมหาราชวัง ที่ซื้อบัตรราคา 500 บาทแล้ว สามารถเข้าชมพิพิธภัณฑ์ผ้าในสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ฯ ได้โดยไม่ต้องซื้อบัตรเข้าชมอีก
ด้วยสำนึกในพระมหากรุณาธิคุณอันหาที่สุดมิได้ @จันทราวุฒิสภาไทย ขอนำเสนอพระราชกรณียกิจด้านการส่งเสริมอาชีพและศิลปวัฒนธรรมที่สำคัญและทรงคุณค่าในการอนุรักษ์ ส่งเสริมและพัฒนา “ผ้าไหมไทย” เพื่อน้อมสำนึกในพระมหากรุณาธิคุณที่สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง ที่ทรงมีต่อราษฎร และด้วยความภาคภูมิใจในเอกลักษณ์ของไทยที่ผ้าไหมไทยมีชื่อเสียงแพร่หลายเป็นที่รู้จักและยอมรับของนานาประเทศ
พระราชปณิธานแห่งความรักในรากเหง้าวัฒนธรรมไทย
นับตั้งแต่ปี พ.ศ. 2503 เป็นต้นมา สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง ได้โดยเสด็จพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตรในการเสด็จพระราชดำเนินเยี่ยมราษฎรในภูมิภาคต่าง ๆ ทั่วประเทศ ทรงทอดพระเนตรเห็นถึงความยากลำบากของประชาชนในชนบทโดยเฉพาะกลุ่มสตรีที่ส่วนใหญ่ไม่มีรายได้ประจำ แต่สิ่งหนึ่งที่ทรงสังเกตเห็นคือ “ภูมิปัญญาท้องถิ่นอันล้ำค่า” ที่ยังคงสืบทอดอยู่ในชุมชน เช่น การปลูกหม่อนเลี้ยงไหม และการทอผ้าไหมด้วยมือ ซึ่งแต่ละผืนมีลวดลายเฉพาะถิ่นสะท้อนเอกลักษณ์ของวัฒนธรรมไทยอย่างงดงาม จึงทรงมีพระราชดำริให้ส่งเสริมและอนุรักษ์ภูมิปัญญาเหล่านี้ไว้ เพื่อให้เป็นทั้งอาชีพเสริมรายได้ และเป็นการธำรงวัฒนธรรมไทยไม่ให้สูญหาย เนื่องจากเป็นภูมิปัญญาที่แท้จริงของชาวบ้านที่สั่งสมกรรมวิธีในการผลิตจากรุ่น สู่รุ่น เพื่อสืบสานงานศิลป์ให้เป็นมรดกทางวัฒนธรรมของชาติสืบต่อไป จึงทรงให้ความสนพระราชหฤทัยที่จะอนุรักษ์และพัฒนาผ้าทอประเภทต่าง ๆ ของไทยให้กลับฟื้นคืนชีวิตขึ้นมาทั้งที่เกือบจะสูญสลายไปจากสังคมไทยแล้ว
สายใยแห่งพระเมตตา สู่ “โรงทอผ้าบ้านเขาเต่า”
ด้วยพระราชปณิธานของสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง ในการส่งเสริมอนุรักษ์ผ้าไหมไทยมีมาโดยตลอด โดยในปี พ.ศ.2507 ทรงโปรดเกล้าฯ ให้จัดตั้งโรงฝึกอาชีพทอผ้าบ้านเขาเต่า อำเภอหัวหิน จังหวัดประจวบคีรีขันธ์ ซึ่งปัจจุบันคือศูนย์หัตถกรรมทอผ้าบ้านเขาเต่า เป็นสถานที่ส่งเสริมอาชีพหัตถกรรมทอผ้าเป็นแห่งแรก นอกจากนี้ ยังมีคำบอกเล่าจากชาวบ้านที่เป็นชุมชนคนทอผ้าว่า เมื่อทรงทราบข่าวว่าชุมชนแห่งใดมีการทอผ้าลวดลายสวยงาม ทรงมีพระราชเสาวนีย์ให้ส่งคณะทำงานไปดำเนินการจัดการประกวดผ้าทอในจังหวัดขึ้น โดยมีรางวัลเป็นเงินและทองคำมอบให้แก่ผู้ชนะการประกวด นับเป็นการสร้างขวัญกำลังใจให้กับชาวบ้านที่ทอผ้าเป็นอย่างมาก จากแต่ก่อนคิดเพียงว่าผ้าที่ตนเองทอนั้นใช้สอยนุ่งห่มกันแค่ในครัวเรือนไม่สามารถขายได้ กลายเป็นผ้าที่มีชื่อเสียงเป็นที่ต้องการของผู้คนมากมาย สร้างรายได้และฐานะครอบครัวให้มั่นคงได้ในเวลาต่อมา นอกจากนี้ ช่างทอผ้าบางคนยังได้มีโอกาสเข้าเฝ้าฯ ถวายผลงานและทรงรับซื้อไว้อีกด้วย ปัจจุบันผ้าทอจากฝีมือของกลุ่มสตรีทอผ้าบ้านเขาเต่าได้รับการพัฒนาให้มีลวดลายและโทนสีที่ร่วมสมัย เน้นถึงจุดเด่นของชุมชมและจังหวัด ทั้งนี้ ศูนย์หัตถกรรมทอผ้าบ้านเขาเต่ายังได้เปิดเป็นแหล่งเรียนรู้ในการทอผ้าให้กับนักเรียนในชุมชนและนักท่องเที่ยวทั้งชาวไทยและชาวต่างชาติได้มาเข้าชมการทอผ้า
“ศิลปาชีพ” ศูนย์กลางแห่งการพัฒนาผ้าไหมไทย
ในปี พ.ศ. 2519 สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง ทรงก่อตั้ง “มูลนิธิส่งเสริมศิลปาชีพในสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ” ขึ้น โดยทรงรับเป็นประธานกรรมการบริหารมูลนิธิฯ และทรงงานศิลปาชีพมาอย่างต่อเนื่อง โดยการก่อตั้งมูลนิธิฯ เพื่อเป็นศูนย์กลางในการสืบสานภูมิปัญญาท้องถิ่น และส่งเสริมงานหัตถกรรมไทยให้คงอยู่ ทั้งงานทอผ้าไหม ปักผ้า จักสาน แกะสลัก และเครื่องเงิน ฯลฯ โดยเฉพาะ “ผ้าไหมไทย” อาทิ ผ้าไหมแพรวา ผ้าปักของชาวไทยภูเขา ผ้าปักซอยแบบไทย เป็นต้น ที่ได้รับการพัฒนาให้มีคุณภาพสูงขึ้น ทั้งด้านลวดลาย สีสัน และการออกแบบ พระองค์ทรงมีพระราชดำริให้นำผ้าไหมไทยมาประยุกต์ใช้ในการตัดเย็บเครื่องแต่งกายให้ร่วมสมัย สวมใส่ได้ในโอกาสต่าง ๆ และยังทรงพระกรุณาโปรดให้จัดแสดงผลงานผ้าไหมไทยในต่างประเทศ ทำให้โลกได้รู้จักความงดงามและเอกลักษณ์ของผ้าไหมไทยมากยิ่งขึ้น ซึ่งมูลนิธิศิลปาชีพถือเป็นหน่วยงานที่มีบทบาทสำคัญที่ทำให้ทั้งชาวไทยและชาวต่างประเทศรู้จักและตระหนักในคุณค่าของผ้าทอที่เกิดจากฝีมือของคนไทย เป็นการแสดงให้ชาวโลกประจักษ์ว่าคนไทยเป็นชาติหนึ่งที่มีศิลปวัฒนธรรมไม่ด้อยไปกว่าชาติใดในโลก
ด้วยพระอัจฉริยภาพ พระปรีชาสามารถทางศิลปศาสตร์ และสายพระเนตรอันยาวไกลของสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง ในการศึกษาพัฒนาผ้าไหมไทย ทรงมีพระราชประสงค์ให้ผ้าไหมไทยเป็นเอกลักษณ์อันทรงคุณค่าให้กับแผ่นดินไทยให้มีชื่อเสียงแพร่หลายเป็นที่รู้จักและยอมรับของนานาประเทศ ทั้งยังทรงเป็นผู้ที่มีบทบาทสําคัญในการส่งเสริมผ้าไหมไทยให้เป็นที่รู้จักในระดับโลก โดยในขณะที่เสด็จพระราชดำเนินเยือนต่างประเทศ ทรงโปรดการใช้ผ้าไหมไทยในการตัดเย็บฉลองพระองค์ทั้งแบบไทยและแบบสากล ทำให้ชุดไทยกลายเป็นกระแสนิยมกันอย่างแพร่หลายมากยิ่งขึ้น ทรงนำความงดงามและเอกลักษณ์ของผ้าไหมไทยให้เป็นที่รู้จักอย่างแพร่หลายทั้งในและต่างประเทศ
เพื่อเทิดพระเกียรติพระวิริยะอุตสาหะของสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถพระบรมราชชนนีพันปีหลวง ในพระราชกรณียกิจด้านการอนุรักษ์และพัฒนาการผลิตไหมไทยจนเป็นที่รู้จักของทั่วโลก รวมทั้งช่วยให้ราษฎรผู้ผลิตไหมไทยมีความเป็นอยู่ที่ดีขึ้น จากการส่งเสริมและสนับสนุนให้เกษตรกรมีอาชีพปลูกหม่อนเลี้ยงไหม ตลอดจนส่งเสริมการทอผ้าไหมลายต่าง ๆ รวมถึงทรงเป็นผู้นําเสนอเอกลักษณ์ของผ้าไหมไทย คณะกรรมาธิการหม่อนไหมระหว่างประเทศ (International Sericultural Commission (ISC)) ซึ่งเป็นองค์กรเกี่ยวกับการพัฒนาหม่อนไหมระดับโลก จึงได้ขอพระราชทานพระบรมราชานุญาตทูลเกล้าฯ ถวายรางวัล หลุยส์ ปาสเตอร์ แด่สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง เมื่อวันที่ 21 กันยายน 2545
ต่อมาในปี 2550 ได้พระราชทานสัญลักษณ์นกยูงไทยให้เป็นเครื่องหมายรับรองมาตรฐานคุณภาพผลิตภัณฑ์ผ้าไหมไทย 4 ชนิด ได้แก่ ตรานกยูงพระราชทานสีทอง (Royal Thai Silk) สีเงิน (Classic ThaiSilk) สีน้ำเงิน (Thai Silk) และสีเขียว (Thai Silk Blend) ซึ่งขณะนี้ได้จดทะเบียนเป็นเครื่องหมายรับรองผลิตภัณฑ์ผ้าไหมไทยในต่างประเทศไปแล้ว รวม 35 ประเทศ นอกจากนี้ พระเกียรติคุณอันเป็นที่ยอมรับอย่างกว้างขวางในวงการหม่อนไหมทั้งในประเทศ และต่างประเทศ กระทรวงเกษตรและสหกรณ์พร้อมทั้งพสกนิกรชาวไทย จึงพร้อมใจกันถวายพระราชสมัญญาแด่สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง เพื่อเฉลิมพระเกียรติเนื่องในโอกาสมหามงคลเฉลิมพระชนมพรรษา 80 พรรษา 12 สิงหาคม 2555 ในฐานะ "พระมารดาแห่งไหมไทย" ซึ่งคณะรัฐมนตรีได้ลงมติเห็นชอบ เมื่อวันที่ 14 สิงหาคม 2555
มรดกแห่งพระราชหฤทัย สู่การสืบสานในปัจจุบัน
หลังจากที่พระองค์ทรงวางรากฐานการอนุรักษ์ผ้าไหมไทยไว้มั่นคงแล้ว แนวพระราชดำรินี้ยังคงได้รับการสืบสานต่อจากหน่วยงานต่าง ๆ ทั้งภาครัฐ เอกชน และประชาชน เช่น โครงการ “ผ้าไทยใส่ให้สนุก” ตามแนวพระดำริของสมเด็จพระเจ้าลูกเธอ เจ้าฟ้าสิริวัณณวรี นารีรัตนราชกัญญา ที่เป็นการเฟ้นหานักออกแบบรุ่นใหม่ที่ไม่ใช่แค่การประกวดออกแบบเสื้อผ้า แต่คือการเคลื่อนไหวทางวัฒนธรรมครั้งสำคัญ ที่จะพิสูจน์ให้โลกเห็นว่า "ผ้าไทย" ไม่ได้ถูกจำกัดอยู่แค่ในพิพิธภัณฑ์ แต่พร้อมที่จะโลดแล่นไปบนทุกรันเวย์และสตรีทแฟชั่นทั่วโลก มีการรณรงค์ให้คนไทยสวมใส่ผ้าไทยในชีวิตประจำวัน การประกวดผ้าไทยและงานเทศกาลผ้าไหมไทยประจำปี เพื่อสร้างแรงบันดาลใจให้กับช่างทอผ้ารุ่นใหม่ นอกจากนี้ ศูนย์ส่งเสริมศิลปาชีพทั่วประเทศ ยังคงถ่ายทอดองค์ความรู้เรื่องการปลูกหม่อน เลี้ยงไหม และการทอผ้าให้กับเยาวชน ผ้าไหมไทยจึงมิใช่เพียง “ผืนผ้าแห่งความงาม” เพียงเท่านั้น หากแต่เป็นสัญลักษณ์แห่งความรัก ความเมตตา และความภาคภูมิใจที่คนไทยทุกคนมีต่อแผ่นดิน
พระราชกรณียกิจของ สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง ในการอนุรักษ์และส่งเสริมผ้าไหมไทยที่เปี่ยมไปด้วย “พระเมตตาและพระวิริยะอุตสาหะ” นำมาซึ่งการเปลี่ยนวิถีชีวิตของคนไทยนับล้านในการสร้างอาชีพ สร้างคุณค่า และสร้างความภาคภูมิใจในความเป็นไทย ซึ่งทุกครั้งที่ได้สวมใส่ผ้าไหมไทยควรค่ายิ่งที่จะน้อมรำลึกถึงพระมหากรุณาธิคุณในพระราชหฤทัยแห่งความรัก ความเมตตาของพระองค์ท่านที่ทรงมีต่อพสกนิกรชาวไทยอย่างหาที่สุดมิได้ อีกทั้งยังเป็นการร่วมสืบสานและถักทอต่อสายใย “ผ้าไหมไทย” ให้คงอยู่คู่แผ่นดินไทยตราบนิรันดร์
ตะลอนเที่ยว by Mr. Flower


















