เจาะลึก ‘Gaslighting’ ภัยเงียบทางจิตวิทยาในความสัมพันธ์ ที่ทำให้คุณสูญเสียความเป็นตัวเอง

ในยุคที่ความสัมพันธ์ของมนุษย์มีความซับซ้อนมากขึ้น คำว่า ‘Gaslighting’ กลายเป็นคำศัพท์ที่ถูกพูดถึงอย่างกว้างขวาง แต่แท้จริงแล้ว ภัยเงียบทางจิตวิทยาชนิดนี้อันตรายเพียงใด? วันนี้เราจะพาไปทำความเข้าใจถึงรูปแบบการควบคุมจิตใจ ที่อาจแฝงตัวอยู่ในทุกความสัมพันธ์รอบตัวคุณ

จากแผ่นฟิล์มสู่โลกความจริง จุดเริ่มต้นของการปั่นหัว

คำศัพท์นี้มีที่มาจากภาพยนตร์คลาสสิกเรื่อง Gaslight ในปี ค.ศ. 1944 เล่าเรื่องราวของสามีที่หวังฮุบสมบัติภรรยา โดยใช้ทริคปั่นหัวให้เธอเชื่อว่าตนเองมีอาการทางจิต เช่น การแอบหรี่ไฟตะเกียงลงแล้วอ้างว่าเธอคิดไปเอง หรือซ่อนข้าวของแล้วหลอกว่าเธอเป็นคนทำ สิ่งเหล่านี้ทำให้ภรรยาสับสนจนสูญเสียความเป็นตัวเองและถูกควบคุมอย่างสมบูรณ์

ในโลกความเป็นจริง Gaslighting คือ รูปแบบหนึ่งของการควบคุมทางจิตใจ (Psychological Manipulation) ที่ผู้กระทำมุ่งปลูกฝังความแคลงใจและทำลายความเชื่อมั่นของเหยื่อ ซึ่งพบได้ทั้งในความสัมพันธ์เชิงคนรัก ครอบครัว เพื่อน หรือแม้แต่สังคมการทำงาน

สัญญาณอันตราย ถ้อยคำลวงที่ดูเหมือนหวังดี

การควบคุมทางจิตใจนี้มักมาในรูปแบบของคำพูดที่ดูเหมือนธรรมดา แต่แฝงไปด้วยกับดักทางจิตวิทยาที่ทำให้เหยื่อรู้สึกผิด เช่น

"คิดมากไปหรือเปล่า?"

"เพราะคุณทำแบบนั้น ฉันเลยเป็นแบบนี้"

"ที่ทำแบบนี้เพราะเป็นห่วงนะ"

"ทำไมไม่อดทนเลย คนอื่นเขายังทนได้"

ถ้อยคำเหล่านี้ไม่ใช่การโกหกที่โจ่งแจ้ง แต่เป็นการปลูกฝังความไม่เชื่อมั่นในตัวบุคคล ซึ่งเป็นอาวุธที่อันตรายอย่างยิ่ง

คุณกำลังตกเป็นเหยื่อหรือไม่? เช็กสัญญาณเตือน

หากคุณกำลังเผชิญกับความรู้สึกเหล่านี้ อาจเป็นสัญญาณว่าคุณกำลังถูกทำร้ายทางจิตใจ

• เอ่ยคำขอโทษตลอดเวลา รู้สึกว่าทุกเรื่องที่เกิดขึ้นเป็นความผิดของคุณ
• หวาดระแวงและวิตกกังวล กลัวว่าจะทำผิดหรือไม่ถูกใจคนรอบข้างอยู่เสมอ
• สูญเสียความมั่นใจ ไม่กล้าตัดสินใจ และตั้งคำถามกับความคิดของตัวเองตลอดเวลา
• รู้สึกโดดเดี่ยวและไร้กำลัง คิดว่าตัวเองแปลกแยก ไม่มีใครเข้าใจ
• สูญเสียความเป็นตนเอง ผิดหวังในตนเองและกลัวว่าผู้อื่นจะผิดหวังในตัวคุณ

วิธีรับมือและปกป้องจิตใจตนเอง

ความเชื่อมั่นในตนเอง (Self-esteem) คือสิ่งสำคัญที่ไม่ควรปล่อยให้ใครมาทำลาย หากพบว่าตนเองตกอยู่ในสถานการณ์นี้ นี่คือแนวทางในการรับมือ:

เว้นระยะห่างเพื่อตั้งสติ ถอยออกมาจากสถานการณ์ที่บีบคั้น เพื่อให้เวลาตัวเองได้หายใจและทบทวนความจริงที่เกิดขึ้น

เก็บหลักฐาน บันทึกเรื่องราวหรือข้อเท็จจริงไว้ เพื่อใช้ยืนยันกับตัวเองว่าสิ่งที่คุณคิดหรือเห็นนั้นคือเรื่องจริง ไม่ใช่การคิดไปเอง

หาที่ปรึกษาจากมุมมองที่ 3 พูดคุยกับบุคคลภายนอกสถานการณ์ เพื่อให้ช่วยประเมินเรื่องราวอย่างเป็นกลางและเป็นเหตุเป็นผล

เดินออกมาจากความสัมพันธ์ หากพบว่าไม่มีหนทางแก้ไข และการอยู่ต่อทำให้สูญเสียตัวตน การจบความสัมพันธ์ที่ทำร้ายจิตใจอาจเป็นทางออกที่ดีที่สุด

การเป็นตัวของตัวเองโดยไม่ทำให้ใครเดือดร้อนไม่ใช่ความผิด จงยืนหยัดในความคิดของตนเองและอย่าปล่อยให้ทริคทางจิตใจของใครมาควบคุมชีวิตคุณได้

ขอบคุณข้อมูลจาก คณะจิตวิทยาจุฬาลงกรณ์