ปธ.บอร์ดแบงค์ชาติ ร่อนจดหมาย ผิดหวัง การทำงาน ธปท. ล้มเหลว ผลักดันแก้กฎหมาย ทั้ง พ.ร.บ.ธปท.-กม.ธุรกิจสถาบันการเงิน

เมื่อวันที่ 15 พ.ย.2569 ดร.สมชัย สัจจพงษ์ ประธานกรรมการธนาคารแห่งประเทศไทย (ธปท.) เขียนจดหมายถึงสื่อมวลชนเป็นครั้งแรกว่า หลังดำรงตำแหน่งมา 1 ปี 6 เดือน รู้สึกความผิดหวังต่อการทำงานของ ธปท. โดยเฉพาะความล้มเหลวในการผลักดันแก้ไขกฎหมายที่อยู่ในความรับผิดชอบ ทั้ง พ.ร.บ.ธนาคารแห่งประเทศไทย พ.ร.บ.ธุรกิจสถาบันการเงิน และกฎหมายเงินตรา ซึ่งแม้จะมีการสั่งการให้ศึกษาและเสนอประเด็นแก้ไขตั้งแต่เดือนมิ.ย. 2568 แต่จนถึงปัจจุบัน ธปท.เสนอแนวทางแก้ไขเพียงมาตราเดียวในกฎหมายธุรกิจสถาบันการเงิน

 

​ดร.สมชัย ระบุว่า ตั้งแต่เข้ารับตำแหน่งเมื่อวันที่ 2 มิ.ย. 2568 มีความตั้งใจผลักดันให้การทำงานของ ธปท. มีประสิทธิภาพ โปร่งใส และมีธรรมาภิบาลมากขึ้น รวมถึงต้องทันต่อการเปลี่ยนแปลงของระบบเศรษฐกิจการเงิน เทคโนโลยีและนวัตกรรมทางการเงินที่มีความรวดเร็วและซับซ้อนขึ้น เห็นว่าจำเป็นต้องปรับปรุงกฎหมายทั้งหมดที่ ธปท.รับผิดชอบให้ทันสมัย และลดอุปสรรคต่อการดำเนินนโยบายและมาตรการต่างๆ

 

​นอกจากนี้ ยังมีเป้าหมายปรับปรุงการสื่อสารของ ธปท.ให้ชัดเจน และประชาชนทุกระดับที่เป็นผู้มีส่วนได้ส่วนเสียสามารถรับรู้ เข้าใจ และเข้าถึงได้ ตลอดจนพัฒนาบุคลากรให้มีความรู้ความเข้าใจภาคเศรษฐกิจจริงและประชาชนฐานราก ไม่ใช่ทำงานอยู่แต่บนหอคอยงาช้าง รวมถึงดูแลการบริหารเงินสำรองระหว่างประเทศให้มีความมั่นคงแข็งแกร่ง

​

อย่างไรก็ตาม สิ่งที่ผิดหวังที่สุดคือ ความล้มเหลวในการนำเสนอแนวทางแก้ไขกฎหมายที่เกี่ยวข้อง โดยในการประชุมคณะกรรมการ ธปท.ครั้งแรกเมื่อเดือน มิ.ย. 2568 ได้มีมติให้ผู้บริหาร ธปท.ศึกษาและเสนอประเด็นที่จำเป็นต้องแก้ไข แต่หลังจากผ่านไป 1 ปี 6 เดือน กลับมีข้อเสนอแก้ไขเพียงมาตราเดียวในกฎหมายธุรกิจสถาบันการเงินเท่านั้น

 

​ดร.สมชัย ระบุว่า ตั้งแต่การเสนอวาระดังกล่าวเมื่อปีที่ผ่านมา เริ่มรู้สึกถึงกระแสต่อต้านและกำแพงต่อการแก้ไขกฎหมายจากผู้บริหารธปท. แต่ยังเฝ้ารอผลการศึกษามานานกว่าปีครึ่ง ก่อนจะพบว่า ผลลัพธ์เป็นไปตามที่กังวล คือไม่มีการเสนอแก้ไขกฎหมายในประเด็นสำคัญอื่น ทั้งที่ยังมีอีกหลายเรื่องที่ควรปรับปรุง ทั้งกฎหมาย ธปท. และกฎหมายธุรกิจสถาบันการเงิน

​

สิ่งที่ควรดำเนินการตั้งแต่ต้น คือการตั้งคณะทำงาน ที่มีองค์ประกอบจากหน่วยงานภายนอก เช่น กระทรวงการคลัง สำนักงานคณะกรรมการกฤษฎีกา และสภาพัฒนาการเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติ เข้ามาร่วมกับผู้บริหาร ธปท. เพื่อศึกษาและรวบรวมประเด็นจากผู้มีส่วนได้ส่วนเสีย พร้อมจัดทำทั้งเหตุผลสนับสนุนและเหตุผลคัดค้านในแต่ละประเด็น ก่อนเสนอให้คณะกรรมการ ธปท.พิจารณาอย่างรอบด้าน

​

แต่กระบวนการที่เกิดขึ้นกลับเป็นการตั้งคณะทำงานจาก ผู้บริหาร ธปท. เอง ประชุมและพิจารณากันเอง ก่อนสรุปว่าไม่มีความจำเป็นต้องแก้ไขกฎหมาย ยกเว้นเพียงมาตราเดียวในกฎหมายธุรกิจสถาบันการเงิน

 

ดร.สมชัย ยังระบุถึงคำพูดของผู้นำ ธปท.ที่กังวลว่าหากเสนอแก้ไขกฎหมาย ธปท.ไปแล้ว จะถูกฝ่ายการเมืองโจมตีอย่างหนัก โดยมองว่าเป็นทัศนคติที่ไม่เชื่อมั่นในระบบรัฐสภา และเป็นความล้มเหลวของ ธปท.ที่อาจสร้างความเสียหายต่อเศรษฐกิจการเงินของประเทศ

​

สำหรับบทบาทของประธานกรรมการ ธปท. แม้จะไม่มีอำนาจกำหนดนโยบายในคณะกรรมการนโยบาย 3 ชุด ซึ่งมีผู้ว่าการ ธปท.เป็นประธาน ได้แก่ คณะกรรมการนโยบายการเงิน คณะกรรมการนโยบายสถาบันการเงิน และคณะกรรมการพัฒนาระบบชำระเงิน แต่ยังใช้สิทธิในการให้ความเห็น วิพากษ์ และเสนอแนะแนวทางดำเนินนโยบายในฐานะนักคิดและประชาชนคนหนึ่ง แม้คณะกรรมการนโยบายทั้ง 3 ชุดจะไม่จำเป็นต้องดำเนินการตามข้อเสนอแนะดังกล่าวก็ตาม

 

ดร.สมชัย ยังย้ำปัญหาสินเชื่อเอสเอ็มอีของธนาคารพาณิชย์ โดยได้ย้ำในการประชุมคณะกรรมการ ธปท.มาอย่างต่อเนื่องตั้งแต่ปีที่ผ่านมา คือปัญหา สินเชื่อเอสเอ็มอีของธนาคารพาณิชย์ ที่หดตัวติดลบต่อเนื่องเกือบ 17 ไตรมาส ซึ่งถือเป็นสถิติด้านลบที่ประเทศไทยเป็นประเทศเดียวในอาเซียนที่เผชิญสถานการณ์ดังกล่าว

​ที่ผ่านมาได้สอบถาม ผู้บริหาร ธปท. ถึงแนวทางช่วยเหลือและความรับผิดชอบของ ธปท.ต่อปัญหานี้ โดยได้รับคำตอบว่ามีมาตรการดำเนินการอยู่แล้ว อาทิ Your Data หรือ Open Data, Data Bureau, SME Credit Portal, SME Credit Boost และ SME Secure+ แต่ในส่วนของ Your Data, Open Data, Data Bureau และ SME Credit Portal ยังไม่เกิดขึ้น ขณะที่เอสเอ็มอียังคงทยอยล้มหายไปทุกวัน

 

​ส่วนมาตรการ SME Credit Boost และ SME Secure+ ที่ดำเนินการแล้ว ถือเป็นเครื่องมือที่ตรงกับอุปสรรคในการปล่อยสินเชื่อ แต่ยอดสินเชื่อภายใต้โครงการเพียงอย่างเดียว ยังไม่เพียงพอที่จะยืนยันว่าแก้ปัญหาสินเชื่อเอสเอ็มอีหดตัวได้แล้ว เพราะมาตรการเหล่านี้เป็นเพียงสิ่งจำเป็น (Necessary Measure) แต่ยังไม่ใช่มาตรการที่เพียงพอ (Sufficient Measure)

​

ดร.สมชัย ระบุว่า การแก้ปัญหาเอสเอ็มอีเข้าไม่ถึงสินเชื่อ ไม่สามารถดำเนินการโดย ธปท.เพียงหน่วยงานเดียว แต่ต้องอาศัยความร่วมมือจากทุกภาคส่วน ทั้งกระทรวงการคลัง กระทรวงอุตสาหกรรม กระทรวงพาณิชย์ ธนาคารพาณิชย์ สถาบันการเงินเฉพาะกิจ บรรษัทประกันสินเชื่ออุตสาหกรรมขนาดย่อม (บสย.) สำนักงานส่งเสริมวิสาหกิจขนาดกลางและขนาดย่อม กรมพัฒนาธุรกิจการค้า สำนักงาน ก.ล.ต. และตลาดหลักทรัพย์ฯ

 

ยอมรับว่าธนาคารไม่ปล่อยสินเชื่อให้เอสเอ็มอีเนื่องจากมีความเสี่ยงสูง มีต้นทุนความเสี่ยงด้านเครดิต (Credit Cost) สูง ขณะที่เอสเอ็มอีไทย ยังมีปัญหาด้านประสิทธิภาพและขาดข้อมูลที่ธนาคารจำเป็นต้องใช้ประกอบการพิจารณาสินเชื่อ แต่ได้ตั้งข้อสังเกตต่อผู้บริหาร ธปท.หลายครั้งว่า การที่ธนาคารพาณิชย์ไม่ปล่อยสินเชื่อให้เอสเอ็มอี อาจไม่ได้เกิดจากความเสี่ยงที่แท้จริงทั้งหมด แต่อาจเป็นเพราะธนาคารเข้มงวดเกินกว่าระดับความเสี่ยง หรือเป็นผลจากนโยบายภายในของธนาคารเอง

 

​ตัวอย่างเช่น การกำหนดนโยบายไม่ปล่อยสินเชื่อให้เอสเอ็มอีบางกลุ่มหรือบางอุตสาหกรรม ทั้งที่ภายในกลุ่มดังกล่าวยังมีธุรกิจที่มีศักยภาพ หรือการยืดระยะเวลาพิจารณาสินเชื่อและกำหนดเงื่อนไขมากเกินความจำเป็น จนสุดท้ายไม่สามารถอนุมัติสินเชื่อได้

 

ขณะที่ผู้ประกอบการที่ผ่านการอนุมัติกลับต้องจ่ายดอกเบี้ยสูงกว่าความเสี่ยงของกิจการ เมื่อเทียบกับธุรกิจขนาดใหญ่ที่ได้รับอัตราดอกเบี้ยต่ำมากและต่ำกว่าความเสี่ยงที่ควรจะเป็น

​

ดร.สมชัย ชี้ว่า เป็นการทำกำไรเกินควรของธนาคารพาณิชย์จากเอสเอ็มอี และเป็นการเกื้อกูลหรืออุดหนุนธุรกิจขนาดใหญ่ โดยธนาคารพาณิชย์ไทยส่วนใหญ่ ใช้เงินฝากไปปล่อยสินเชื่อให้ธุรกิจขนาดใหญ่เป็นหลัก

​รวมถึงลงทุนในพันธบัตรและตราสารทุน เมื่อมีสภาพคล่องเหลือ ก็แสวงหารายได้จากตลาด Repo ของ ธปท. พร้อมตั้งข้อสังเกตว่า ธปท.ควรเพิ่มต้นทุน หรือกำหนดต้นทุนให้กับธนาคารพาณิชย์ที่แสวงหารายได้ผ่านตลาด Repo ของ ธปท.ด้วย

 

​ดร.สมชัย ระบุว่า ข้อสังเกตดังกล่าวมีหลักฐานเชิงประจักษ์จากงานวิจัยของสถาบันวิจัยเศรษฐกิจป๋วย อึ๊งภากรณ์ เรื่อง “Misallocation: โจทย์ใหญ่ภาคการเงินในการเพิ่มศักยภาพเศรษฐกิจไทย” เผยแพร่เมื่อวันที่ 21 ส.ค. 2569 ซึ่งพบว่า กลไกสินเชื่อของธนาคารพาณิชย์ไทยมีส่วนสำคัญต่อการจัดสรรทรัพยากรทางการเงินที่ไม่มีประสิทธิภาพ แม้ระบบธนาคารพาณิชย์จะมีกำไรอยู่ในระดับสูง แต่ความมั่งคั่งดังกล่าวไม่ได้กระจายไปสู่ภาคเศรษฐกิจจริงอย่างมีประสิทธิภาพ จึงจำเป็นต้องทบทวนคุณภาพการจัดสรรสินเชื่อ เพื่อให้เงินทุนไปสนับสนุนธุรกิจที่สามารถนำไปสร้างรายได้และยกระดับผลิตภาพได้อย่างเหมาะสม

 

​จากผลการศึกษา จะเห็นว่า ข้อบกพร่องของกลไกจัดสรรสินเชื่อและการกำหนดอัตราดอกเบี้ยของธนาคารพาณิชย์เป็นปัจจัยสำคัญที่มีส่วนทำให้ปัญหาการจัดสรรเงินทุนผิดที่เกิดขึ้นและดำรงอยู่ โดยเฉพาะเอสเอ็มอีที่มีศักยภาพ แต่ยังเข้าไม่ถึงแหล่งเงินทุน

 

​ผลการศึกษาพบว่า แม้จำกัดการพิจารณาเฉพาะกิจการที่มีประสิทธิภาพสูงสุด 30% แรก เอสเอ็มอีกลับมีสินเชื่อจากธนาคารพาณิชย์เพียงประมาณ 1 ใน 5 ขณะที่ธุรกิจขนาดใหญ่มีสัดส่วนเข้าถึงสินเชื่อมากกว่า 60% สะท้อนว่า ขนาดของกิจการยังมีความสัมพันธ์กับโอกาสเข้าถึงเงินทุน แม้จะเป็นธุรกิจที่ใช้สินทรัพย์ได้อย่างมีประสิทธิภาพสูงเช่นเดียวกัน

 

​เมื่อกิจการที่มีศักยภาพต้องเผชิญข้อจำกัดทางการเงิน ประเทศจึงอาจสูญเสียโอกาสในการลงทุนและการจ้างงานที่ธุรกิจเหล่านี้สามารถสร้างขึ้นได้

​

คำถามสำคัญที่ธนาคารต้องตอบคือ ระบบประเมินสินเชื่อ สามารถมองเห็นความสามารถในการสร้างกระแสเงินสดของผู้ประกอบการได้มากน้อยเพียงใด และมีเงื่อนไขอะไรที่ทำให้ธุรกิจที่ควรได้รับโอกาสยังเข้าถึงเงินทุนได้ยาก

 

​ส่วนประเด็นอัตราดอกเบี้ยที่แตกต่างกัน ยังจำเป็นต้องตรวจสอบว่า การกำหนดราคาสินเชื่อสะท้อนความเสี่ยงและต้นทุนที่แท้จริงครบถ้วนหรือไม่ แม้ส่วนต่างที่แบบจำลองอธิบายไม่ได้ จะยังไม่ใช่ข้อยุติว่าธนาคารคิดดอกเบี้ยไม่เป็นธรรมทั้งหมด แต่เป็นเหตุผลที่ต้องตรวจสอบและหาคำอธิบายให้ชัดเจน

 

ธนาคารพาณิชย์ จำเป็นต้องทบทวนบทบาทของตนเองอย่างจริงจัง โดยเฉพาะการเปิดโอกาสให้เอสเอ็มอีที่มีศักยภาพเข้าถึงเงินทุน ขณะที่การแก้ปัญหา ต้องทำให้กิจการได้รับการประเมินอย่างเหมาะสม ควบคู่กับการดูแลคุณภาพสินเชื่อและเงินฝากของประชาชน

 

เมื่อสินเชื่อเอสเอ็มอีหดตัวต่อเนื่องเกือบ 17 ไตรมาส จึงตั้งคำถามว่า ธปท.มีเครื่องมืออื่นอีกหรือไม่ ที่จะช่วยแก้ปัญหาในส่วนที่รับผิดชอบ โดยเครื่องมือสำคัญที่ ธปท.มีอยู่แล้ว คืออำนาจกำกับและตรวจสอบสถาบันการเงิน ซึ่งควรนำมาใช้ให้เข้มข้นมากขึ้น ที่ผ่านมา ธปท.ยังเกรงใจธนาคารพาณิชย์มากเกินไป ทั้งที่มีปัญหาเชิงประจักษ์เกิดขึ้น และควรเร่งดำเนินการแก้ไข จึงควรใช้เครื่องมือกำกับตรวจสอบความผิดปกติในการปล่อยสินเชื่อเอสเอ็มอีของธนาคารพาณิชย์ เช่น การสุ่มตรวจกรณีปฏิเสธสินเชื่อเอสเอ็มอีของธนาคารที่มีอัตราการปฏิเสธสูงผิดปกติ ว่า ดำเนินการตามมาตรฐานทางการเงินและการธนาคารหรือไม่

 

​ทั้งนี้ ยังมีมาตรการกำกับและตรวจสอบอื่นๆ ที่ ธปท.สามารถดำเนินการได้ แต่เลือกที่จะไม่ทำ ซึ่ง ธปท.ทราบดีที่สุด โดยส่วนตัวมองว่า ธปท.ให้การดูแลธนาคารพาณิชย์มากเกินควร ทั้งที่ควรเข้มงวดกับการทำหน้าที่ผู้กำกับดูแลมากกว่านี้

​

สำหรับการประเมินผลงานผู้ว่าการ ธปท.คนปัจจุบัน นายวิทัย รัตนากร ดร.สมชัย ระบุว่า ส่วนตัวยังให้ผ่าน โดยเห็นว่าผู้ว่าการ ธปท.คนปัจจุบัน มีแนวคิดการทำงานแตกต่างจากผู้ว่าการคนก่อนๆ ให้ความสนใจอัตราการขยายตัวทางเศรษฐกิจ และตัวเลขเศรษฐกิจมหภาคมากขึ้น แต่ยังยึดมั่นในภารกิจหลักของ ธปท. คือการรักษาเสถียรภาพเศรษฐกิจ นอกจากนี้ ยังมีการสื่อสารที่ชัดเจนและเข้าถึงผู้มีส่วนได้ส่วนเสียได้ทั่วถึงมากขึ้น สามารถนำเสนอภาพปัญหาเศรษฐกิจที่ต้องเร่งแก้ไข รวมถึงออกมาตรการเฉพาะจุดเพื่อจัดการปัญหาหนี้ สินเชื่อเอสเอ็มอี และเงินเทา

 

อย่างไรก็ตาม สิ่งที่ผู้ว่าการ ธปท.ยังขาด และควรกล้าดำเนินการ แม้จะมีโอกาสล้มเหลว ได้แก่ การเสนอแนวทางแก้ไขกฎหมายที่ ธปท.รับผิดชอบ การจัดการและจัดระเบียบธนาคารพาณิชย์ในส่วนที่เกี่ยวข้องกับสินเชื่อเอสเอ็มอี ตลอดจนการจัดลำดับความสำคัญของปัญหาที่ควรแก้ไข โดยเฉพาะเรื่องที่ ธปท.มีเครื่องมือของตัวเองอยู่แล้ว

​

อีกทั้งยังมีมาตรการบางส่วนที่ขาดประสิทธิผล (Effectiveness) ทั้ง SME Credit Boost, SME Secure+ และมาตรการแก้ปัญหาเงินเทา ซึ่งอาจไม่สามารถแก้ปัญหาได้ทั้งหมด หรือช่วยลดปัญหาได้เพียงบางส่วน เนื่องจากผู้ที่ต้องการกระทำความผิด สามารถหลีกเลี่ยงและเปลี่ยนรูปแบบพฤติกรรมได้ง่าย โดยเฉพาะมาตรการที่กำหนดเกณฑ์เป็นมูลค่า ตัวเงิน หรือตัวเลข

 

​ทั้งนี้ ยังตั้งข้อสังเกตต่อผลการดำเนินมาตรการแก้ปัญหาเงินเทาของ ธปท. ที่ผู้ว่าการ ธปท.เคยนำเสนอว่า มูลค่าการถอนเงินสดภายใต้มาตรการลดลงกว่า 57% และธุรกรรมถอนทองคำจริงลดลงกว่า 85% เมื่อเทียบกับเดือนม.ค. 2569 ตามแถลงเมื่อวันที่ 29 ต.ค. โดยตั้งคำถามว่า ตัวเลขที่ลดลงดังกล่าว อาจเป็นเพียงธุรกรรมที่อยู่ภายใต้เกณฑ์ขั้นต่ำที่ ธปท. กำหนด