นพดล เปิดบทวิเคราะห์ ประวัติศาสตร์ม็อบปากท้อง สู่การเปลี่ยนแปลง

เมื่อวันที่ 9 พ.ย.2569 ผศ.ดร.นพดล กรรณิกา อดีตที่ปรึกษาผู้ตรวจการแผ่นดิน และอาจารย์ประจำภาควิชาการบริหารจัดการภาครัฐ (การจัดการความขัดแย้ง) คณะรัฐประศาสนศาสตร์ วิทยาลัยเทคโนโลยีสยาม ได้เผยแพร่บทวิเคราะห์ เรื่อง ประวัติศาสตร์ม็อบปากท้อง สู่ การเปลี่ยนแปลง บทวิเคราะห์และแนวทางแก้ไข โดยมีเนื้อหาดังนี้ 

มุมมองของผมเป็นความคิดเห็นส่วนบุคคลของผู้เขียนจากพื้นฐานการศึกษาด้านบริหารนโยบายสาธารณะและการจัดการความเสี่ยง มหาวิทยาลัยจอร์จทาวน์ วอชิงตัน ดีซี และด้านวิทยาศาสตร์ข้อมูลและระเบียบวิธี มหาวิทยาลัยมิชิแกน มุมมองของผมมิได้สะท้อนจุดยืนหรือความคิดเห็นอย่างเป็นทางการของภาควิชาการบริหารจัดการภาครัฐ คณะรัฐประศาสนศาสตร์ หรือวิทยาลัยเทคโนโลยีสยาม

ข้อเท็จจริง

ปัญหาปากท้องของประชาชนอาจเริ่มต้นจากคำถามว่า “จะอยู่กันอย่างไร” ก่อนขยายเป็นคำถามว่า “รัฐบาลยังแก้ปัญหาให้เราได้หรือไม่” ประวัติศาสตร์หลายประเทศแสดงให้เห็นว่า ความเดือดร้อนเรื่องรายได้ ราคาสินค้า พลังงาน และภาษี สามารถเป็นแรงผลักดันให้เกิดการเปลี่ยนแปลงทางการเมือง เมื่อเชื่อมกับความไม่เชื่อมั่นต่อความสามารถและความเป็นธรรมในการบริหาร

ในสหรัฐอเมริกา ปี 2475 ทหารผ่านศึกกลุ่ม Bonus Army ชุมนุมขอรับเงินชดเชยล่วงหน้าท่ามกลางมหาวิกฤตเศรษฐกิจ การใช้ทหารขับไล่ผู้ชุมนุมสร้างเสียงวิจารณ์อย่างรุนแรงต่อรัฐบาลเฮอร์เบิร์ต ฮูเวอร์ ก่อนที่เขาจะแพ้เลือกตั้งในปีเดียวกัน แต่ต้องแยกให้ชัดว่า เศรษฐกิจตกต่ำเป็นบริบทหลัก และการชุมนุมไม่ได้ทำให้ประธานาธิบดีพ้นตำแหน่งโดยตรง แต่นำไปสู่การตัดสินใจของประชาชนผ่านการเลือกตั้งตามระบอบประชาธิปไตย

ส่วนสหราชอาณาจักร การต่อต้านภาษีท้องถิ่นรายบุคคล หรือ เรียกว่า Poll Tax ในปี 2533 เป็นหนึ่งในแรงกดดันที่บั่นทอนความนิยมของมาร์กาเร็ต แทตเชอร์ ก่อนเธอพ้นจากตำแหน่งนายกรัฐมนตรีท่ามกลางความขัดแย้งเรื่องยุโรปและการสูญเสียแรงสนับสนุนภายในพรรค กรณีนี้สะท้อนว่า ความไม่พอใจต่อนโยบายที่ประชาชนมองว่าไม่เป็นธรรม สามารถส่งผลต่อความมั่นคงของผู้นำ แม้พรรคเดิมยังเป็นรัฐบาลต่อไป

ประเทศไทยในปี 2540 เป็นกรณีสำคัญ วิกฤตต้มยำกุ้งกระทบธุรกิจ การจ้างงาน และความเชื่อมั่น เกิดการชุมนุมเรียกร้องให้ พล.อ.ชวลิต ยงใจยุทธ ลาออก ก่อนมีการเปลี่ยนรัฐบาลผ่านกลไกรัฐสภา เหตุการณ์นี้จึงเตือนว่า ไม่ควรสรุปว่าปัญหาเศรษฐกิจไม่เคยนำไปสู่การเปลี่ยนรัฐบาลไทย อย่างไรก็ตาม วิกฤตครั้งนั้นรุนแรงกว่าปัญหาค่าครองชีพทั่วไป และมีแรงกดดันทางการเมืองร่วมด้วย

ในอินโดนีเซีย ปี 2541 วิกฤตค่าเงินและค่าครองชีพซ้ำเติมความไม่พอใจต่อการทุจริตและระบบอุปถัมภ์ การขึ้นราคาน้ำมันและพลังงานในเดือนพฤษภาคมเพิ่มแรงต่อต้าน ต่อมาเหตุยิงนักศึกษามหาวิทยาลัยตรีศักติทำให้ความขัดแย้งรุนแรงขึ้น ขณะที่บุคคลสำคัญในฝ่ายอำนาจเริ่มเรียกร้องให้เปลี่ยนผู้นำ ประธานาธิบดีซูฮาร์โตลาออกวันที่ 21 พฤษภาคม 2541 หลังครองอำนาจกว่าสามทศวรรษ กรณีนี้แสดงการบรรจบกันของ ปากท้อง ข้อกล่าวหาทุจริต ความรุนแรง และการสูญเสียแรงสนับสนุนทางการเมือง

ในจอร์แดน ปี 2561 การประท้วงร่างกฎหมายภาษีและภาระทางเศรษฐกิจนำไปสู่แรงกดดันให้นายกรัฐมนตรีฮานี อัลมุลกีลาออก ขณะที่ซูดาน การประท้วงราคาขนมปังตั้งแต่ปลายปี 2561 ขยายเป็นการต่อต้านผู้นำ ก่อนกองทัพปลดประธานาธิบดีโอมาร์ อัลบาชีร์ในเดือนเมษายน 2562 ทั้งสองกรณีเริ่มจากความเดือดร้อนทางเศรษฐกิจ แต่จบลงด้วยกลไกเปลี่ยนอำนาจที่แตกต่างกัน

ในศรีลังกา ปี 2565 การขาดแคลนน้ำมัน อาหาร ยา และไฟฟ้ากระทบชีวิตประจำวันอย่างหนัก การชุมนุมขยายไปสู่ข้อเรียกร้องเรื่องความรับผิดชอบต่อการบริหารเศรษฐกิจและการทุจริต นายกรัฐมนตรีมหินทา ราชปักษาลาออกในเดือนพฤษภาคม ส่วนประธานาธิบดีโคตาบยา ราชปักษาพ้นจากตำแหน่งในเดือนกรกฎาคม ท่ามกลางแรงกดดันจากการประท้วงครั้งใหญ่ กรณีนี้สะท้อนว่า เมื่อรัฐไม่สามารถทำให้บริการและสินค้าจำเป็นกลับมาเข้าถึงได้ วิกฤตเศรษฐกิจอาจกลายเป็นวิกฤตผู้นำ

บทวิเคราะห์

บทเรียนร่วมจากประวัติศาสตร์ม็อบปากท้องจึงอยู่ที่การเปลี่ยนจากความเดือดร้อนเป็นความไม่ไว้วางใจ เมื่อประชาชนไม่เห็นทางออก ไม่มีคำตอบ ความไม่พอใจต่อนโยบายเฉพาะเรื่องอาจขยายเป็นคำถามต่อความสามารถ ความซื่อสัตย์ และความชอบธรรมของรัฐบาล อย่างไรก็ตาม การเปลี่ยนผู้นำไม่ได้รับประกันว่าปัญหาเศรษฐกิจจะคลี่คลาย และไม่มีเหตุผลเพียงพอที่จะทำนายว่าการชุมนุมเรื่องปากท้องทุกครั้งต้องนำไปสู่การเปลี่ยนรัฐบาล เพราะบางกรณีศึกษาที่การชุมนุมนำไปสู่การปรับปรุงนโยบายโดยไม่มีการเปลี่ยนรัฐบาล

อย่างไรก็ตาม ข้อควรระวังประการแรกคือ การประเมินความเดือดร้อนจากจำนวนผู้ชุมนุมเพียงอย่างเดียว เพราะประชาชนที่ได้รับผลกระทบจำนวนมากอาจไม่ได้ออกมาแสดงตัว ความไม่ต่อเนื่องของการเจรจา ความเงียบนำไปสู่ความไม่ไว้วางใจ ขณะเดียวกัน ผู้ชุมนุมก็ไม่ใช่หลักฐานแทนความรู้สึกความคิดเห็นของประชาชนทั้งประเทศ รัฐจึงต้องรับฟังทั้งในพื้นที่ชุมนุมและผ่านข้อมูลที่สะท้อนความเดือดร้อนของคนกลุ่มต่าง ๆ อย่างรอบด้าน

นอกจากนี้ วิธีตอบสนองของรัฐ การดูแคลน การรับปากแล้วไม่ทำ หรือการใช้กำลังเกินกว่าเหตุ อาจเพิ่มความรู้สึกไม่ได้รับความเป็นธรรมเข้าไปในปัญหาเดิม รัฐต้องแยกการชุมนุมโดยสงบออกจากการกระทำผิดรายบุคคล และดูแลความปลอดภัยของผู้ชุมนุม เจ้าหน้าที่ สื่อมวลชน ตลอดจนประชาชนโดยรอบอย่างเสมอภาค

แนวทางแก้ไข
เริ่มจากการมองภาระครัวเรือนทั้งก้อน ทั้งรายได้ ค่าอาหาร ค่าเดินทาง พลังงาน และหนี้สิน ก่อนออกนโยบายที่เพิ่มค่าใช้จ่ายใหม่ หลายมาตรการอาจมีเหตุผลเมื่อพิจารณาแยกกัน แต่เมื่อเกิดพร้อมกันอาจสร้างภาระเกินกำลังของประชาชน รัฐบาลจึงควรทบทวนจังหวะและผลกระทบรวม พร้อมเปิดข้อมูลต้นทุนและทางเลือกให้ตรวจสอบได้

มาตรการช่วยเหลือต้องตอบให้ชัดว่า ใครได้รับประโยชน์ ลดภาระได้เท่าใด ใช้งบประมาณจากไหน และเริ่มเมื่อใด โดยใช้ความเดือดร้อนเป็นเกณฑ์ ครอบคลุมทั้งผู้ที่มาชุมนุมและไม่ได้มาชุมนุม พร้อมติดตามว่าความช่วยเหลือถึงมือประชาชนและทำให้ชีวิตดีขึ้นจริงหรือไม่

การเจรจาต้องเดินควบคู่กับการตัดสินใจ ทุกข้อเรียกร้องควรมีผู้รับผิดชอบและวันตอบกลับ หากข้อเสนอใดยังทำไม่ได้ ต้องอธิบายเหตุผลและเสนอทางเลือก ส่วนข้อกล่าวหาทุจริตต้องเข้าสู่การตรวจสอบตามหลักฐานอย่างเป็นอิสระ การเปิดรับคำวิจารณ์และแก้ไขนโยบายที่มีข้อบกพร่องย่อมแสดงถึงความรับผิดชอบของผู้นำ

ก่อนที่คำเรียกร้องว่า “ช่วยแก้ปัญหาให้เรา” จะกลายเป็น “เราไม่เชื่อว่าท่านจะแก้ปัญหาได้อีกแล้ว” รัฐบาลยังมีโอกาสสร้างความไว้วางใจด้วยการลงมือทำ ประชาชนสัมผัสได้ ความสงบที่ยั่งยืนเกิดขึ้นได้เมื่อประชาชนปลอดภัย ความเดือดร้อนได้รับการแก้ไข และทุกคำรับปากมีผลลัพธ์ให้ตรวจสอบบนกระดานข้อมูล (Dashboard) ในหัวใจของประชาชน