รายงานพิเศษ : กู้วิกฤตสารพิษเชียงราย! ดึง ‘AI-Digital Twin’ เตือนภัยแม่น้ำกก
ปัญหาการปนเปื้อนของสารหนูและตะกั่วในแม่น้ำกก แม่น้ำสาย และแม่น้ำโขง ในพื้นที่จังหวัดเชียงราย กำลังถูกยกระดับสู่การจัดการด้วยวิทยาศาสตร์และข้อมูลเชิงลึกเมื่อคณะกรรมการติดตามและประเมินผลการสนับสนุนวิทยาศาสตร์ การวิจัยและนวัตกรรม (กองทุน ววน.) นำโดย นพ.สุวิทย์ วิบุลผลประเสริฐ ลงพื้นที่ประชุม ณ มหาวิทยาลัยราชภัฏเชียงราย พร้อมเสนอให้สำนักงานคณะกรรมการส่งเสริมวิทยาศาสตร์ วิจัยและนวัตกรรม (สกสว.)นำกรณีศึกษาในอดีตมาเป็นเข็มทิศควบคู่กับเทคโนโลยีสมัยใหม่ เพื่อปกป้องสุขภาพและเศรษฐกิจของประชาชนในพื้นที่อย่างเป็นระบบ
ระหว่างที่การระงับมลพิษจากต้นทางยังอยู่ระหว่างการดำเนินการ รศ.ดร.ธนพล เพ็ญรัตน์ ผู้อำนวยการหน่วยภารกิจฐานข้อมูลและระบบดิจิทัลสกสว. เปิดเผยความคืบหน้าการใช้“ระบบ ววน.อัจฉริยะ” เข้ามาคลี่คลายสถานการณ์ โดยกระบวนการนิติวิทยาศาสตร์สิ่งแวดล้อม ระบุว่า ปริมาณสารหนูส่วนเกินในแม่น้ำกกร้อยละ 60-75 มีความสอดคล้องกับพื้นที่เหมืองแร่หายากบริเวณต้นน้ำในประเทศเมียนมา ข้อมูลทางวิชาการพร้อมพิกัดเหมือง 2,676 จุดจึงถูกส่งมอบให้แก่เอกอัครราชทูตจีนประจำประเทศไทย เพื่อประสานความร่วมมือไปยังรัฐบาลจีนในการจัดการปัญหาที่ต้นทาง
ในส่วนของการลดผลกระทบต่อชีวิตประจำวัน ผลตรวจตัวอย่างปลากว่า 500 ตัวอย่างพบว่า เนื้อปลาส่วนใหญ่มีค่าไม่เกินมาตรฐาน แต่พบสารปนเปื้อนเกินมาตรฐานในเครื่องในปลาราวร้อยละ 30 ข้อมูลดังกล่าวถูกสื่อสารในรูปแบบสัญญาณไฟ 3 สีผ่านไลน์แอปพลิเคชัน “ปลาปลอดภัย by Open Science” จนนำไปสู่ประกาศห้ามบริโภคไส้ปลาในระดับจังหวัด ส่งผลให้ตลาดการบริโภคปลาฟื้นตัวกลับมากว่าร้อยละ 80 และมียอดเข้าใช้งานระบบแล้วกว่า 260,000 ครั้ง ก่อนจะขยายผลสู่พื้นที่ริมโขงในจังหวัดเลยและหนองคาย

นอกจากนี้ ยังเปิดโอกาสให้ประชาชน ครู และนักเรียนจาก 14 โรงเรียนริมโขงเข้ามามีส่วนร่วมในฐานะ“นักวิทยาศาสตร์พลเมือง” เพื่อส่งตัวอย่างปลาเข้าตรวจทุกเดือน ขณะที่การตรวจวิเคราะห์พืชผักร่วมกับมหาวิทยาลัยนเรศวรและมหาวิทยาลัยแม่ฟ้าหลวง ได้พัฒนาระบบแบ่งโซนเสี่ยงรายแปลงที่มีความแม่นยำถึงร้อยละ 95 ทำให้เกษตรกรที่อยู่นอกเขตเสี่ยงสามารถจำหน่ายผลผลิตได้ตามปกติ
เพื่อยกระดับการเฝ้าระวัง สกสว. ได้ร่วมกับ Danish Hydraulic Institute (DHI) จากประเทศเดนมาร์ก พัฒนาระบบ Digital Twin แม่น้ำกก เชื่อมโยงเซ็นเซอร์วัดคุณภาพน้ำแบบเรียลไทม์เข้ากับ AI และแบบจำลอง MIKE Hydro เพื่อแจ้งเตือนประชาชนให้งดลงเล่นน้ำ งดใช้น้ำเพื่อการเกษตร และงดบริโภคปลาทันทีที่ค่าสารหนู มีแนวโน้มสูงขึ้น โดยเตรียมเปิดใช้งานเต็มรูปแบบในช่วงปลายเดือนพฤศจิกายนนี้
ขณะเดียวกัน ศ.ดร.สมปอง คล้ายหนองสรวง ผู้อำนวยการ สกสว. ระบุว่า ศ.ดร.ยศชนัน วงศ์สวัสดิ์ รองนายกรัฐมนตรีและรัฐมนตรีว่าการกระทรวงการอุดมศึกษา วิทยาศาสตร์ วิจัยและนวัตกรรม ได้มอบหมายให้ สกสว. ประสานความร่วมมือระหว่างศูนย์วิทยาศาสตร์การแพทย์ที่ 1/1 เชียงราย กรมวิทยาศาสตร์การแพทย์ และสถาบันอุดมศึกษา 3 แห่งในจังหวัดเชียงราย เพื่อยกระดับห้องปฏิบัติการให้สามารถตรวจวัดโลหะหนักได้ภายใน 1-3 วัน จากเดิมที่ต้องรอผลนานถึง 2 สัปดาห์ ควบคู่กับการใช้ข้อมูลจาก Digital Twin ออกแบบเขื่อนดักตะกอนลดความขุ่นและสารหนูในแม่น้ำสาย ซึ่งฝ่ายวิจัยเสนอให้ติดตั้งบริเวณต้นน้ำชายแดนไทย-เมียนมา ในฝั่งเมียนมา
ภายหลังการรับฟังรายงาน นพ.สุวิทย์ วิบุลผลประเสริฐ ได้แสดงความห่วงใยต่อสถานการณ์ พร้อมเสนอแนะให้ สกสว.ถอดบทเรียนจากวิกฤตเหมืองแร่ที่ อ.ร่อนพิบูลย์ จ.นครศรีธรรมราช ในอดีต ซึ่งเกิดการปนเปื้อนของสารพิษในแหล่งน้ำจนนำไปสู่การระบาดของโรคไข้ดำที่ทำลายอวัยวะของผู้ป่วยอย่างรุนแรง และต้องยุติปัญหาด้วยการปิดเหมืองในที่สุด
นพ.สุวิทย์ ย้ำว่า การแก้ปัญหาในเชียงรายไม่ควรมุ่งเน้นเพียงจุดกลางน้ำหรือปลายน้ำ แต่ต้องดำเนินการอย่างรอบคอบใน 3 มิติหลัก ได้แก่ การจัดการฝังกลบกากแร่จากการดักตะกอนในพื้นที่ปลอดภัยเพื่อไม่ให้รั่วไหลลงสู่ดินและแหล่งน้ำธรรมชาติ การประสานงานร่วมกับกระทรวงทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมเพื่อจัดหาแหล่งน้ำสำรองและบ่อเก็บน้ำฝนที่เพียงพอต่อการบริโภคตลอดทั้งปี รวมถึงการวางระบบเฝ้าระวังโรคในกลุ่มประชาชนพื้นที่เสี่ยงอย่างต่อเนื่อง เพื่อป้องกันไม่ให้ประวัติศาสตร์ซ้ำรอยในพื้นที่ภาคเหนือ
